İslam’da şükür nedir? Elhamdülillah, teşekkür ve davranış

İslam’da şükür nedir? Elhamdülillah, teşekkür ve davranış

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Şükür ne demek, elhamdülillah neyi ifade eder? Kur’an ve hadislerde Allah’a şükrün dil, davranış ve insanlara teşekkürle ilişkisini okuyun.

Şükür, bir iyiliğin veya nimetin değerini bilmek ve minnettarlık göstermektir. İslami kaynaklarda Allah’a şükür, elhamdülillah diyerek, alınan bir iyiliği fark ederek ve elde edilen nimetten şükrü gösteren biçimde yararlanarak ifade edilebilir. Kur’an bu konuyu farklı yerlerde ele alır. 31:12’de şükredenin bundan kendisinin yarar gördüğü, 34:13’te Dâvûd ailesinin şükürle amel etmeye çağrıldığı anlatılır. Bir hadis de Allah’a şükretmek ile insanlara yaptıkları iyilikler için teşekkür etmek arasında bağ kurar.

Gündelik hayatta söylenecek kısa bir söz arayan biri elhamdülillahın anlamıyla başlayabilir. Şükrün nasıl gösterileceğini soran biri ise insanın neyi fark ettiğine, ne söylediğine ve elindekini nasıl kullandığına bakabilir. Bir ayet bunların birden fazlası hakkında düşünmeye yardımcı olabilir. Başlangıçta ayetin kimi anlattığını ve hangi konuyu doğrudan işlediğini saptamak, bir düşünceyi kendi bağlamına yerleştirmeyi kolaylaştırır.

Kur’an’da şükür ne anlama gelir?

Kur’an 31:12, Lokman’ı hikmet ve şükürle birlikte anar. Ayette şükredenin kendi yararına şükrettiği belirtilir. Ayet, Allah’ın hiçbir şeye muhtaç olmadığı ve övgüye layık olduğu ifadesiyle biter. Şükrün anlamını araştıran biri buradan başlayabilir. Ayet, başkalarının fark edip etmemesine bağlı olmadan kişinin kendisine ulaşan nimete verdiği cevaba bakmasını sağlar.

Kur’an 14:6–8’de Mûsâ, halkına Allah’ın onlar için yaptıklarını hatırlamalarını söyler. Bu sözlerin ortasında, 14:7’de şu ifade yer alır:

لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ

Bu bölümün anlamı, halk şükrederse Allah’ın onlara daha fazlasını vereceğidir. Çevresindeki ayetler hatırlatmanın kime yapıldığını ve neyi hatırlamaları istendiğini gösterir. Artışın hangi biçimde ve ne zaman olacağı belirtilmez. Bu sözü gelir artışı ya da başka bir değişimle ilgili bir örnekte kullanan kişi ayet numarasını ve bölümün tamamını verebilir. Böylece okuyucu doğrudan metinde olanla anlatılan örneği ayırabilir.

İki yere bakarken sözün kime yöneldiğini ve konusunu numaranın yanına yazabilirsiniz. 31:12’de Lokman ve ona verilen hikmet anlatılır. 14:6–8’de ise Mûsâ’nın konuşmasının içinde bir hatırlatma yer alır. Her iki bölüm şükür hakkında düşünmeye imkân verir. Bağlamı kaydetmek, şükrün kişiye yararından söz eden ayetle artış vaadinin geçtiği ayeti birbirine karıştırmayı önler.

Kısa bir not hazırlarken 14:7’den önceki ayete de göz atın. İnsanların neyi hatırlamaya çağrıldığını görünce artışla ilgili sözün kendilerine hangi konuşma içinde ulaştığı anlaşılır. Kısa bir alıntı bu bağlamı tek başına vermez. Bu yüzden ayrı bir bağlantıyla bütün bölümü göstermek özellikle ortak bir okuma sırasında işe yarar.

Elhamdülillah neyi ifade eder?

Elhamdülillah, hamdin Allah’a mahsus olduğu anlamına gelir. Âlemlerin Rabbi olarak Allah’a hamdedilen Kur’an 1:2 aynı sözlerle başlar. İyi bir haber geldiğinde, güzel bir şey hatırlandığında ya da yemek bittikten sonra bu ifadeyi duyabilirsiniz. Yaygın Arapça ifadeler rehberi, bu sözlerin kullanıldığı başka durumları da açıklar.

Şükür ile hamd birbiriyle ilişkilidir. Elhamdülillah Allah’a hamdi dile getirir. Şükür ise bu minnettarlığın sözle veya bir davranışla gösterilmesini de kapsar. Biri yalnızca anlamını soruyorsa kısa bir çeviri yeterli olabilir. Birinin o anda niçin bu sözü kullandığını soruyorsa, hangi iyiliği fark ettiğini de açıklayabilirsiniz. Yemekle ilgili hamd ve dua örnekleri farklı durumları kendi kaynaklarıyla verir.

Mısır’daki Dârü’l-İftâ, şükür hakkındaki yazısında nimetlerin nasıl kullanıldığını hamd sözleriyle birlikte ele alır. Örneğin, bir arkadaşının yardımıyla yeni bir şey öğrenen kişi elhamdülillah diyebilir. Sonra öğrendiği şeyin adını koyup bu bilgiyi gerektiğinde paylaşmayı ya da yararlı bir biçimde kullanmayı düşünebilir. Hem söylediği sözün hem de sonraki davranışın hangi nimete karşılık geldiği bu örnekte görülebilir.

İyi bir haber alan biri ile bir arkadaşından yeni bir beceri öğrenen biri aynı sözü kullanabilir. Sözün içeriği ikisinde de Allah’a hamddir. Farklı olan, o kişinin o anda fark ettiği iyiliktir. Bir konuşmada hem temel anlamı hem de o örneğin bağlamını söyleyerek, “ne dedi?” ve “niçin o anda dedi?” sorularına ayrı cevap verilebilir.

1:2’yi kendisi için okumak isteyen kişi, metinde Allah’ın hangi sıfatla anıldığını da görebilir. Âlemlerin Rabbi ifadesi, hamdin yöneldiği kişiyi gösterir. Gündelik bir konuşmada ise kısa ifade tek başına söylenebilir. Her iki durumda da Türkçe anlamı verirken hamdin kime ait olduğu bilgisi korunur.

Bir davranış şükrü nasıl gösterir?

Dâvûd ve Süleyman hakkında Kur’an 34:10–13, kendilerine verilen imkânları anlatır. Bölümün sonuna doğru 34:13 ayeti Dâvûd ailesine şöyle seslenir:

اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا

Burada aileye şükürle amel etmesi söylenir. Önce amel çağrısına bakıp sonra çevresindeki ayetleri okuyabilirsiniz. Çağrı, belli nimetlerin ve sorumlulukların anlatıldığı bir bölümün içindedir. Şükür üzerine düşünen biri, bu aileye hangi imkânların verildiğine ve metnin bunlara nasıl bir karşılık beklediğine birlikte bakabilir.

Bugün bu ayeti tartışırken bir davranış önermeden önce nimet diye görülen şeyi adlandırmak faydalıdır. Biraz boş zamanı olan biri, bir şeyi anlamakta zorlanan birine zaman ayırabilir. Komşularından yardım alan biri onların yaptığını anıp fırsat çıkınca iyiliklerine karşılık verebilir. Bunlar ayeti okurken akla gelen örneklerdir. Ayet şükür ile davranış arasındaki ilişkiyi kurar. Seçilen davranış ise kişinin koşullarına göre değişebilir.

Sahih-i Buhârî 4837 ibadetle ilgili başka bir örnek verir. Âişe, Hz. Muhammed’e gece namazının uzunluğunu sorduğunu anlatır. Aldığı cevap, şükreden bir kul olmayla ilgilidir. Aynı rivayette Hz. Muhammed’in ilerleyen zamanda nasıl namaz kıldığına dair bir değişiklik de anlatılır. Şükür sorusu bakımından önemli ayrıntı, yapılan ibadetin gerekçesidir. Bu örnekteki davranış ibadettir. Önceki örneklerde ise bir imkânın veya gün içindeki boş zamanın nasıl kullanıldığına bakılır.

Ortak okumada Dâvûd ailesine verilen emri bir satıra, Âişe’nin sorusunu başka bir satıra yazabilirsiniz. Birincisi Kur’an anlatısındaki bir çağrıdır. İkincisi Hz. Muhammed’in kendi davranışı hakkında verdiği cevabı gösterir. İkisini aynı konuda ele almak mümkündür. Her birinde kimin konuştuğunu yazmak, bir anlatıdaki ifadeyi öteki anlatıya taşımayı önler.

Dâvûd ailesine seslenilen bölümü sırasıyla okumak başka bir ayrıntıyı da gösterir. Önce Dâvûd ve Süleyman’a sağlanan imkânlar anlatılır, sonra doğrudan aileye seslenilir. Sadece kısa Arapça cümle alındığında bu geçiş görünmeyebilir. Bir okuma notunda her iki kısmın da numarasını kaydederek imkânlardan eyleme geçen anlatıyı gösterebilirsiniz.

İnsanlara teşekkür etmek neden bu konunun parçasıdır?

Tirmizî 1954, Ebû Hüreyre’den Allah’a şükür ile insanlara teşekkür arasında bağ kuran bir söz nakleder. Bu hadis, yardım eden, öğreten veya elindekini paylaşan birine teşekkür etmenin dayanaklarından biridir. Birine teşekkür ederken onun davranışının neyi mümkün kıldığını söyleyebilirsiniz. “Bu işi yapmayı senin açıklamanla öğrendim” sözü, yalnızca her şeyin iyi gittiğini söylemekten daha açık biçimde o kişinin katkısını anlatır.

Mısır’daki Dârü’l-İftâ, birinden görülen yardımı iyiliğe karşılık vermekle ilgili açıklamasında ele alır. Açıklamada iyilik yapan kişiye karşılık vermek ve onun için dua etmek tartışılır. Bir teşekkür mesajında önce yapılan iyilikten söz edebilir, isterseniz onun için Allah’a dua edebilirsiniz. Kişisel isteğin ne olduğu dua ve namaz rehberinde açıklanır.

Ortak bir işte bir kişinin katkısına özel olarak teşekkür edilebilir. Ayrıca ekibe topluca teşekkür etmek de mümkündür. Kullanılan kelimeleri katkıya uydurmak yardımcı olur. Bir kişi alışılmadık bir işlemi anlatmak için zaman ayırmış olabilir, diğeri küçük bir sorumluluğu üstlenmiş olabilir. Hadis şükürle teşekkür arasındaki bağı kurar. İfadenin tam biçimi ise yaşanan duruma göre seçilebilir.

İyilik yapan kişiye teşekkür etmek ve o kişi için dua etmek birbirine yakın iki adımdır. Biri doğrudan o kişiye yönelir ve neyin fark edildiğini söyler. Diğeri onun yararına Allah’a yöneltilen bir istektir. Bir kişi her ikisini de seçerse, mesajda ettiği teşekkürün tam olarak hangi davranışa karşılık geldiğini belirtebilir.

Koşullar değiştiğinde şükür ve sabır

Sahih-i Müslim 2999’da Suheyb, müminin olumlu gelişmelere ve zorluklara vereceği karşılığı anlatan bir hadis nakleder. Sevindirici bir olayın karşısında şükürden, güçlük geldiğinde ise sabırdan söz edilir. Müminin her iki durumda da bir hayır bulabileceği anlatılır. İki koşulu birlikte okumak, rivayetin hangi karşılığı hangi durumda andığını görmeye yardımcı olur.

Bir kişi zor bir hafta içinde kendisine yapılan yardıma şükredebilir ve yine de haftasının zor geçtiğini söyleyebilir. Hadisi alıntılarken iki kısmı da görünecek biçimde yazmak faydalıdır. Yalnızca şükürle ilgili söz aktarılırsa zorluk geldiğinde söylenenler gözden kaçabilir. Sıkıntıda dua hakkındaki yazı, ferahlık istemek için okunan farklı metinleri ele alır.

Bir okuma grubunda iki sütun açıp sütun başlarına hadiste geçen koşullar yazılabilir. Sonra her koşulun altında rivayetin hangi karşılığı andığına bakılır. Hâlâ çözülememiş bir sorun karşısında sabırlı olmaya çalışmak ile o sırada alınan yardım için şükretmek birlikte düşünülebilir. Bu soruyu konuşurken önce hadisin ifadesini kaydedip sonra katılanlara kendi durumlarını kendi kelimeleriyle anlatma imkânı verilebilir.

Hadisin ikinci kısmında, kişinin güçlükle karşı karşıya kaldığı anda sabretmesi konu edilir. Bu sırada gördüğü bir yardımdan dolayı birine teşekkür etmesi mümkündür. Bir okuma toplantısında, zorluğun kendisi ile alınan yardımın farklı konular olduğunu açıkça yazmak, metinde adı geçen iki karşılığın aynı hafta içinde nasıl görülebileceğini anlamaya yardım eder.

Kaynaklar hangi sırayla okunabilir?

Başlangıç noktası, öğrenmek istediğiniz şeye bağlıdır. Şükrün yararı için 31:12’yi okuyun. Artış vaadi için 14:7’yi Mûsâ’nın sözlerinin içinde değerlendirin. Davranışla şükür için 34:13’teki Dâvûd ailesine çağrıdan başlayın. Bir insana teşekkür etmek konusunda Tirmizî’deki rivayete bakın. Yaptığınız açıklamanın yanına ayet veya hadis numarasını yazmak, başka bir okurun aynı metni bulmasını kolaylaştırır.

Kişisel bir notta iyi bir şeyin ne olduğunu, kimden yardım geldiğini ve elde edilen şeyin nasıl kullanılabileceğini yazabilirsiniz. Örneğin yeni bir beceri öğreten kişiye teşekkür edip o beceriyi hangi işte kullanmayı umduğunuzu kaydedebilirsiniz. Bu örneğe bir alıntı ekliyorsanız kaynağını ayrıca belirtin. Okuyan kişi hangi kelimelerin metinden geldiğini ve hangilerinin sizin gördüğünüz iyiliği anlattığını ayırabilir.

Bir örnek üzerinden dört kaynağa birden gitmek gerekmez. Bir dostun yardımı için teşekkür edecekseniz, önce ne yaptığını ve yardımın hangi sonucu sağladığını düşünün. Tirmizî’deki rivayet bu teşekkürü açıklamaya yardımcı olur. O sırada kullanılan elhamdülillah sözünün anlamı ayrı bir soru olursa 1:2’ye dönebilirsiniz.

Notu daha sonra yeniden kullanacaksanız, her metni hangi soru için açtığınızı da yanına yazın. Örneğin 31:12’nin yanına “şükredenin yararı”, 34:13’ün yanına “Dâvûd ailesine çağrı” yazılabilir. Sonraki okumada kısa ifadeleri bulmak kolaylaşır. Ayrıntılar konuşulacaksa her notun yanındaki numaradan tam bölüme dönüp bağlamı yeniden okuyabilirsiniz.