Kalemdan nedir? Müzelerdeki İran kalem kutuları ve yapıları

Kalemdan, Farsça adı Latin harfleriyle qalamdan ya da qalamdān olarak da yazılan bir kalem kutusudur. Yazı yazarken ve hat sanatında kullanılan kamış kalemleri saklar. Yapısına göre içinde hokka, kalem ucunu yontmak için küçük bıçak veya başka yazı aletleri de bulunabilir. Müzelerde menteşeli kapağı olan kakmalı pirinç kutuların yanı sıra, bir ucundan çekilerek açılan bölmeli lake kalemdanlar da vardır.

Kutunun nasıl açıldığı, aletlerin nerede durduğunu anlamaya yardımcı olur. Derin bir yuva mürekkebi kalemlerden ayırabilir. Dar ve uzun bir çekmece, genişliği yalnızca birkaç santimetre olan bir kutuya bile uzun kalemlerin sığmasını sağlar. Kapak, yan yüzeyler ve çekmece, resim, metal kakma veya yazı için de yer sunar. Bir eserin açık ve kapalı fotoğraflarını karşılaştırınca, kapalıyken gizlenen bölmeleri ve süslemeleri görmek mümkün olur.

Kalemdana hangi yazı aletleri konurdu?

Kalem olarak da anılan kamış kalemin kesilerek biçim verilen ucu mürekkebi kâğıda taşır. Yıpranan uç küçük bir bıçakla düzeltilir. Keserken kamışı desteklemek için küçük bir dayanak kullanılır. McGill Üniversitesinin yazı ve hat sergisi kalemdanı bu aletlerle birlikte ele alır. Sergi kitapçığı, kalemin bir defada aldığı mürekkep miktarını sınırlamak için bazı hokkaların ağzına ipek ya da yün konduğunu anlatır. Yazı yazan kişi kâğıda her dokunuşunda hem ucun biçimini hem de ucun taşıdığı mürekkebi denetlemek zorundadır. McGill Üniversitesi, Yazı Aletleri, vitrin 3b

Bir kâğıdın çevresinde yapılan işleri düşünmek, aletlerin görevlerini anlamayı kolaylaştırır. Bıçak ve dayanak ucu hazırlamak için kullanılır. Yazı sırasında mürekkep hokkadan alınır. Aletleri kaldırmak veya taşımak gerektiğinde hepsi kutuda toplanır. Kâğıda değen ucun biçimi için kamış kalemin hazırlanması ve ucunun kesilmesi rehberine bakılabilir. İslam el yazmalarında kullanılan mürekkepler rehberi ise hokkada bulunabilecek mürekkep türlerini açıklar.

Açık bir kutuda üreticinin hangi alete özel yer ayırdığı görülür. New York’taki Metropolitan Sanat Müzesinin, kısaca Met’in, İran’a atfedilen 16. yüzyıl başlarına ait kutusu, gümüş kakmalı pirinçten yapılmıştır. İçinde kamış kalem, hokka ve kum kabı için ayrı yerler vardır. Müze korunmuş parçalar arasında küçük bir kaşık da listeler. Uzun yuvaya kamış kalem sığar. Kısa ve küçük oyukların biçimi ise farklı gereçlere ne kadar alan ayrıldığını gösterir. Met, yazıtlı kalemdan, 1975.350.1a–c

Metal kutular kalem ile mürekkebi nasıl ayırıyordu?

British Museum’da 1230–1250 arasında Musul’da yapılmış, 37 cm uzunluğunda pirinç bir kutu bulunur. Kalemler uzun bölmeye yatırılırdı. Bir uçtaki küçük kaplarda mürekkep, mürekkep fazlasını emen kum ve kamış kalemleri temizlemeye yarayan iplikler dururdu. Kapak kaldırıldığında hem kalemler hem de küçük kaplar görünür. Katalog kutunun yüksekliğini kapalıyken 7,5 cm, açıkken 14 cm olarak verir. İki ölçü aynı kutunun iki konumunu anlatır. Fotoğraftaki kapağın konumuna bakmak, ölçünün hangi duruma ait olduğunu anlamayı sağlar. British Museum, Musul kalemdanı, 1884,0704.85

Avustralya’daki Powerhouse müzesinde korunan 19. yüzyıl sonlarına ait İran yapımı pirinç kutuda farklı bir düzen görülür. Uzun kutunun bir ucu yuvarlaktır. Yanına bağlı hokkanın tarak kabuğunu andıran küçük ve menteşeli bir kapağı vardır. Uzun bölme açılınca kalemler çıkarılır. Küçük kapak açıldığında ise kalem mürekkebe batırılır. Kaplar boşken bile iki ayrı kapağın konumu, yazı aletleriyle mürekkebin ayrı yerlerde durduğunu gösterir. Powerhouse Koleksiyonu, pirinç kalemdan ve hokka, H7668

Musul kutusu ile Powerhouse’daki örnek arasında birkaç yüzyıl vardır. İkisi de pirinçten yapılmıştır. Musul’da mürekkep kabı diğer gereçlerle birlikte kutunun ana gövdesinde durur. Powerhouse örneğinde ayrı bir hokka kutunun dışına bağlanmıştır. Üstten çekilmiş görüntüde kapağın biçimi belirgindir. Kutunun ucundan çekilmiş bir fotoğrafta ise hokkanın uzun gövdeye nasıl bağlandığı daha iyi görülebilir.

Lake kutunun çekmecesi nasıl açılır?

Halili Koleksiyonlarına göre yuvarlak uçlu ve çekmeceli lake kutu biçimi 17. yüzyılda İran’da gelişti. Sert bir dış gövde, bir uçtan kayarak çıkan iç bölmeyi çevreler. Kutuyu kapatınca çekmecenin ucu dış gövdenin çizgisine uyar. Çekmeceyi dışarı alırken boylu boyunca sıralanan yazı aletleri ortaya çıkar. Katalog, Sankt-Peterburg’da yapılmış altın yaldızlı gümüş bir örnek de gösterir. İran kutusunun biçiminin başka bir yerde, farklı bir malzemeyle yeniden üretilmiş hâli görülebilir. Halili Koleksiyonları, RUS 720 numaralı kalemdan ve İran biçimi

Lake, birçok kutunun yüzeyindeki son katmanı anlatır. Katalog gövdenin malzemesini ve lakenin altında kalan süslemeyi ayrıca sıralayabilir. Met’teki bir kutu 19. yüzyılın sonlarında Tahran’da yapılmıştır ve 22,5 cm uzunluğundadır. Kaydında mukavva, lake altında örtücü suluboya ve altın varak, ayrıca yaldız ve pirinç vardır. Bu bilgiler birlikte okunduğunda kâğıt kökenli boyalı gövdeyi, üzerindeki süsleme katmanlarını ve bitmiş eserde yer alan metali açıklar. Met, Tahran kalemdanı, 67.206.4a, b

Kâğıt hamurundan biçimlendirilmiş bir kalem kutusunun kapağı yukarı da kaldırılabilir. Halili Koleksiyonları yaklaşık 1700’e tarihlenen boyalı, vernikli ve deri astarlı bir kutuyu kaydetmiştir. Bugün ayrılabilen kapak başlangıçta bir menteşeyle gövdeye bağlıydı. Katalog yapım yeri olarak Hindistan veya İran’ı verir. Dekken resminin özelliklerini ve İran lake işleriyle benzerlikleri anlatır. Kapağın yapısı belirgin olsa da eserin üretim yeri konusunda iki olasılık vardır. Halili Koleksiyonları, LAQ 133 numaralı kalemdan

Çiçek, kuş ve kalemdanın içine giren gözlük kutusu

Met’teki bir İran kalemdanı 19. yüzyıl başında yapılmıştır ve 23,3 cm uzunluğundadır. Kâğıt hamurundan yapılmış gövde boyanmış, altınla süslenmiş ve lake ile kaplanmıştır. Resimde çiçek açan dallara konmuş kuşlar vardır. Müze gul-u-bulbul adını verdiği bu motifin kalem kutularında, ayna kılıflarında ve kitap kapaklarında da kullanıldığını anlatır. Fotoğraf sadece boyalı yüzeyi gösteriyorsa, kutunun ucunu veya açık hâlini gösteren bir görüntüye bakmak gerekir. Böylece iç bölmenin biçimi ve nasıl açıldığı görülebilir. Met, kuş ve çiçek motifli kalemdan, 67.206.3a, b

Aynı bezeme iki farklı eşyayı bir takım hâline getirebilir. Fethullah Şirazi’nin 19. yüzyıl ortalarında yaptığı bir eserde, küçük gözlük kutusu kalemdanın sürgülü bölmesine oturur. İki kutunun bej, altın ve siyah renklerde birbiriyle uyumlu desenleri vardır. Met, kapağın kenarındaki yazıyı eserin Kaçar hanedanından Prens Kamran Mirza için yapıldığına işaret eden bir kayıt olarak okur. Yazı, eserin kimin için hazırlandığını bildirir. Kutunun açık görüntüsü de gözlük kutusunun nereye yerleştirildiğini gösterir. Met, kalem kutusu ve gözlük kutusu, 2018.664a–d

Kapakta saray, çekmecede hikâyeler

Ağa Han Müzesinin kiyani tipi bir kalemdanının kapağında Kaçar hükümdarı Nasırüddin Şah ve saray çevresi yer alır. Muhammed İsmail İsfahani, kabul törenini kapağın ortasına resmetmiştir. Müze bu sahnenin yanında Şehname’de anlatılan efsanevi hükümdarların sahnelerini tanımlar. Saray tasviri, müzenin eserin şah için yapılmış olabileceği görüşüne dayanak olur. Katalog bunu eserin kime sunulmak üzere hazırlandığına ilişkin bir olasılık olarak verir. Ağa Han Müzesi, kiyani kalemdanı, AKM643

Çekmece dışarı alındığında başka konular görünür. Sürgülü parçanın dış yüzlerinde tasavvuf hikâyeleri ve kişileri vardır. İçeride şair ve mutasavvıfların portreleri görülür. Müze ayrıca, sanatçının gözlük takıp elinde fırça tuttuğu bir otoportreyi belirlemiştir. Kutu kapalıyken hükümdarın kabul sahnesi görülür. Açıldığında başka resimli yüzler ortaya çıkar. Katalogdaki görüntüler, kapağın üstünden çekmecenin yanına ve içine bakarak bu sırayı izleme olanağı verir. Ağa Han Müzesi, AKM643 görselleri ve katalog kaydı

Beş örnekte biçim, ölçü ve yapı

Koleksiyonlar farklı yapıdaki nesnelere aynı adı verebilir. Tablodaki envanter numarası, açıklamanın hangi esere ait olduğunu belirler. Uzunluk kutunun büyüklüğünü anlamaya yardımcı olur. Yapı sütunu açılma yönüne ve iç bölmelere dikkat çeker. Üretim yeri kesin olmayan örneklerde katalogdaki ihtimaller korunmuştur.

Koleksiyon ve envanter numarası	Katalogdaki tarih ve yer	Uzunluk	Görülebilen özellik
British Museum 1884,0704.85	1230–1250, Musul	37 cm	Kakmalı pirinç, uzun kalem bölmesi ve bir uçta küçük kaplar
Met 1975.350.1a–c	16. yüzyıl başı, İran’a atfedilir	Kutu 34,3 cm	Gümüş kakmalı pirinç, kalem, hokka ve kum için yuvalar
David Koleksiyonu 13/1985	17. veya 18. yüzyıl, Türkiye	34,5 cm	Kâğıt hamuru ve deri, kısmen altınla süslenmiş kabartma bulut şeritleri, hat aletleri için yer
Halili Koleksiyonları LAQ 133	Yaklaşık 1700, Hindistan veya İran	30,5 cm	Boyalı kâğıt hamuru, önce menteşeli olan ve bugün çıkarılabilen kapak
Met 2018.664a–d	19. yüzyıl ortası, İran	22 cm	İçinde uyumlu bezemeli gözlük kutusu bulunan lake kalemdan

İran’a atfedilen pirinç kutu 34,3 cm, Osmanlı kutusu 34,5 cm uzunluğundadır. Katalog ölçüleri arasında 2 mm vardır. Malzeme ve süsleme biçimleri farklıdır. David Koleksiyonu Osmanlı kutusundaki kabartma bulut şeritlerini Osmanlı kitap ciltlerindeki benzer bezemelerle ilişkilendirir. Pirinç kutuda hat ve bitkisel motifler metale işlenmiştir. İki kutunun da uzun biçimi kamış kalemler için yer sağlar. Yüzeyleri ise atölyelerin farklı malzemelerle nasıl çalıştığına dair ipucu verir. David Koleksiyonu, Osmanlı kalemdanı, 13/1985

Yazıtlar ve sonradan yapılan değişiklikler ne gösterir?

Met’in 16. yüzyıl başlarına ait kutusunda kazıma işini yapan Hasan Ramazan Şahi’nin adı yazılıdır. Diğer yazılarda dualar ve iyi dilekler bulunur. Müze bunları ustanın imzasından ayrı okur. Bir katalog kartında birkaç ad varsa, her birinin yazıdaki rolünü araştırmak gerekir. Ad kutuyu yapan kişiyi, yazıyı işleyen ustayı, eserin kendisi için yapıldığı kişiyi veya duada geçen birini belirtebilir. Yazı biçimi de bir ipucudur. Bu kalemdanda belirgin bir sülüs yazı vardır. Bu yazının biçimi Arap hat yazı türleri rehberinde de görülebilir. Met, Hasan Ramazan Şahi kalemdanı

Yuvaya tam oturan bir hokka da sonradan eklenmiş olabilir. Met, 14. yüzyılda yapılmış başka bir yazıtlı pirinç kutunun dış yüzünün 15. yüzyıl ortasına gelindiğinde yeniden işlendiğini anlatır. İçte kuş desenli küçük yuvarlak alanlar daha eski süslemeyi kısmen korur. Hokka ve çevresindeki parça daha sonra eklenmiştir. Bu nedenle gövdenin yapımını, dış süslemenin değişmesini ve iç parçanın eklenmesini üç ayrı aşama olarak okumak mümkündür. İslam el yazmalarının geçmişini izleme rehberi de yazılı eserlerde tarihle mülkiyet izlerinin nasıl ayrı ayrı değerlendirildiğini anlatır. Met, yazıtlı kalemdan, 91.1.536

Müze kayıtları ve yazı aletlerine ilişkin kaynaklar

• McGill Üniversitesi, Yazı Aletleri kamış kalem, bıçak, kesme dayanağı ve hokkanın yazı takımındaki yerini anlatır.
• British Museum, Musul kalemdanı açık ve kapalı ölçüleri verir ve uzun bölmenin yanındaki küçük kapları açıklar.
• Powerhouse Koleksiyonu, pirinç kalemdan ve hokka ayrı ve kabuk biçimli hokka kapağı olan daha geç bir İran kutusunu gösterir.
• Met, Tahran kalemdanı lake kutunun gövdesini, boyasını ve başka malzemelerini sıralar.
• Ağa Han Müzesi, kiyani kalemdanı sürgülü çekmecenin fotoğraflarını ve yüzeylerindeki sahnelerin açıklamasını sunar.
• Halili Koleksiyonları, LAQ 133 numaralı kalemdan çıkarılabilen kapağı, eski menteşeyi ve iki olası yapım yerini kaydeder.