Yemek duası: Yemekten önce ve sonra ne söylenir?

Yemek duası: Yemekten önce ve sonra ne söylenir?

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Yemekten önce ve sonra ne denir? Besmeleyi unutunca okunacak söz, Arapça metin, okunuş, Türkçe anlam ve hadis kaynaklarıyla birlikte.

Yemekten önce Bismillāh, yani «Allah’ın adıyla» deyin. Yemekten sonra Alḥamdulillāh, yani «Hamd Allah’a mahsustur» diyebilirsiniz. Yemeğe başladıktan sonra Allah’ın adını anmayı unuttuğunuzu fark ederseniz Ebû Dâvûd’un Sünen’inde Âişe’den aktarılan rivayet o an için ayrı bir söz verir.

  • İlk lokmadan önce. بِسْمِ اللَّهِ Bismillāh, «Allah’ın adıyla».
  • Başlarken unuttuysanız. بِسْمِ اللَّهِ أَوَّلَهُ وَآخِرَهُ Bismillāhi awwalahu wa ākhirahu, «Bu yemeğin başında da sonunda da Allah’ın adıyla».
  • Yemeği bitirince. الْحَمْدُ لِلَّهِ Alḥamdulillāh, «Hamd Allah’a mahsustur».

Arapça metin, sözleri hadis kitabında tanımak veya özgün biçimi öğrenmek için verilmiştir. Latin harfleri okuma yardımıdır. Türkçe anlam ise hangi sözün neyi ifade ettiğini gösterir. Rivayeti bulmak için her örneğin yanında verilen eser adını ve hadis numarasını kullanın.

Yemekten önce ne söylenir?

Yemeye başlarken Bismillāh diyerek Allah’ın adını anın. Sahîh-i Buhârî 5376’da Ömer b. Ebû Seleme çocukken yemek yerken elini ortak tabağın çeşitli taraflarına uzattığını anlatır. Hz. Muhammed ona Allah’ın adını anmasını, sağ eliyle yemesini ve önüne yakın yerden almasını öğütlemiştir. Hadis, Allah’ın adını anmayı yemeğin başına yerleştirir ve bunu aynı tabaktan yiyenlerin uyması için verilen davranış öğütlerinin yanında aktarır.

Rivayetteki talimat Allah’ın adını anmaktır. Yukarıdaki kısa ifade bunun günlük hayattaki karşılığıdır. Mısır Dârü’l-İftâsının Allah’ı anmaya ilişkin açıklaması da bu örneği verir. Kur’an okurken daha uzun besmele biçimiyle karşılaşmış olabilirsiniz. Bismillah ve tam besmele rehberi iki biçimi ve aralarındaki ilişkiyi gösterir. Sofra başındaki kısa sözü yemeğe başlama hakkındaki bu rivayetle birlikte öğrenebilirsiniz.

Yeni öğrenen biri için sözün hangi anda söylendiğini tanımak da önemlidir. İster yalnız ister başkalarıyla yiyin, işaret ilk lokmayı almak üzere oluşunuzdur. Bir çocuğa hadis anlatıyorsanız diğer öğütlerden önce ortak tabağı tasvir edin. Böylece kullanılan elden ve yemeğin hangi tarafından alınacağından neden söz edildiği anlaşılır. Önünde ayrı tabak olan bir çocuk da anlatıdaki başlama anını kendi yemeğinde tanıyabilir.

Ömer’in aktardığı üç öğüdü okurken her birini kendi yerinde düşünün. Yemekten önce Allah’ın adını anmak, elin kullanımına ilişkin öğüt ve ortak tabaktan yakındaki yemeği almak aynı sahnede geçer. Buna karşılık metnin çocukla konuşulduğunu gösteren bölüm, herkesin bir sofrada aynı anda konuşmasını isteyen ayrı bir formül vermez. Anlatıdaki soruların her birini, anlatının cevap verdiği davranışla ilişkilendirin.

Yemekten önce besmeleyi unutunca ne denir?

Sünen-i Ebû Dâvûd 3767 Âişe’nin yemeğin başında Allah’ın adını anmayı unutan kişi hakkındaki rivayetini aktarır. Söz بِسْمِ اللَّهِ أَوَّلَهُ وَآخِرَهُ şeklindedir. Burada Bismillāhi awwalahu wa ākhirahu diye yazılmıştır. Son iki bölüm yemeğin başlangıcı ve sonuna işaret eder. Başladıktan sonra hatırladığınızda bu söz söylenebilir. Bu, anılan rivayetteki söz dizimidir.

Öğle yemeğinde birkaç lokmadan sonra hatırladığınızı düşünün. Ne zaman hatırladığınıza ve rivayetin unutma durumunda hangi sözleri verdiğine bakın. Üç bölümü sırayla öğrenebilirsiniz: Allah’ın adı, başlangıç ve son. Hadis numarasını Arapça metnin yanına not ederseniz, sıralamayı daha sonra kaynağından yine denetleyebilirsiniz.

Türkçe anlam ile Latin harfleriyle yazılan okunuş ayrı işe yarar. «Başında ve sonunda» anlamı gösterir. Awwalahu ve ākhirahu kelimelerindeki harfler ise Arapça ifadeyi tanımanıza yardım eder. Yayımlayan kişiye göre boşluklar ve harf işaretleri değişebilir. Bir fark gördüğünüzde metni, adı geçen rivayetin Arapçasıyla karşılaştırın.

Unutma için bir not hazırlıyorsanız kullanım anını notun başına yazın. Besmeleyi ne zaman hatırladığınızı düşünün, sonra üç parçayı metindeki sırayla okuyun. Bu, kısa başlangıç sözünü ve başlanmış bir yemekle ilgili uzun biçimi iki ayrı yerde saklamanıza yardımcı olur.

Not alırken kısa besmele için “yemeğin başlangıcı”, Âişe’nin aktardığı için “başlangıcı unutup sonradan hatırlama” yazabilirsiniz. İkisi aynı sözle başlasa da ikinci ifade yemeğin başını ve sonunu anan ek kelimeler taşır. Elinizdeki Türkçe kartta sadece “yemek duası” başlığı varsa hangi anda söylendiğini söyleyen satırı arayın. Başlığı tek başına okuyarak vakti çıkarmak yerine rivayetin başındaki duruma bakın.

Yemek bittikten sonra ne söylenir?

Yemekten sonra Allah’a hamdetmek için Alḥamdulillāh diyebilirsiniz. Enes b. Mâlik’in Sahîh-i Müslim 2734a’daki rivayeti, yiyip içtiği için Allah’a hamdeden kuldan Allah’ın razı olduğunu anlatır. Kitap, rivayeti yemekten ve içmekten sonra hamdetmekle ilgili bölümde verir. Mısır Dârü’l-İftâsı da yemekten sonra kullanılan günlük ifade olarak Alhamdulillah sözünü örnek gösterir. İnşallah, maşallah ve elhamdülillah rehberi diğer kullanımları açıklar.

Nahl suresinin 114. ayetinde Allah’ın verdiği helal ve temiz rızıktan yemek ve nimetlerine şükretmek çağrısı bulunur. Ayet şükrün genel bağlamını verir. Müslim’deki rivayet bir şey yedikten veya içtikten sonra hamdi konu alır. Ayet ise şükrü Allah’ın verdiği rızıkla ilişkilendirir. Her kaynağın hangi noktayı açıkladığını bulmak için ikisinin numarasını ayrı tutun.

Yemekler birkaç defada kaldırılıyorsa ya da sofradakiler aynı anda bitirmiyorsa kısa sözü hatırlamak kolaydır. Bir aile üyesiyle öğreniyorsanız ilk lokma öncesindeki sözü ve sonunda hamdetmek için kullanılan sözü ayrı ayrı söylemesini isteyin. Türkçede ikisine de genel olarak yemek duası denebilir. Arapça kelimeleri ve kullanım anları farklıdır.

Enes’in rivayeti hem yemekten hem içmekten söz eder. Tam bir öğün olmadan bir bardak içecek sonrasında da hamdi düşünmek için bu hadise bakabilirsiniz. Bab başlığı zamanını belirtir. Sözün kendisi hamddir. Günlük dilde «verilen nimet için Allah’a şükretmek» ifadesi o andaki amacı açıklamaya yardımcı olur.

Hamd ile şükür günlük konuşmada birlikte geçebilir. Bu örnekte “Hamd Allah’a mahsustur” sözün Türkçe anlamını verir. “Yediğim için Allah’a şükrediyorum” ise söyleme amacını açıklayan doğal bir cümledir. Arkadaşınıza birini diğerinin çevirisi olarak sunmamak için, kartın bir satırına sözün anlamını, öbür satırına ne zaman ve niçin kullanıldığını yazabilirsiniz.

Yemekten sonra okunan daha uzun bir hamd

Daha uzun bir ifade arıyorsanız Sünen-i Ebû Dâvûd 4023’te yiyecek hakkında şu söz bulunur:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَطْعَمَنِي هَذَا الطَّعَامَ وَرَزَقَنِيهِ مِنْ غَيْرِ حَوْلٍ مِنِّي وَلاَ قُوَّةٍ

Alḥamdu lillāhi alladhī aṭʿamanī hādhā al-ṭaʿāma wa razaqanīhi min ghayri ḥawlin minnī wa lā quwwah. Söyleyen kişi kendisine bu yemeği veren ve kendi gücü veya kuvveti olmadan onu rızık olarak nasip eden Allah’a hamdeder. Rivayet önce yemekten söz eder, ardından giyinmek için ayrı bir söz verir. Buradaki ifade yiyecekle ilgili bölümden alınmıştır.

Sahîh-i Buhârî 5458 Ebû Ümâme’nin anlattığı başka bir hamd biçimini aktarır. O rivayet, Peygamber’in sofrası kaldırıldığındaki sözlere yer verir. Bir dua kartında birden çok uzun söz varsa her birinin hangi eserde ve hangi durumda geçtiğine bakın. Kısa Alhamdulillah sözü günlük kullanım için kolaydır. Uzun sözleri kendi kaynaklarıyla ayrı ayrı öğrenebilirsiniz.

Buhârî ve Ebû Dâvûd atıflarını inceleyin. İlkinde sofranın kaldırılması bağlamı anlatılır. İkincisinde yiyecek için kullanılan sözden sonra giysiyle ilgili başka bir ifade vardır. Birini ezberlemeyi seçtiğinizde metni iki kaynaktan birleştirmeden ilgili rivayetin yemek bölümünü kendisiyle birlikte kaydedin.

Uzun sözü öğrenirken ilk bölümde hamdin kime ait olduğunu, ikinci bölümde nimetin ne olduğunu, son bölümde kişinin kendi güç ve kuvvetiyle ilgili ifadeyi görebilirsiniz. Bu ayrım kısa hamdi öğrenmiş biri için yeni kelimeleri takip etmeyi kolaylaştırır. Kıyafete ilişkin söz benzer bir yapıda olsa da buradaki yiyeceğin yerini başka bir kelime alır.

Yemeği bir başkası ikram ettiğinde

Ev sahibine Allah’tan bereket istemenin de örneği vardır. Sahîh-i Müslim 2042a’da Abdullah b. Büsr, babasının Peygamber’i ağırladığını ve ardından onlara dua etmesini istediğini anlatır. Peygamber Allah’tan onlara verdiği rızkı bereketlendirmesini, kendilerini bağışlamasını ve onlara merhamet etmesini istemiştir. Mısır Dârü’l-İftâsı yemekten sonra dua hakkındaki cevabında bu rivayeti kullanır ve yemek ikram eden için dua etmeyi tavsiye eder.

Her sözün Allah’a hangi içeriği yönelttiğine bakın. Alhamdulillah yemek için Allah’a hamddir. Misafirlik rivayetinde ise başkaları için Allah’a bir istek yöneltilir. Misafir olduğunuzda her iki ifadeyi de kendi bağlamıyla tanıyabilirsiniz. Birisi daha uzun dua paylaşırsa önce Allah’ın verdiği rızık için hamd mi, yoksa ev sahibi için bir istek mi olduğunu ayırt edin.

Hadisi okurken kimin ne zaman konuştuğunu belirleyin. Ev sahibi dua ister ve misafir dua eder. İstekte ev sahibine verilen rızık, bağışlanma ve merhamet vardır. Bu rivayeti bir notta kendi satırına alırsanız, ev sahibinin isteğini farklı rivayetlerdeki yemek sonrası hamdle karıştırmadan yeniden bulabilirsiniz.

Aynı derlemedeki iki numara da evde çalışmak için iyi bir karşılaştırmadır. Sahîh-i Müslim 2734a yerken veya içerken elde edilen nimet karşısında hamd bağlamındadır. 2042a’da ise ağırlama ve ev sahibinin dua talebi vardır. İki örnekten hangisini anlatıyorsanız yanında numarayı da söyleyin. Dinleyen kişi böylece doğru anlatının içinde sözleri bulabilir.

Arapça metni okumak ve kaynağı yeniden bulmak

Bismillah ve Bismillāh aynı kısa sözü Latin harfleriyle yazmanın iki biçimidir. ā harfinin üstündeki çizgi uzun ünlüyü gösterir. Alḥamdu içindeki ḥ harfinin altındaki nokta Arapça bir ünsüzü ayırt eder. İşaretsiz yazım ararken işe yarar; işaretli yazım Arapça metinle karşılaştırıldığında ayrıntıları görmenize yardımcı olur.

Uzun söz için kullanım anını, Arapçayı, anlamı ve hadis kaynağını birlikte not edin. Unutma hâli için Ebû Dâvûd 3767, yukarıdaki uzun hamd için Ebû Dâvûd 4023 yazın. Baskıda kitap içi numara varsa derleme adı ve tam kaynağı bir arada tutun. Hadisin metni ve aktarılışı rehberi bir rivayete verilen farklı baskı numaralarının nasıl karşılaştırılabileceğini açıklar.

Bir kart yalnız okunuşu veriyorsa hadis numarasıyla Arapçasını bulun ve Türkçe anlamı ayrı satıra ekleyin. Böylece harflerin sesi tanımaya yardım ettiğini, Türkçe çevirinin ise cümlenin içeriğini anlattığını görebilirsiniz.

Kaynak sayfasında eser adı yanında kitabın veya bölümün adı da olabilir. Bir baskı bu alanların yanında başka numaralar gösteriyorsa, ilk önce râviyi ve anlatının başındaki olayı karşılaştırın. Âişe’nin unutma örneği ile Ömer’in ortak tabak örneği farklı durumlar anlattığı için yalnız sayıyı benzetmek size doğru metni vermez.

Günlük sofrada bu sözleri hatırlamak

Kahvaltıda Allah’ın adını anarak başlayın. Başladıktan sonra aklınıza gelirse Âişe’nin aktardığı sözü söyleyin. Bitirince Allah’a hamdedin. Bir çocuk veya yeni öğrenen yetişkin için her sözü bir ana bağlamak işleri kolaylaştırır. Küçük bir kartın önüne söz ve anlamını, arkasına hadis kaynaklarını yazabilirsiniz.

Türkçede dua kişisel bir isteği, namaz ise belirli kuralları olan ibadeti anlatabilir. Buradaki sözler yemekle bağlantılı anma, hamd ve istekleri içerir. Dua ile namaz arasındaki farkı açıklayan rehber bu kavramları karşılaştırır. Yemek duasını öğrenirken iki kısa sözden başlayın, besmele unutulduğunda kullanılan sözü yakınlarına ama ayrı olarak yazın.