Kur’an’da sure, ayet, cüz ve hizip arasındaki fark
Sure, ayet, cüz ve hizbi ayırt edin. 2:142’yi ve 30. cüzün başını bulun, farklı mushaflarda cüz sınırlarını karşılaştırın.
Dört terimin gösterdiği birimler
| Terim | Birim | Örnek |
|---|---|---|
| Sure | Yaygın 114 sure sıralamasındaki adı olan bir bölüm | Bakara ikinci suredir |
| Ayet | Sure içindeki yerine göre numaralandırılmış metin birimi | 2:142, Bakara suresinin 142. ayetidir |
| Cüz | Okuma için ayrılan otuz parçadan biri | İkinci cüz Bakara suresinin içinde başlar |
| Hizip | Burada anlatılan düzende altmış küçük parçadan biri | Baştan sona numaralandırıldığında ikinci cüz üçüncü hiziple başlar |
Sure ile ayet, metinde belirli bir yeri birlikte gösterir. Cüz ve hizipler aynı metinde okumaya ayrılan aralıkları belirtir. Bu yüzden bir dijital mushafta tek bir ayetin yanında sure adı, ayet numarası, cüz numarası ve sayfa görülebilir. Alıntıyı kontrol etmek için sure ve ayete bakılır. Okumayı birkaç oturuma yaymak için bir cüz veya hizip işareti esas alınabilir.
Örneğin iki kişi ikinci cüzün birer yarısını okuyacaksa her biri bir hizip alabilir. Daha sonra belirli bir cümle üzerinde konuşmak isterlerse ayetin yerini not ederler. Biri iri puntolu basılı nüsha, diğeri telefon uygulaması kullansa bile aynı ayeti bu yolla bulabilir. Bir öğretmenin sınıfa bir pasaj vermesi durumunda da öğrenciler hangi cüzde olduklarını bilir ve belirtilen ayete doğrudan geçebilir.
Sure ve ayet numarası nasıl okunur?
Kur’an 2:142 yazımında ilk sayı ikinci sure olan Bakara’yı, ikinci sayı bu surenin 142. ayetini gösterir. İçindekiler bölümünden sureyi bulun ve o surenin ayet numaralarını takip edin. Sonraki surede sayım yeniden başlar. Basılı metinde bir ayet birkaç satıra yayılabilir. Bir satırda birden çok ayetin parçaları da bulunabilir. Ayetin sonundaki numaraya bakabilir veya dijital nüshada ayeti doğrudan açabilirsiniz.
Sure adı tek başına bütün bölümü gösterebilir. Quran.com’da Fâtiha birinci sure olarak yedi numaralı ayetle gösterilir. Yedisini de okumak için sureyi adıyla açın. Sadece beşinci ayeti paylaşmak için 1:5 yazın. Mealleri karşılaştırıyorsanız hangi çeviri veya baskıyı kullandığınızı da belirtin. Aynı ayetin iki mealinde farklı kelimeler kullanılabilir.
Sure adları bir dilde çevrilmiş, başka bir yerde ise farklı biçimde yazıya aktarılmış olabilir. Al-Baqarah, al-Baqara ve İngilizce The Cow, kullanılan yaygın sıralamada ikinci sureyi belirtir. Öğrenim notu ile uygulama farklı yazım kullanıyorsa numara yardımcı olur. 2:142–145 aralığı, aynı surede 142’den 145’e kadar her iki uçtaki ayetleri de kapsar. Okuma başka sureye geçiyorsa ilk ve son ayet için sure numarasını da yazın.
Bir çalışma kâğıdında 2:142–145 yazdığını düşünün. Bakara’yı açıp 142. ayeti bulun, ardından aynı surenin 145. ayetine kadar ilerleyin. Quran.com’da ikinci cüzün ilk ayeti aynı yere çıktığı için cüz listesi de bir başlangıç yolu sunar. Okumanın nerede biteceğini ise görevdeki son ayet numarası söyler. Sadece ikinci cüzü açmış olmak, okuma aralığının o cüzün sonuna kadar uzandığı anlamına gelmez.
Bir cüz neden surenin ortasında başlayabilir?
Otuz cüz, okumayı birbirine yakın uzunluktaki parçalara böler. Surelerin uzunluğu epey değiştiği için uzun bir sure birkaç cüze yayılabilir. Quran.com’daki birinci cüz Fâtiha ile açılıp Bakara’ya geçer. İkinci cüz 2:142’den, üçüncü cüz 2:253’ten başlar. Üçünde de Bakara’dan bir parça bulunur. Ödev bütün Bakara suresini okumaksa ikinci cüz bu surenin bir bölümünü kapsar.
Kur’an’ın sonlarında bir cüze birden çok kısa sure sığar. Amme cüzü diye de bilinen otuzuncu cüz, Nebe suresinin 78:1 numaralı ilk ayetinde başlar ve son sure olan Nâs’a kadar sürer. Aynı sitenin sure listesinden 30’u seçerseniz Rûm suresi açılır. Cüz listesinden 30’u seçerseniz Nebe suresi açılır. İki liste farklı birimleri sayar.
İkinci cüzün ortasında durduğunuzda «2. cüz, 2:145’ten devam» diye bir not bırakabilirsiniz. Böylece başka bir cihazda okumaya geçtiğinizde ayet numarası sizi kaldığınız yere götürür. Bir grup, tek bir sureyi birkaç toplantıda okuyorsa her toplantı için ilk ve son ayeti önceden belirleyebilir. Katılımcılar farklı sayfa düzenleri olan nüshalarla aynı parçayı takip edebilir.
Hizip ve çeyrek işaretleri nasıl anlaşılır?
Endonezya’nın Kur’an metni inceleme kurumu tarafından açıklanan ve Quran Foundation’ın gezinme menüsünde kullanılan altmış hizip düzeninde her cüz iki hizip içerir. Baştan sona sıra verildiğinde birinci cüzde 1 ve 2, ikinci cüzde 3 ve 4, otuzuncu cüzde 59 ve 60 numaralı hizipler bulunur. Bir okuma grubu «ikinci cüzün ikinci hizbi» derse bu düzende dördüncü hizbi belirtir.
Rub‘u’l-hizb, hizbin dörtte biridir. Bu düzende her hizip dört, her cüz ise sekiz çeyreğe ayrılır. Bir mushaf hizbin başlangıcını, dörtte birini, yarısını ve dörtte üçünü işaretleyebilir. Endonezya kılavuzu sekiz uçlu bir yıldızı örnek verir ve işaretin çiziminin baskıya göre değişebileceğini belirtir. Satırdaki işaret tam yeri gösterir. Kenar yazısı hangi sınırın işaretlendiğini açıklayabilir. Motifin yanında açıklama yoksa nüshanın işaretler bölümüne bakın.
Küçük okuma parçalarının adları, basım ve yazma geleneklerine göre değişir. Britanya Kütüphanesi, bir cüzün sekizde birlerine işaret koyan bir Açe yazmasını tanıtır. Bu işaretler kısa okumalarda durulabilecek daha fazla yer sağlar. «Çeyrek okuyalım» derken cüzün mü, hizbin mi dörtte birini kastettiğinizi belirtin. Başlangıç ayetini de verirseniz diğer okuyucu aynı yeri açabilir.
İki baskı cüz sınırını farklı yerde gösterirse
Sayfa numarası, Kur’an’ın yazılı veya basılı nüshası olan mushafın sayfa düzenine bağlıdır. Quran.com, 3:92 ve 3:93 ayetlerinin ikisini de, ayet sayfalarında gösterilen baskının 62. sayfasına yerleştirir. İlki üçüncü cüzde, ikincisi dördüncü cüzün başındadır. Bu örnekte bir cüzün sonu ile sonraki cüzün başı aynı sayfadadır.
Başlangıç için seçilen ayet de değişebilir. Endonezya standart mushafının inceleme kılavuzundaki ikinci tablo, dördüncü cüzün başlangıcını 3:92’ye karşılık gelen sözlerde gösterir. Quran.com listesindeyse dördüncü cüz bir sonraki ayet olan 3:93’ten başlar. İki ayet de Âl-i İmrân suresindedir. «Dördüncü cüzden başlayın» denildiğinde bir okuyucu bir ayet önce başlarsa, kullanılan baskıların cüz başlangıçlarını karşılaştırın. Ortak bir okuma için cüz numarasıyla ilk ve son ayeti birlikte verin.
Aynı baskıyı kullanan bir sınıfta «62. sayfayı açın» yeterli olabilir. İki dilli bir baskı, iri puntolu kitap ve telefon arasında geçiş yaparken sure ile ayet numarası daha kolay aktarılır. Quran.com, Nebe suresinin sayfasında ilk numaralı ayetten önce bir açılış ifadesi gösterir. İlk ayeti ararken 78:1 numarasına bakın. Açılış ifadesi için besmele açıklamasını okuyabilirsiniz.
Örneğin grup duyurusuna «4. cüz, 3:93’ten başlayın» yazılabilir. Endonezya standart baskısını kullanan okuyucu, cüz işaretini 3:92’de gördüğünde belirtilen ayete geçmek için bir ayet ilerler. Endonezya bölümlemesini izleyen bir grup başlangıç olarak 3:92’yi yazabilir. İki durumda da ortak okumanın nereden başlayacağı bellidir. Cüz adıyla yayımlanmış bir ses kaydını açarken de kaydın ilk ayetini kontrol etmek aynı işe yarar.
El yazmalarında okuma bölümleri nasıl bulunurdu?
Cüzler ayrı ciltler halinde düzenlenebilir veya tek cildin içinde işaretlerle gösterilebilir. Metropolitan Sanat Müzesi’nin ilk dönem Kur’an yazmaları incelemesinde otuz parçaya ayrılan nüshalar ile ayet sonlarındaki küçük rozetler ve başka işaretler yer alır. Çok ciltli bir takımda okuyucu istediği parçayı içeren cildi alabilir. Tek ciltte ise sayfa kenarı ve satırdaki işaretler, kaldığı yeri yaprak saymadan bulmasına yardımcı olur.
Britanya Kütüphanesi’ndeki 19. yüzyıl Patani yazması Or 15227’de Mücâdele suresinin başındaki 28. cüz başlangıcını bir kenar süsü gösterir. Kütüphane bu bölgenin yazmalarında kullanılan bir sayfa düzenini anlatır. Buna göre bir cüz on yaprak, yani yirmi sayfa tutar ve her sayfa bir ayetin bittiği yerde sona erer. Bu sayfa sayısı söz konusu düzene aittir.
Yaklaşık 1800 tarihli Cava yazması Add. 12312’de, ikinci cüzün başladığı açılımın dış kenarlarına yarım daire biçiminde süsler konmuştur. Metindeki üst üste üç kırmızı halka tam başlangıç yerini gösterir. Kenar süsüyle karşılıklı sayfalar, kırmızı halkalarla ilgili satır bulunur. Katalogdaki 14v–15r, birbirini izleyen iki yaprağın karşı karşıya gelen yüzlerini belirtir. Bir notta hem yazmadaki konumu hem metindeki sure ve ayeti saklayabilirsiniz. Yazmaların geçmişi ve katalogları hakkındaki rehber, yer numarası ve öteki işaretlerle belirli bir nüshanın nasıl tanındığını açıklar.
İki yazmanın görüntüsünü yan yana inceleyince aynı görevi yapan işaretlerin biçimi ve yeri değişebilir. Patani örneğinde 28. cüzün başladığı yerde bir sure açılışıyla karşılaşırsınız. Cava örneğinde ikinci cüz bir surenin içinde başlar. Bu kez kenardaki yarım daire sizi karşılıklı sayfalara, metindeki halkalar ise satıra götürür. Bir sergi etiketi yalnızca yaprak numarası veriyorsa, fotoğraftaki yeri ayetle eşleştirmek için katalog açıklamasındaki sure ve cüz bilgisine bakabilirsiniz.
Okurken ve bir pasajı paylaşırken hangi numara kullanılır?
Belirli bir pasajı gösterirken sure ve ayeti verin. Okuma miktarı belirlerken cüz veya hizip kullanın. Ses kaydından takip ediyorsanız kaydın adının yanında ilk ayet numarasını not edin. Bir cüz kaydı surenin içinden başlayabilir. Tam sure kaydı o surenin başından açılır. Kayıtlarda adı geçen kişilerin unvanları için hafız ve kâri karşılaştırmasına bakabilirsiniz.
2:142’yi iki yolla açmayı deneyin. Sure listesinden Bakara’yı açıp 142. ayete gidin. Ardından cüz listesinden ikinci cüzü açın ve numara verilmiş ilk ayete bakın. Örnekteki baskıda iki yol aynı yere çıkar. Sonra 3:92 ile 3:93’ü açın. Aynı surede aynı sayfada art arda gelen bu ayetlerin cüz numaraları farklıdır. Böylece her numaranın hangi konumu veya okuma aralığını belirttiğini görebilirsiniz.
Kaynaklar ve kullanılan baskılar
- TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Sûre ve Âyet maddeleri iki terimi açıklar.
- Quran.com sure dizini surelerin sırasını gösterir. Yazıda bağlantısı verilen sure, ayet ve cüz sayfaları örnekleri doğrudan gösterir.
- Endonezya LPMQ inceleme kılavuzu, cüz ve hizip bölümleri ile ikinci tabloda standart mushafın sınır ve işaretlerini belgeler.
- Quran Foundation sayfa düzeni kılavuzu numaralanmış birimleri sıralar ve sayfanın baskıya göre neden değiştiğini açıklar.
- Britanya Kütüphanesi’nin Güneydoğu Asya yazmalarındaki cüz işaretleri incelemesi Patani ve Cava nüshalarını ve işaretlerin yerlerini gösterir.
- Metropolitan Sanat Müzesi’nin ilk dönem Kur’an yazmaları incelemesi, çok parçalı nüshaları ve ayet sonu işaretlerini örnekler.
