
Yemek yemenin sünnetleri ve ortak sofrada görgü
Besmeleyle başlama, sağ eli kullanma, ortak tabaktan alma, farklı ihtiyaçları gözetme ve yemekten sonra Allah’a şükretme.
Yemek yemenin sünnetleri arasında başlarken Allah’ın adını anmak, imkân varsa sağ elle yemek ve ortak tabağın kendine yakın tarafından almak vardır. Bu üç öğüt, başkalarıyla aynı sofrada yemek yemeyi öğrenen bir çocuğun anlatımında birlikte yer alır. Günümüzde bu öğütlere uyarken servis kaşığı kullanabilir, farklı bir oturma düzenine ihtiyacı olan kişiye yer açabilir ve yemeği bitirince Allah’a hamdedebilirsin. Sofra hazırlanırken tabağın kimin önünde olduğu ve herkesin yemeğe ulaşıp ulaşamadığı da düşünülmelidir.
Peygamber ortak tabak başında ne öğretti?
Sahih-i Buhârî 5376 numaralı rivayette Ömer b. Ebû Seleme, çocukken bir tabaktan yediğini ve elini tabağın çeşitli yerlerine uzattığını anlatır. Hz. Muhammed ona Allah’ın adını anmasını, sağ eliyle yemesini ve önündeki kısımdan almasını öğretti. Ömer bundan sonra böyle yediğini söyler. Olayın nasıl geçtiği önemlidir. Çocuk hem elini nereye koyabileceğini hem de tabağın neresinden alabileceğini o anda görebilmiştir.
يَا غُلاَمُ سَمِّ اللَّهَ، وَكُلْ بِيَمِينِكَ وَكُلْ مِمَّا يَلِيكَ
Anlamı şöyledir: “Çocuk, Allah’ın adını an, sağ elinle ye ve önünden al.” Her öğüt yemeğin farklı bir yönüyle ilgilidir. Allah’ın adını söylemek başlangıcı belirler. El, yemeği ağza götürme hareketiyle ilgilidir. Ortak tabakta nereden yiyeceğini seçmek ise yanındakileri de etkiler. Birkaç kişi aynı kabın çevresinde oturuyorsa kendi tarafına yakın kısımdan almak, gerideki yemeği diğerlerinin erişebileceği yerde bırakır.
Merak eden bir çocuğa ya da misafire bu davranışı önünüzdeki yemekle gösterebilirsin. Kâseyi onun erişebileceği yere koyup kendin almadan önce ona yakın kısmı göster. Kalabalık bir sofrada bir kişiyi herkesin önünde uyarmak yerine kâsenin elden ele verilmesini istemek çoğu zaman daha kolaydır. Karşı tarafta denemek istediğin başka bir yiyecek varsa onu sana uzatmalarını iste veya servis kaşığını kullan.
Küçük bir çocuğa önce sakin bir aile sofrasında örnek olmak işe yarayabilir. Yakındaki bir parçayı alıp sonra çocuğa kendi önünden neyi denemek istediğini sor. Yetişemediğinde tabağı yaklaştırmalarını nasıl isteyeceğini de gösterebilirsin. Böylece ortak sofra düzenine dikkat etmeyi, yemeğe ulaşamadığında yardım istemekle birlikte öğrenir. Eğitim, o sırada elinin nereye gittiğini görüp anlamasına dayanır.
Besmele ile başla, unutursan hatırladığın anda söyle
İlk lokmadan önce “Bismillah”, yani “Allah’ın adıyla” denebilir. Bu kısa ifade atıştırmalığa başlarken de aile yemeğine otururken de söylenebilir. Yemeğe başladıktan sonra hatırlarsan Hz. Âişe’nin Sünen-i Ebû Dâvûd 3767 numaralı rivayetinde başlangıca ve sona değinen ayrı bir ifade vardır. Yemek öncesi ve sonrası dualar rehberinde bu sözlerin Arapçası, okunuşu ve anlamı, ayrıca yemek bittikten sonra söylenebilecek daha uzun dualar bulunur.
Diyanet İşleri Başkanlığının Peygamber’in İzinde adlı yayını, Hz. Muhammed’in yemek adabını ele alan bölümde Allah’ı anmayı ve şükretmeyi birlikte değerlendirir. Yemek başında Allah’ın adını anmayı rızkın nereden geldiğini bilmekle ilişkilendirir. Ev sahibi, herkes başlamadan önce bunu söylemek isteyenleri gözeterek kısa bir süre bekleyebilir. İfadenin kendisini anlamak isteyenler için ayrıca Bismillah ve tam besmele rehberi vardır.
Yemeği hazırlarken malzeme sorularını tabaklar sofraya gelmeden konuşmak yararlıdır. Başlarken söylenen ifadenin kendine özgü bir amacı vardır. Misafirin ayrıca bir yemekte ne olduğunu veya bir ürünün nasıl hazırlandığını bilmesi gerekebilir. Helal gıda ve sertifika rehberi bu ayrı seçimi açıklar. Sadece tarifi biliyorsan bildiğini anlat ve kararı misafire bırak. Ürünün ambalajı duruyorsa incelemesi için verebilir, hangi bilgiyi doğrulayamadığını söyleyebilirsin.
Özellikle birçok kişinin katıldığı yemekte bu konuşmayı hazırlık aşamasında yapmak daha rahattır. Tarif elinin altındadır ve gerekirse yemeği hazırlayan kişiye sorabilirsin. Misafirin farklı bir yemek tercih ederse neyi ayrı sunacağını önceden bilirsin. İnsanların kendi ihtiyaçlarını bütün sofra önünde açıklamak zorunda kalmadan yemek seçebilmesi de bu düzenlemenin bir parçasıdır.
Kullanabildiğinde sağ elinle ye
Sahih-i Müslim 2020a, sağ eli hem yemeyle hem içmeyle ilgili olarak anar. Malezya Federal Bölgeleri Müftülüğü bu konuda iki fıkhî değerlendirmeyi özetler. Aktarılan çoğunluk görüşüne göre sağ eli kullanmak tavsiye edilir, ihtiyaç yokken sol eli kullanmak ise hoş görülmez. Açıklama daha katı bir görüşü de kaydeder. Sağ elini kullanamayan kimse için istisna olduğu aynı açıklamada belirtilir. Örnek olarak yaralanma verilir.
Bu görüş yazısı iki eli gerektiren çatal, kaşık ve benzeri araçları kullanmanın caiz olduğunu da söyler. Alıştığın yemek takımlarını kullanabilir, hareket senin için uygunsa lokmayı sağ elinle ağzına götürebilirsin. Kâseyi bir elinle sabit tutup diğer elinle kaşık kullanmak olağan bir yemek hareketidir. İki elin gerektiği bu tür durumlar, açıklamanın kapsamına girer. Tabağı tutmak ve yiyeceği kesmek için iki eli kullanmak örnek olarak düşünülebilir.
Yanında yaşlı bir akraba, kendi başına yemeyi öğrenen bir çocuk veya senden farklı biçimde hareket eden bir misafir varsa hangi düzeni istediğini sor. Tabağı yaklaştırmak, sağlam duran bir bardak vermek ya da tepsinin yanında biraz yer açmak yeterli olabilir. Sağ elini kullanamayan kişi diğer eliyle yiyebilir. Birinin durumunu yalnızca hareketine bakarak anlayamazsın. Kendi durumu hakkında soru soran birine, açıklamada belirtilen güç yetirebilme ve zorunluluk ayrımından hareketle cevap verilebilir.
Düzenin etkisini o kişinin oturduğu yerden anlamaya çalış. Elinin ulaştığı düz bir tabak varken derin ve ağır bir kâseyi hareket ettirmekte güçlük çekebilir. Yardım teklif et ve ne istediğini söylemesine fırsat ver. Yemeği kendi almak istiyorsa kâseyi sabit bir yüzeye yerleştirmek ve rahat hareket edebileceği kadar boşluk bırakmak çoğu zaman anlamlı bir uyarlamadır.
Ortak tabaktan alırken diğerlerine yer bırak
Aynı yemekten birkaç kişi büyük bir tabakta yiyorsa yakın taraftan başlamak pratiktir. Ekmek, sebze veya başka yiyecekleri aynı kaba koymak, insanların birbirinin önünden uzanmasına neden oluyorsa ayrı kâseler kullan. Servis kaşığı yemeği kişisel tabağa aktarmayı kolaylaştırır ve herkesin miktarı seçmesine imkân verir. Açık büfede servis araçlarını erişilebilir bırak ve kendi porsiyonunu aldıktan sonra kenara çekil. Elinde tabakla gelen bir sonraki kişi de böylece rahatça servis yapabilir.
Câmiʿu’t-Tirmizî 1805, tabağın ortasını bırakıp kenarlarından yemeyle ilgili öğüt aktarır. Buhârî’deki, çocuğun önündeki yiyecekten almasıyla ilgili sahnenin yanında okunabilir. Bunlar ortak tabağı konu alan iki ayrı rivayettir. Bir sofrayı hazırlayan kişi, herkes için ayrı bir tabak ve konuklara uygun bir yerleşim planı seçebilir. Önce yemeği rahatça erişilecek şekilde yerleştirip sonra nasıl servis edeceğini belirlemek yararlıdır.
Ev dışında yemek yerken uzanmadan önce orada yemeğin nasıl paylaşıldığına bak. Bir aile kâseyi elden ele geçirebilir. Bir lokantada her yemeğin kendi servis kaşığı olabilir. Birinin bitirmesini beklemek veya tabağı sana vermesini istemek, onun kendi payını almasına yer bırakır. Özellikle kâse sıcak veya ağırsa bunu yapmak önem kazanır. Dilersen komşuna kabı sabit tutmayı teklif edip servis kaşığını onun kullanmasına izin verebilirsin.
İki uzun masanın bulunduğu bir toplantı düşün. Tek servis tabağı en uçtaysa sürekli elden ele gitmesi ve geri dönmesi gerekir. Her birinin kendi kaşığı olan iki küçük tabak, daha fazla misafirin yakınındaki yemekten başlamasını sağlar. Eğer yemekler yine elden ele verilecekse, misafirlerin kendi porsiyonunu seçmesine izin ver veya yardım isteyip istemediklerini sor. Bir yemeğin beslenme ihtiyacı nedeniyle ayrı durması gerekiyorsa kişiye ayrılmış bir porsiyon ve ayrı bir kaşık bu düzeni açık kılar.
Evde sofra düzenini değiştirmek gerektiğinde önce ulaşması zor olan yemeği belirle. Her yemeğin sunumunu baştan kurmak yerine, örneğin salatayı iki küçük kâseye bölmek veya ekmek sepetini masanın orta yerine almak yeterli olabilir. Servis sırasında kâsenin gövdesini tutmak için iki ele ihtiyaç duyuluyorsa, bir başkasının tabağını sabit tutmasına yardımcı olmayı teklif edebilirsin.
Kibarca geri çevir ve yiyebileceğin kadar al
Ebû Hüreyre Sahih-i Buhârî 5409 numaralı rivayette, Peygamber’in yemeği kötülemediğini anlatır. Hoşuna giden yemeği yer, hoşuna gitmeyeni bırakırdı. Misafirin de kibarca geri çevirme imkânı vardır. Birinin emek verip hazırladığı yemekte “Teşekkür ederim, bunu almayayım” demek yeterli olabilir. Böyle bir cevap sohbetin sürmesine ve yemeği yapanın tercihlerini tüm sofraya açıklamak zorunda kalmamasına yardımcı olur.
Bazı konularda ise açık bir soru gerekir. Belli bir malzemenin ne olduğunu, tarifte belirli bir ürün kullanılıp kullanılmadığını veya ayrı bir servis kaşığı bulunup bulunmadığını sorabilirsin. Somut bir soru, ev sahibinin bildiği bilgiyi vermesini kolaylaştırır. Sofrayı sen kuruyorsan insanların yiyebildikleri şeyleri sana özel olarak söylemelerine alan aç. Bir yemek uygun değilse malzemelerini sayabildiğin başka bir seçenek sunabilirsin.
Kur’an 7:31, yeme ve içmenin yanında aşırılıktan kaçınmayı öğretir. Ortak sofrada porsiyonları belirlerken bu ilke göz önünde tutulabilir. İlk seferde kolayca bölüştürülecek bir miktar çıkar. İsteyen olursa kâseyi tekrar doldur. Çocuklar ve yemeği ilk kez tadanlar küçük bir porsiyonla başlayabilir. Kendi tabağında çok miktarda dokunulmamış yemek bırakmak yerine sonra bir kaşık daha almak daha kolaydır. İlk porsiyonun ölçülü olması başkalarına da yeterli miktar kalmasına yardımcı olur.
Bazı misafirlerin daha geç oturacağını biliyorsan başta bir miktar ayırabilirsin. Herkes aynı anda gelmediği zaman, yenilenebilen küçük bir kâse uzun süre elden ele taşınan tek bir büyük kaba göre daha kolay idare edilir. Yemekten sonra hangi yiyeceklerin daha çok kaldığına bakmak da bir sonraki sofra için gerçekçi bir ölçü verir.
Allah’a hamdet ve diğerlerinin yemeğini bitirmesine fırsat ver
Sahih-i Müslim 2734a, Allah’ın hoşnutluğunu kişinin yediği veya içtiği şey için O’na hamdetmesiyle ilişkilendirir. “Elhamdülillah” ifadesi “Hamd Allah’a mahsustur” anlamına gelir. Yemek bitince hatırlanabilecek kısa bir sözdür. Kaynakta yemek ve içmek birlikte geçtiği için bir bardak suyun veya küçük bir atıştırmalığın ardından da söylenebilir. Şükür ve minnettarlık rehberi sözün daha geniş bağlamını açıklar.
Misafirsen yemeği yapan ve servis eden kişiye de teşekkür edebilirsin. Sahih-i Müslim 2042a, Peygamber’in kendisini ağırlayanlar için yaptığı bir duayı da aktarır. Onlara verilen rızkın bereketli olmasını, bağışlanmalarını ve merhamet görmelerini dilemiştir. Bu olay belirli bir misafirlikte yaşanmıştır. Yemek sonunda söylenen kısa hamdi öğrenen bir misafir, ev sahibine yönelik bu duayı da kendi bağlamı içinde öğrenebilir.
İlgi, daha yavaş yiyenler yemeklerini bitirene kadar devam eder. Bir tabağı almadan önce sor, bulaşıkları taşımayı teklif et ve götürülmek istenen porsiyona ait servis aracını ayrı tut. Sonraki öğünde Allah’ın adını tekrar anabilir, yemekleri rahatça alınacak yerlere koyabilir ve çevrendeki kişilerin kendilerini rahat hissetmesi için neyin işe yaradığını gözlemleyebilirsin. Böylece Ömer’in rivayetindeki üç öğüt gündelik bir sofrada uygulanabilir.





