Hatemkâri nedir? İran’ın geometrik kakma sanatı

Hatemkâri nedir? İran’ın geometrik kakma sanatı

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Üçgen kesitli çubukların ince kakma dilimlerine dönüşmesini izleyin. Müzelerdeki kutuları, çerçeveyi, kemançeyi ve tombakı karşılaştırın.

Hatemkâri (Khatam kari), bir eşyanın yüzeyinde farklı renk ve malzemelerden çok küçük parçalarla geometrik desen oluşturulan bir İran kakma tekniğidir. Üçgenli türde usta, üçgen kesitli uzun çubukları düzenleyip bir demet hâline getirir. Demet enine kesildiğinde desen ortaya çıkar. Peş peşe kesilen ince dilimler aynı deseni taşır ve ahşap yüzeye uyarlanabilir. Bitmiş bir kutunun üstündeki küçük üçgenler, kesimle açığa çıkan çubuk kesitleridir.

Müze örnekleri tekniğin farklı biçimlerdeki eşyalara nasıl uyarlandığını gösterir. Kutunun kapağı geniş, yan yüzleri dardır. Bir çerçevede desen, ortadaki resmi çevreler. Çalgının yuvarlak gövdesinin belli bölümlerine de uygulanabilir. Nesne kayıtları, malzeme satırını okumanın önemini gösterir. Fotoğraftaki bir üçgenin açık renkli olduğu söylenebilir. Hangi malzemeden yapıldığını belirlemek için o eşyaya ait bilgi gerekir.

Üçgen kesitli çubuklar deseni nasıl oluşturur?

Kısa bir üçgen prizmanın ucuna karşıdan baktığınızı düşünün. Gördüğünüz şekil bir üçgendir. Birkaç prizmayı yan yana koyup uçlarına tekrar bakın. Üçgenlerin kenar çizgileri ve renkleri daha büyük bir şekil oluşturur. Çubukların birbirine göre konumu değişmediği sürece bu şekil demetin boyu boyunca devam eder. Demetin uç yüzeyiyle kakma diliminin görünür yüzü arasındaki ilişki işlemi anlamayı kolaylaştırır. Dünya Dinleri Müzesi, ustaların karşıt renkteki parçaları dizdiğini, presleyip yapıştırdığını ve küçük demetleri bir araya getirerek daha karmaşık desenler oluşturduğunu açıklar. Dünya Dinleri Müzesi, hatemkâri sergisi ve yapım açıklaması

Bir motif bulun, sonra tekrarını mümkün kılan şekillere bakın. Sergide bir altıgenin içine yerleştirilen altı köşeli yıldız olası düzenlerden biri olarak gösterilir. Tamamlanmış bir desende yıldızı oluşturan üçgenler, komşu yıldızların arasındaki şekillerden daha belirgin olabilir. Aradaki şekilleri de izleyin. Bir motifin tekrarlanarak bir şeridi veya daha geniş bir alanı nasıl kapladığını gösterirler. Küçük parçaları bulduktan sonra yıldız çokgenleri ve tekrarlanan geometrik desenler yazısı genel düzeni takip etmenize yardımcı olur.

Hatemkâride farklı kesit biçimleri vardır. İran’daki üretimi inceleyen Ahmadali Asadi ve Aylin Omidvar, en küçük birimi üçgen olan üçgenli hatem ile en küçük birimi kare olan kareli hatemi ayırır. Bu yazı üçgenli türe odaklanıyor. Yalnızca büyük bir yıldızın göründüğü fotoğrafta en küçük birimin biçimi seçilemeyebilir. Yıldızın bir ucunu yakından görünce birkaç küçük parçanın orada nasıl birleştiği anlaşılabilir. Asadi ve Omidvar, İran’da hatemkâri üretimi araştırması

Demet nasıl ince bir yüzey kaplamasına dönüşür?

Çubuklara dik bir kesim, renk ve biçimleri demetin uç yüzündeki sırayla taşıyan bir dilim verir. Bir kesim daha yapıldığında aynı desenli ikinci dilim elde edilebilir. Eşyanın alt yapısı biçimini belirler, dilimler ise desenli yüzeyi oluşturur. Dünya Dinleri Müzesi, ince dilimlerin yüzey lakla kaplanmadan önce eşyaya yapıştırıldığını açıklar. Bir dilimin yumuşatılarak eğri yüzeye uydurulabildiğini de anlatır. Asadi ile Omidvar ise demetin preslenip şeritler hâlinde kesilmesini ve şeritlerin eşyaya uygulanmadan önce sağlam durması için arkasına ince bir ahşap tabaka yapıştırılmasını tarif eder. Dünya Dinleri Müzesi, yapım ve yüzey işlemleri ile Asadi ve Omidvar, şekil 13–15

Kutunun kapağında geniş bir yıldız alanından kenardaki şeride doğru ilerleyin. Kenar şeridinde daha küçük bir motif tekrarlanabilir veya desenin yönü değişebilir. Köşe, yüzeyin bölümlerini başka açıdan görmenizi sağlar. Kapağı ve yan yüzü ayrı ayrı inceleyip iki yüzün birleştiği yerde motifin boyutunun ya da yönünün değişip değişmediğine bakın. Dilimlerin birleşme çizgileri seçilmese bile net bir fotoğraf bu değişimleri gösterebilir.

Uzaktan bakınca desen başka bir mozaik türünü andırabilir. Zellij çini mozaiğinde görülen çizgiler, ayrı ayrı kesilerek bir panoda birleştirilen sırlı seramik parçalarının sınırları olabilir. Burada anlatılan hatemkâride görünen üçgenler, kesilmeden önce bir araya getirilmiş çubukların kesitidir. İki örnekte de küçük parçaların birleştiği yere yakından bakmak yararlıdır. Böylece desenin hangi bölümünün demetin içinde oluştuğunu, hangisinin dilimler dizilirken ortaya çıktığını ve eşyanın kenarının deseni nerede sınırladığını görebilirsiniz.

Renkler malzeme hakkında ne söyleyebilir?

Ahşap, kemik ve metal desenin bir parçası olabilir. Cevad Golmohammadi’nin çalışması, tekniğin geçmişinde kullanılan farklı renkte ağaçların yanı sıra kemik, fildişi, pirinç ve gümüş gibi malzemeleri ele alır. Bu çeşitlilik tekniğin genel tarihine aittir. Bir eşyanın kaydı daha kısa bir liste verebilir veya tür belirtmeden yalnızca ahşap ya da hayvan kemiği diyebilir. Fotoğraftaki bir üçgenin açık renkli veya metal görünümlü olduğunu belirtin, hangi malzemeden yapıldığını nesne kaydından doğrulayın. Yansıma, ışık ve yüzey işlemi küçük bir alanın görünümünü değiştirebilir. Golmohammadi, İran’ın hatemkâri kaplamasına ilişkin araştırması

Malzeme listesini her parçanın açıklamasıyla birlikte okuyun. Dünya Dinleri Müzesi, İsfahan’daki saklama kutusu için ahşap, pirinç ve hayvan kemiği belirtir. Metropolitan Sanat Müzesi, Şiraz’dan gelen tombak için çeşitli ahşap türleri, kemik, pirinç ve deri listeler. Davulun açıklamasında mozaik için kemik, ahşap ve pirinç sayılır. Deri, çalgının tamamına ait listede yer alır. Yalnızca malzeme satırına bakıldığında bu ayrım gözden kaçabilir. Endülüs’ten fildişi silindir kutuda ise oyulmuş fildişi hem kabı oluşturur hem de kabartmayı taşır. Malzeme satırı ile eşyanın yapısını birlikte okumak, malzemenin gövdeyi oluşturup oluşturmadığını ve süslemede nasıl kullanıldığını anlamaya yardımcı olur. Dünya Dinleri Müzesi, eşya etiketleri ile Metropolitan Sanat Müzesi, Şiraz tombakı

Bir kutu ile çerçevede neyi karşılaştırmalı?

Dünya Dinleri Müzesi, 20. yüzyılda İsfahan’da yapılmış bir saklama kutusu, bir kalem kutusu ve bir çerçeve sergiler. İki kutunun etiketinde ahşap, pirinç ve hayvan kemiği belirtilir. Çerçevenin listesinde suluboya da vardır. Bir kenardaki geometrik tekrarı izleyip desenin köşede nasıl yön değiştirdiğine bakın. Müze, çerçeve için tek bir malzeme listesi verir. Listeyi fotoğrafla birlikte okuyunca desenli kenarın bittiği, resmin başladığı yer görülebilir. Uzun eşya etikette kalem kutusu diye geçer, hatemkâri ise yüzeyindeki süslemenin adıdır. Kalemdan ve yazı gereçleri yazısı, biçimin ve açılma düzeninin kutunun kullanımı hakkında neler gösterdiğini ele alır. Dünya Dinleri Müzesi, İsfahan kutuları ve çerçevesi

San Diego Sanat Müzesi, 1932.25 numaralı hatemkâri kutuyu 19. yüzyıla tarihler ve İran’a, muhtemelen Şiraz’a atfeder. Malzeme satırında kakmalı ahşap yazar. Etiket, desenin yanındaki yazılara da dikkat çeker. Önce kapağın ortasındaki panele, ardından çevresindeki şeritlere ve kutunun ön yüzüne bakın. Böylece yazının bütün desen içindeki yerini tarif edebilirsiniz. Bir fotoğraf açıklamasında Şiraz’ın yanındaki “muhtemelen” ifadesini koruyun. Sergi yazısı teknikte kullanılabilen çeşitli malzemelerden söz ederken kutunun kaydı daha genel bir malzeme tanımı verir. San Diego Sanat Müzesi, Art of Iran sergisinde 1932.25 numaralı kutu

Yaylı çalgıda ve davulda nereye bakmalı?

Metropolitan Sanat Müzesi’ndeki 1998.72 numaralı kemançenin (kamānche) bütününü gösteren fotoğrafta önce yuvarlak gövdeyi bulun. Ardından bu yaylı çalgının öbür kısımlarıyla karşılaştırın. Müze çalgıyı yaklaşık 1880’e tarihler ve yer bilgisinde Tahran’ı belirtir. Açıklama, hatemkâri süslemede küçük ahşap, kemik ve pirinç parçaları bulunduğunu söyler. Çalgının tamamına ait malzeme satırında ahşap, metal, kemik ve bağırsaktan yapılmış tel vardır. Gövdenin yakın fotoğrafı deseni incelemeye, bütünün fotoğrafı ise bezeli bölgelerin yerini anlamaya yarar. Metropolitan Sanat Müzesi, 1998.72 numaralı kemançe

Aynı müzenin 89.4.1310 numaralı tombakı Şiraz’dan gelir ve 19. yüzyılın sonuna tarihlenir. Müze, kemik, ahşap ve pirinçten oluşan ince mozaikte yıldız, baklava dilimi biçimleri ve yazılar tarif eder. Bir baklava biçimi bulun, sonra aynı şeritte başka örneklerini arayın. Ardından davulun dış çizgisinin değiştiği yerlerde yazı ve diğer motiflerin nasıl konumlandığına bakın. Hem kemançede hem davulda desen eğri bir yüzeyi izler. Önden çekimde daralan bir şerit, kameradan uzaklaşacak biçimde dönüyor olabilir. Gerçek genişliğine karar vermeden önce başka açıdan çekilmiş bir fotoğrafa veya yakın çekime bakın. Metropolitan Sanat Müzesi, 89.4.1310 numaralı tombak

Tarihî kaynaklar neyi ortaya koyuyor?

Dünya Dinleri Müzesi, tekniğin Safevîler dönemindeki gelişimini himayeyle ve İsfahan’ın bir üretim merkezi olmasıyla ilişkilendirir. Golmohammadi daha eski kanıtları 14. yüzyıla kadar izler ve tekniğin Safevîler dönemindeki kullanımını ve sonraki çağlarda sürmesini ele alır. Asadi ile Omidvar, hicrî 761, miladî 1360 tarihli bir Kur’an yazması rahlesinin dış panel çerçevesinde altıgen biçimli hatemkâri kakma tespit eder. Metropolitan Sanat Müzesi, 10.218 numaralı İran rahlesini oyulmuş, boyanmış ve kakmalı tik ağacı olarak kaydeder. Araştırmacıların tespiti dış panel çerçevesindeki bir ayrıntıya ilişkindir. Rahlenin tarihi bir zaman noktası sağlar. Daha geç sergi örnekleri tekniğin yüzyıllar sonra da uygulandığını gösterir. Dünya Dinleri Müzesi, Safevî dönemi bağlamı · Golmohammadi, tarih araştırması · Asadi ve Omidvar, şekil 4 · Metropolitan Sanat Müzesi, 10.218 numaralı rahle

Yer bilgisini, geçtiği eşyanın kaydıyla birlikte tutun. Tahran, bu kemançenin yer bilgisidir. “Muhtemelen Şiraz” ifadesi San Diego’daki müzenin kutunun yapım yerine ilişkin kesinlik derecesini gösterir. İsfahan ise 20. yüzyıla ait üç eserin etiketindeki yerdir. Tarihleri ve yerleri eşleştirerek farklı dönemlerin ve atölyelerin işlerini karşılaştırabilirsiniz. Eldeki eşyalar ve araştırmalar tekniğin yüzyıllar boyunca kullanımını belgeliyor. İlk ortaya çıkışının kesin koşulları ise açık bir araştırma konusu.

Hatemkâri eşya fotoğraftan nasıl tarif edilir?

Önce eşyanın tamamına bakıp gördüğünüz yerin kapak, yan yüz, çerçevenin kenarı ya da davulun gövdesi olup olmadığını belirleyin. Sonra ayrıntıya geçip bir üçgeni veya başka bir küçük parçayı takip edin. O parçanın hangi motifi oluşturduğuna ve motifin ne yönde tekrarlandığına bakın. Kenarda ya da köşede süslü alanın dış sınırını izleyin. Bu sıra hem deseni hem de desenin biçime nasıl uyarlandığını anlatmanızı sağlar. Farklı yüzlerde farklı tekrarlar olabileceğini de görmenize yardımcı olur.

Son olarak eşyanın adını, kurumu ve varsa envanter numarasını kaydedin. Tarih ile yeri yazarken “yaklaşık” veya “muhtemelen” gibi ifadeleri koruyun. Malzemeleri katalogdaki ayrıntı düzeyinde belirtin. Katalog bir ayrıntının yerini açıkça söylüyorsa onu da yazın. “Kakmalı ahşap, İran, muhtemelen Şiraz, 19. yüzyıl” ifadesi San Diego’daki kutuyu tanımaya yeter, ardından yazı ayrı tarif edilebilir. Yakın fotoğrafta açık renkli bir yıldız görülüyorsa ve etikette o parçanın malzemesi belirtilmemişse, görünen renk ve biçimi tarif edin.

Müze kayıtları ve hatemkâri araştırmaları