Fes nedir? Biçimi, Osmanlı tarihi ve müze örnekleri

Fes nedir? Biçimi, Osmanlı tarihi ve müze örnekleri

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Fesi düz tepesi, keçesi ve püskülünden tanıyın. Osmanlı askerî fesleri ile Filistin, Kıbrıs ve Yunanistan’dan müze örneklerinin ayrıntılarını karşılaştırın.

Fes, genellikle keçeden yapılan, kenarı dışa taşmayan bir başlıktır. İngilizce kaynaklarda fez, tarboosh veya tarbush adlarıyla karşılaşılır. Tanıdık görünümünde düz bir tepe ve tepenin ortasına ya da yakın bir noktaya tutturulmuş püskül vardır. Kırmızı yaygındır. Eldeki örnekler ise kırmızının tonu, gövdenin yüksekliği, püskülün rengi ve başlığın çevresine sarılan kumaş bakımından değişir. Bu ayrıntılar, fesin hangi kıyafetin parçası olduğunu bildiğimizde daha iyi anlaşılır.

Gövde, püskül ve adlandırma

Yandan bakıldığında alışıldık bir fes, duvarı hafifçe daralan kısa bir silindire benzer. Üstten görünüşte düz bir daire görülür. Alt kenar, başlığın başa oturan açıklığıdır. Dışarı doğru uzayan bir siper veya kenar olmadığı için dış çizgiyi gövdenin eğimi ve tepenin tuttuğu biçim belirler. Püskül, belirli bir formda durması amaçlanan gövdeye hareketli bir parça ekler.

İngilizce kataloglarda fez kullanılır. Tarboosh ve tarbush, Arapça konuşulan çevrelerde karşılaşılan adın İngilizcedeki farklı yazımlarıdır. British Museum, Filistin’den gelen bir başlıkta fez ve tarbush adlarını birlikte verir. Türkçedeki adı festir. Hülya Tezcan, TDV İslâm Ansiklopedisi’nde Batı dillerindeki adı Fas’ın Fès veya Fez şehriyle ilişkilendirir. Bu bağlantı katalogdaki kelimeyi anlamaya yardımcı olur. Bir başlığın nerede üretildiğini ve müzeye nasıl ulaştığını öğrenmek için o eserin kaydına bakmak gerekir.

Aynı adla satılan veya sergilenen başlıkların oranları değişebilir. Alçak bir fesin gövdesi, etrafına başka bir kumaş sarıldığında daha kolay örtülür. Daha yüksek bir fese yandan bakıldığında gövdenin daha büyük bir bölümü görülür. Eğim de farklı olabilir. Tezcan’ın anlattığı ilk askerî örnek yaklaşık 20–25 santimetre yüksekliğindeydi ve tepeye doğru hafifçe genişliyordu. Dolayısıyla üst çapın alt çapa göre dar ya da geniş olması, benzer başlıkları karşılaştırırken kaydedilebilecek bir ayrıntıdır.

Keçe biçimlendirilir ve püskül takılır

Tezcan, Osmanlı dönemindeki yapımda yünün torbaya benzer bir biçime getirildiğini anlatır. Su kullanılarak yapılan keçeleştirme ve devamındaki işlemler malzemeyi sıkılaştırıp küçültürdü. Tezcan boyadan sonra ikinci bir su işlemi tarif eder. Dink denilen bu aşamada taslak daha da küçülür, ardından havalandırılır ve yüzeyi hazırlanırdı. Usta son aşamada gövdeyi kalıba geçirip yüzeyi perdahlardı. Böylece henüz torba görünümündeki ilk biçim, boyama ve yıkamadan sonra başa oturan, düz tepeli bir gövdeye dönüşürdü. Kalıp, bitmiş fesin oranlarını belirlerdi. İlk yüksek modelin içindeki destek biçimin korunmasına yardımcı olabiliyordu. Tezcan bu modelde karton kullanıldığını, düz tepeye tabla dendiğini ve püskülün tabla üzerindeki küçük çıkıntıya tutturulduğunu aktarır. Kırmızı gövdenin yünü ile püskülün ipeği farklı malzemelerdi. Keçeyi sıkılaştırmak ve ipek ipleri hazırlamak da ayrı işlerdi.

Biçimi bozulan fesleri yeniden kalıba geçiren ustalar vardı. Başlangıçta ahşap kalıp kullandılar. Daha sonra İzmir’de ve İstanbul’da ısıtılmış pirinç kalıplarla çalışıldığı kaydedilir. Tezcan’ın anlattığı numaralı kalıplar ustaya farklı ölçü ve biçimlerde seçenek sağlıyordu. Numara aralığı sıfırdan on altıya uzanıyordu. Daha küçük veya daha dik bir görünüm, ustanın seçtiği kalıbın sonucu olabilir. Aynı nedenle kullanılmış bir fesin yeniden biçimlendirilmesi, başlığın gövdesindeki değişiklikleri anlamak açısından önemlidir.

Püskülün tepeye tutturuluşu da değişebiliyordu. Tezcan’ın anlattığı erken Osmanlı modelinde koyu mavi veya siyah ipek püskül, tepenin merkezindeki çıkıntıya bağlanırdı. Uzun mavi ipek ipler dağıldığında taranması gerekirdi. 1845 için aktarılan bir düzenleme askerlere bükülmüş püskül ve tepeye ince bir pirinç levha öngörüyordu. Ferahî denen bu yuvarlak parça, ipler tepeye yayıldıktan sonra üzerine konup başlığa dikilebiliyordu. Başlığın görünüşünde hem bu küçük parçanın hem de iplerin bakımının payı vardı.

II. Mahmud döneminde ne değişti?

Osmanlı yönetimi, II. Mahmud döneminde 1829’da yeni ordu olan Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye için fesi benimsedi. Bu karar, Yeniçeri Ocağı’nın 1826’da kaldırılmasını izleyen askerî ve idarî değişimlerin bir parçasıydı. Tarihçi İsmail Hakkı Uzunçarşılı’nın yayımladığı arşiv raporu ve padişahın yazılı cevabı, görevlilerin örnek başlıkları incelediği bir toplantıyı anlatır. Rapora göre o sırada kullanılan asker başlığı güneşte, yağmurda ve nemde çabuk yıpranıyordu. Toplantıda dayanıklılık, fiyat, fesin başka yerlerde nasıl kullanıldığı ve püskülün ne kadar uzun olması gerektiği tartışıldı.

Karar, adı belirtilen askerî teşkilatı ilgilendiriyordu. Yayımlanan kayda göre padişah seçimi onayladı ve başlıkların dağıtım için hazırlanmasını istedi. Makale, 1830’da Tunus’tan getirilen ustalarla İstanbul’da Feshane atölyesinin kurulmasını da aktarır. Başlığın seçilmesi, hazır feslerle bunları biçimlendirebilen ustalara duyulan ihtiyacı birlikte ortaya çıkardı. Uzunçarşılı’nın aktardığı Osmanlı kroniklerinden birinde Tunus’tan 50.000 fes sipariş edildiği yazılıdır. Kroniğin belirttiği işlem sipariştir. Feshane kaydı ise İstanbul’da üretimi kurma girişimini anlatır. Tezcan’a göre Osmanlı atölyelerinde üretim başladığında da ithalat sürmüştür. Başlığın Türkçe adı ile yapıldığı yer bu yüzden farklı coğrafyalara işaret edebilir.

Osmanlı feslerinin biçimi zamanla değişti. Tezcan, Abdülmecid’le ilişkilendirilen daha küçük, Abdülaziz’le ilişkilendirilen daha yayvan ve II. Abdülhamid’le ilişkilendirilen daha dik birer kalıp tarif eder. Tezcan’ın makalesindeki görsellerden biri Topkapı Sarayı Müzesi’nin 13/2149 numaralı, mecidiye kalıbındaki fesini gösterir. Başka bir görselde aynı müzedeki 24/1818 numaralı ahşap fes kalıbı yer alır. Bu iki katalog bilgisi, biçimlendirme aracını ve bitmiş bir başlığı ayrı ayrı inceleme olanağı verir. Biçim ayrımları, tarihi ve kişisi bilinen portreleri karşılaştırırken de işe yarar. Her bir eserin kime ait olduğu veya nerede yapıldığına ilişkin belge aynı kesinlikte olmayabilir. Bir padişah ve idaresiyle bağlantılı başka nesneleri okumak için Osmanlı belgelerindeki tuğraları da inceleyebilirsiniz.

Filistin’den iki fes, iki farklı kullanım

British Museum’un As1966,01.236 numaralı eseri, tarihî Filistin’den bir köylü erkeğin fesidir. Yaklaşık 19. yüzyılın sonuna veya 20. yüzyılın başına tarihlenir. Gövdesi bordo yün keçe, püskülü mavi ipektir. Başlık püskül hariç 15 santimetre yüksekliğinde ve 19 santimetre çapındadır. Müzenin kayıt defterinde fesin çevresine bir kumaş sarılarak sarıkla veya tek başına kullanılabildiği anlatılır. Sarılan kumaş, keçe gövdenin ne kadarının görünür kaldığını değiştirirdi.

As2000,08.60 numaralı ikinci başlık farklı bir kıyafete aittir. Müze, 19. yüzyılda Filistin’de yapılmış bu erkek çocuk fesini sünnet kutlamalarıyla ilişkilendirir. Kırmızı keçe gövdede siyah püskül vardır. Önde, para biçiminde damgalı metal pullardan oluşan bir saçak yer alır. Pamuk ipler ve yaldızlı telle sarılmış parçalar da süslemeye katılır. Siyah püskül hariç yükseklik 11 santimetre, çap 18 santimetredir.

İki başlığın çapı arasında yalnızca 1 santimetre, yüksekliği arasında ise 4 santimetre fark vardır. Çocuk fesinin en dikkat çeken ilavesi ön yüzündeki süslemedir. Başlık gövdesi tarbush olarak tanınabilir. Asılı süs ve müze kaydı ise bu örneği belirli bir törenle ilişkilendirir. Ölçüleri ve süsü birlikte incelemek, yakın renk tonlarına bakmaktan daha fazla bilgi verir. Özellikle yükseklikleri karşılaştırırken iki kaydın da püskülü ölçü dışında bıraktığını kontrol etmek gerekir.

Fes, işlemeli örtü ve yerel giyim

Penn Museum, 29-165-7 numarayla kayıtlı kırmızı keçe fesi işlemeli bir örtüyle birlikte tanımlar. Katalog eseri Türkiye ile ilişkilendirir ve geniş bir dönem olarak modern kategorisinde gösterir. Örtü, nesnenin tanımında ayrıca belirtilir. Bağışçının kimliği kesin değildir ve müzeye geliş bilgisinde 1929 öncesi denir. Bu bilgi koleksiyonun geçmişine ışık tutar. Yapım yılını daha kesin belirlemek için ayrı bir kanıt gerekir. British Museum’un fesin çevresine kumaş sarılabildiğine ilişkin kaydı ise başlığın yanındaki kumaşın görünüşü nasıl değiştirebildiğine başka bir örnektir.

Kıbrıs’taki Görsel Sanatlar ve Araştırma Merkezi cst_00803 numarasıyla, siyah püsküllü kırmızı keçe bir Kıbrıs Türk fesini 19. yüzyıla tarihler. Kayıtta ustanın adı ve yapıldığı yer belirtilmez. Kıbrıs Türk giyimiyle ilişkilendirilmesi, hangi giyim geleneği içinde tanımlandığını gösterir. Üretim şehri ayrıca belgelenmemiştir.

Yunanistan Yahudi Müzesi’nin 20. yüzyıla tarihlenen fesinin gövdesi koyu kırmızı kadifedir. Bir püskülü ve sarı iplikle işlenmiş “Pasha” yazısı vardır. Müze, nesneyi Sefarad ve Romanyot malzemesiyle ilişkilendirilen giysi ve aksesuar kayıtları arasında sınıflandırır. İşleme başlığın bir özelliği olarak kayıtlıdır ve katalogda yapımcının adı yoktur. Bu örnekte aynı fes adı başka bir kumaşta ve başka bir koleksiyon içinde görülür. Bölgelere göre değişen adları malzeme, kesim ve katman üzerinden incelemenin bir başka örneği için kaftan ve abaya karşılaştırmasına bakabilirsiniz.

Püskülden ne anlaşılabilir?

Siyah püskül fes görüntülerinde tanıdıktır, mavi örnekler de belgelenmiştir. British Museum’un 19. yüzyıl sonu veya 20. yüzyıl başına tarihlenen köy fesinin püskülü mavidir. Detroit Institute of Arts da Türkiye’ye atfettiği, yapım tarihi belirtilmeyen mavi püsküllü kırmızı keçe bir fes saklar. İki nesne aynı renk ayrıntısını taşır. Tarihleme ve coğrafya bilgileri ise kendi katalog kayıtlarından gelir.

British Museum’un köy fesine ilişkin kayıt defteri, püskülün konumuyla medeni durum arasında bağlantı kuran yerel bir âdetten söz eder. Bu bilgi, kaydı tutulan fes ve onun giyim çevresiyle birlikte değerlendirilir. Başka bir başlıktaki püskülün uzunluğu veya duruşu, askerî kıyafet talimatıyla ya da çocuk fesindeki beyaz pamuk unsurlar gibi ek süslerle ilgili olabilir. Ayrıntının neyi ifade ettiğini anlamak için kaydı kimin, hangi başlık hakkında tuttuğuna bakmak gerekir.

Eski bir fotoğrafta fes nasıl okunur?

Önce gövdeyi inceleyin. Tepenin düz olup olmadığını, yandan görülen yüksekliği ve duvarın daralıp daralmadığını not edin. Püskülün tepeye bağlandığı noktaya ve alt kenarda sarılı bir kumaş bulunup bulunmadığına bakın. Fotoğraf siyah beyazsa, başlıkla püskül arasındaki ton farkını gördüğünüz biçimde tarif edin. Renkleri karşılaştırmak için tarihli bir açıklama veya aynı kıyafetle bağlantısı belgelenmiş bir nesne arayın.

Daha sonra diğer giysilere ve fotoğrafın hangi amaçla çekildiğine bakın. Belgelenmiş bir üniforma, bir köy portresi ve aile törenine ilişkin bir kayıt aynı başlık türüne dair farklı bilgiler verir. Fotoğrafı eski bir çizimle karşılaştırırken çizimin hazırlanma bağlamı da önemlidir. Osmanlı resimli tarihleri, sanatçıların rütbeyi göstermek için giysilerden ve kişilerin sayfadaki yerlerinden nasıl yararlandığına örnekler verir. Tarihî bir resimdeki fes, eldeki bir nesneye benzemesinin yanında resmin içindeki bu görsel işleve de sahip olabilir. Kişi, zaman ve yer hakkında daha sağlam dayanağı resmin açıklaması veya katalog kaydı sağlar. “Mavi ipek püsküllü bordo keçe fes” gibi bir açıklama, belgelenmiş fiziksel özellikleri okura doğrudan verir. Yer, tören veya başlığı takan kişi tespit edilebildiğinde, açıklamaya bunlar da eklenebilir.

Müze ve arşiv kaynakları