Kesilmiş karolar geometrik zellij mozaiklerini nasıl oluşturur?

Zellij, tek tek sırlı seramik parçaların daha büyük bir kompozisyon içinde birleştirilmesiyle oluşan karo mozaiğidir. Fas ve Batı İslam dünyasının mimari gelenekleriyle yakından ilişkilidir. Yıldızlar ve iç içe geçen şeritler gerçek parçalar ile derzler boyunca kurulur: desen, bir karonun üzerine çizilmiş resimden ibaret değildir; malzemenin düzenlenişidir. Fes, Elhamra ve müzelerdeki örnekler parçaları ve derzleri, mimariye uyarlamayı ve belirli eserlerin tarihlendirilmesini açıklar. Malzeme kayıtları özgün seramiği, günümüz zanaatını ve restorasyonları ayırt etmeye yardımcı olur.

Müze yayınlarında zillij ve zilij yazımları da görülür. Granada'daki Elhamra'nın benzer kesme karo işçiliği için İspanyolca kayıtlarda alicatado terimi kullanılır. Belirli eserleri karşılaştırmak, yıldız desenli her yüzeyi tek bir teknik gibi değerlendirmekten daha açıklayıcıdır. Modern bir Fas uygulaması, Orta Çağ'a ait Nasrî bir pano ve daha geç tarihli bir alçı taklidi birbirine benzeyebilir; yine de malzemeleri ve geçmişleri farklı olabilir.

Sırlı karodan birleştirilmiş mozaiğe

Elhamra'nın Sala de la Barca duvar kaplaması hakkındaki açıklaması, kare sırlı karolardan kesilmiş seramik parçaları tarif eder. Renkli, camsı yüzey kil gövdeyi örter. Kesim kompozisyon için gereken biçimleri sağlar; bu biçimlerin birleştirilmesi daha büyük deseni üretir. Küçük parça, sırlı yüz ve tamamlanmış pano bu yüzden ayrı ayrı incelenmesi gereken üç farklı düzeydir.

Birleştirme sorununu anlamak için kâğıt üzerinde bir örnek düşünün. Merkez olarak bir yıldız seçin, çevresine uyan çokgenleri kesin ve kenarları üst üste gelmeyecek şekilde yan yana yerleştirin. Sonra çokgenlerden birinin genişliğini değiştirin. Komşu parçalar ya yer değiştirmeli ya da arada boşluk bırakmalıdır; bu değişiklik bir sonraki yıldızı da etkileyebilir. Alıştırma, bağlantı parçalarının tam oturmasının en belirgin motifin çizimi kadar neden önemli olduğunu gösterir. Belgelenmiş bir Orta Çağ atölye yöntemini yeniden kurmaz; parçaların birbirine uyma sorununu açıklayan bir modeldir.

Boyanmış geometrik bir karo farklı bir düzen sunar: tek bir seramik gövdenin yüzeyinde birden çok renkli biçim bulunabilir. Kesme karo mozaiğinde çizimin bir kısmını ayrı parçaların sınırları taşır. Önce fiziksel derzlerin nereden geçtiğini sorun. Küçük renkli biçimleri mi çevrelerler, yoksa bütün bir kare karo kendi yüzünde birkaç biçim mi taşır? Yüzeydeki desen ile seramik elemanların biçimini ayrı ayrı kaydetmek, benzer görüntülerin farklı yapıları gizlemesini önler.

Bu ayrım, geniş bir kategori olan mozaikle karışıklığı da azaltır. Khirbat al-Mafjar'ın mimari mozaiklerini inceleyen yazımız farklı bir ortamı ve malzeme tarihini ele alır. “Mozaik” sözcüğü parçaların bir araya getirilmesini anlatır; tek başına Fas'a özgü sırlı karo işçiliğini tanımlamaz. Ortak kategori adı, her örneğin aynı malzemeden veya aynı yöntemle yapıldığı anlamına gelmez.

Sala de la Barca'daki bir kompozisyonu okumak

Elhamra, Sala de la Barca'nın alt duvar kaplamasını Comares Sarayı'nda V. Muhammed döneminde, yaklaşık 1369 yılında yapılan çalışmalarla ilişkilendirir. Açıklama, sekizgenler oluşturan beyaz şeritleri ve bunların içindeki siyah veya mavi sekiz köşeli yıldızları belirtir. Yıldızların çevresinde dört siyah ve dört yeşil parça bulunur. Bu ayrıntılar söz konusu kompozisyona aittir; bütün zellij eserleri için zorunlu bir renk paleti oluşturmaz.

Kompozisyonu iki aşamada okuyun. Önce beyaz şeritleri takip ederek sekizgen çevrelemeleri bulun. Ardından her çevrelemenin içindeki renkli parçalara bakın. Şerit alanı düzenlerken yıldız bir merkez sağlar. Yalnızca yıldızın köşelerini saymak, çevresindeki parçaların rolünü ve komşu birimler arasındaki ortak bağlantıları gözden kaçırır. Tam bir açıklama hem tanınabilir motifi hem de onu bir sonraki motife bağlayan ağı içermelidir. Tek yıldızın silueti bütün yüzey düzenini anlatmaz.

Bu alıştırma rengin yapısal rolünü görmeyi de kolaylaştırır. Bütün parçaları zihninizde aynı renge dönüştürürseniz, bazı sınırlar derzler sayesinde görünür kalır; ancak beyaz şeridin izlediği yolu takip etmek zorlaşır. Renk, ayrı parçaları tek bir çizgi gibi gösterebilir veya merkezi çevresinden ayırabilir. Bu, kayıtta tarif edilen kompozisyonun nasıl okunabileceğine ilişkin bir gözlemdir. Beyaz, yeşil, siyah ya da mavinin her yerde aynı sembolik anlama geldiğini kanıtlamaz.

Bir sekizgen, sekiz köşeli yıldız ve çevredeki sekiz parça farklı sayımlardır. Fotoğrafları karşılaştırırken dış sınırı, merkezi motifi ve çevredeki parçaları birbirinden ayırın. Benzer sayısal ifadeler tasarımın farklı düzeylerine işaret edebilir. Köşe sayısını parça sayısıyla eşitlemek, desenin maddi kuruluşunu açıklamak yerine onu belirsizleştirir.

Tekrarlanan desen belirli bir duvara nasıl uyarlanır?

Bir motifin tekrarlanması mimari sorunun tamamını çözmez. Panonun genişliği, yüksekliği, kenarları ve bitişik yüzeyleri vardır. Cerro del Sol'daki saraydan kalan bir örneği anlatan Dar al-Árusa panosu kaydı, belirli bir mimari alan için desenin ve oranlarının seçilmesini vurgular. Çerçeve ile iç alan birlikte işlemelidir. Tek bir tekrar birimini incelemek, sınırların ve yüzeyin tamamının nasıl düzenlendiğini tek başına açıklamaz.

Basit bir yerleşim alıştırması düşünün: ortasında yıldız bulunan üç eşit birimi bir dikdörtgenin içine koyun. Birimleri değiştirmeden dikdörtgeni biraz genişletin. Şimdi kenar şeridini büyütmeye, aralıkları değiştirmeye veya birimin ölçeğini ayarlamaya karar vermeniz gerekir. Her seçim merkez ile kenar arasındaki ilişkiyi değiştirir. Örnek, müze kaydında ele alınan yerleştirme sorununu açıklar; kayıp bir panonun ustasının gerçekte hangi seçeneği kullandığını belirlemez. Açıklayıcı model ile tarihsel kanıt arasındaki sınır korunmalıdır.

Nisan 2011'de yayımlanan Mexuar panosu açıklaması daha belirli bir geometrik örnek verir. Çapraz bir kare ızgaranın başka bir kare ızgaranın üzerine bindirilmesiyle oluşan kare ve sekizgen yapıyı tanımlar. Merkezdeki alan sekiz ve on altı köşeli düzenleri birleştirirken daha dar şeritlerde birbirine geçen renkli bantlar bulunur. Müze, seramik elemanları kesilmiş veya kalıpta biçimlendirilmiş tek renkli sırlı parçalar olarak tarif eder.

Son ayrıntı üretim hakkındaki genellemeleri sınırlar. Müzenin kalıpta biçimlendirilmiş parçalarla ilgili kaydı, bütün elemanların aynı yöntemle kesildiği iddiasıyla değiştirilemez. Tekrar birimlerinin geometrisi için çemberler, ızgaralar ve tekrarlanan yıldızlar hakkındaki ayrı rehberimize bakabilirsiniz. Buradaki soru ise kompozisyonun fiziksel biçimini nasıl kazandığı ve kendisine ayrılan yüzeyi nasıl doldurduğudur. Desen çözümlemesi ile malzeme tanımı birlikte okunmalıdır.

Fes ve mimari zanaatın sürekliliği

Fes, zanaat için mimari bir bağlam sağlar; şehirde kalan her karonun tarihini vermez. UNESCO'nun Fes Medinası kaydı, kentin Merînîler dönemindeki önemli gelişimini 13. ve 14. yüzyıllara yerleştirir ve mimari bilgi ile bezeme zanaatlarının devamlılığını belirtir. Medina 1981 yılında Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır. Bu, tarihî kentin kaydıdır; zellij zanaatının UNESCO tarafından ayrıca listeye alındığı şeklinde sunulmamalıdır. Kentin tanınması ile tek bir tekniğin ayrı kaydı aynı şey değildir.

Nisan 2017 tarihli yazısında Met araştırmacısı Courtney A. Stewart, yaklaşık 1350'de inşa edilen Bou Inania Medresesi'ni çok renkli zellij, oyma stuko ve sedir ağacı işçiliğiyle anlatır. Ayrıca 1993 yılında tamamlanan Kazablanka'daki II. Hasan Camii'nde karo mozaiğinin devamını gösterir. İki yapı, süreklilik gösteren görsel dil ile belirli bir uygulamanın yaşı arasındaki farkı somutlaştırır. Benzer bezeme görmek iki yapının kaplamalarını aynı döneme yerleştirmeyi haklı çıkarmaz.

Yıldızları karşılaştırmadan önce malzemeleri karşılaştırın. Alt duvarın karo kaplaması, oyulmuş alçı yüzey ve ahşap tavan desenli bezemeler taşıyabilir; ancak farklı biçimlerde yapılır ve korunur. Avlunun tamamını gösteren bir fotoğraf bu katmanları tek bir dekoratif izlenimde birleştirebilir. Aralarındaki sınırları incelemek, seramik parçaların birleştirilmesini alçı oymacılığı ve ahşap işçiliğinden yeniden ayırır. Yüzeylerin birlikte kullanılması onların tek bir malzeme olduğu anlamına gelmez.

Süreklilik, daha sonraki her ustanın daha eski bütün işlemleri değişiklik yapmadan tekrarladığını göstermez. Belirtilen yapıların farklı dönemlerde ilişkili biçim ve malzemeler için kanıt sunduğunu gösterir. Binanın tarihlendirilmesi, günümüze ulaşan panonun tarihlendirilmesi ve bir onarımın saptanması ayrı sorular olmaya devam eder. Bunlardan birinin yanıtı diğer ikisinin yerine geçmez.

Met'in 2011 tarihli Fas Avlusu neyi gösterir?

Patti Cadby Birch Fas Avlusu, bu katmanları görünür kılan belgelenmiş modern bir eserdir. Met'in eğitim yayını, Ünite 3, 2011'de müzede yerinde yapılan avluyu Fes'ten Naji ailesine ve Arabesque, Inc. şirketine bağlar. Duvarların alt kesiminde renkli kesme karo işçiliği, üzerinde oyma stuko ve üst kuşakta oyma ahşap bulunur. Uygulama, koleksiyon için edinilmiş ve yaklaşık 1350–1400 arasına tarihlenen Nasrî mermer sütunları da içerir.

Avlu böylece günümüz zanaatını eski nesnelerle bir araya getirir. Karo kaplaması Fas veya Granada'dan bütünüyle taşınmış bir Orta Çağ odası olarak tanımlanmamalıdır. Öte yandan esere modern demek, zanaat sürecini hayalî yapmaz: müze ustaları, yapım tarihini ve malzemeleri belirtir. Güvenilir bir açıklama hem tarihsel modelleri hem de yeni yapılmış mimari ortamı kabul edebilir. Eski sütunların bulunması çevrelerindeki yeni kaplamanın tarihini değiştirmez.

Julia Rooney'nin Nisan 2015 tarihli galeri yazısına göre avludaki tastir deseni, tek tek kesilen ve sekiz ile on altı köşeli yıldızlarda birleştirilen 70 farklı biçim türü kullanır. Yetmiş sayısı bu uygulamada kullanılan türleri anlatır. Her panodaki parça sayısı değildir; bütün zellij eserlerinin izlemesi gereken bir formül de değildir. Farklı türlerin sayısı ile toplam eleman sayısını ayrı tutmak gerekir.

Bu örnek, tamamlanmış bir panonun tek bir yıldız şablonundan çok daha fazlasını içerebileceğini gösterir. Merkezler, bağlantılar ve sınırlar alanın kuruluşuna katkıda bulunur. Karmaşıklıktan söz ederken neyin sayıldığını belirtin: yıldız köşeleri, tekrarlanan merkezler, ayrı parçalar veya farklı parça türleri mi? Bu kategorileri karıştırmak etkileyici rakamlar üretir, fakat eserin açık bir tanımını sağlamaz.

Benzer yıldızlar farklı malzeme geleneklerine ait olabilir

Kesme seramik mozaiği yalnızca Batı İslam dünyasında görülmez. Chicago Sanat Enstitüsü'ndeki On İki Köşeli Yıldız, envanter 1925.40, 15. yüzyılın sonlarına tarihlenir ve İran veya Orta Asya'ya atfedilir. Kayıt, sırlı fritware türü seramik karoların kesilip mozaik olarak yeniden birleştirildiğini belirtir. Aynı dönemin günümüze ulaşan başka yıldız biçimli karolarının çoğunlukla tek parça olarak pişirildiğini de söyler. Eserlerin benzer siluetleri farklı üretim biçimlerini gizleyebilir.

Bu karşılaştırma, tamamlanmış nesnenin dış çizgisini yapılış biçiminden ayırır. Yıldız biçimli nesne tek bir seramik parça da olabilir, daha küçük parçaların birleşimi de. Tersine, bir mozaik daha büyük bir dikdörtgen alanın yalnızca bir bölümünü oluşturan yıldızı içerebilir. Dış siluet malzeme sorununu tek başına çözmez. Sınıflandırma için yüzeydeki görüntüyle birlikte parçaların fiziksel yapısını da incelemek gerekir.

Chicago eseri turkuaz ve kobalt renklerinde çiçekler ile kıvrımlı bitkisel bezemeler içerir. Geometrik yapı ve bitkisel süsleme böylece aynı eserin farklı düzeylerinde işleyebilir. Arabesk yapraklar ve kıvrımlar hakkındaki yazımız ikinci bezeme dilini ele alır. Bütün İslam sanatının figürlü tasvirleri dışladığı yönündeki daha geniş iddialar da sınırlandırılmalıdır; insan ve hayvan tasvirlerinin müze örnekleri bunun nedenini açıklar.

Chicago kaydı, mozaiğin olası ilk ortamları olarak bir minber, büyük salon veya medrese önerir. Bunlar olasılık olarak kalır. Ne yıldız biçimi ne de malzeme belirli bir ilk yapıyı kesinleştirir. Nesneyi Fas zellij'i diye adlandırmak da müzenin belirttiği bölgesel atfı göz ardı eder. Katalogdaki belirsizlik, açıklamanın korunması gereken bir parçasıdır.

Karo görünümünün tarihî bir restorasyondan gelmesi

Restorasyon sonrasında görünüş özellikle yanıltıcı olabilir. Pilar de Hoyos Alonso, Isabel Sánchez Marqués ve Fernando Guerra-Librero'nun Cuadernos de la Alhambra'da yayımlanan 2021 araştırması, Sala de los Reyes'in alt duvar kaplamasını inceler. Rafael Contreras, 1858–59'da hasarlı kaplamaları özgün sırlı seramik bezemeyi taklit eden alçı kopyalarla değiştirmiştir. Kalıcı nem, sonradan yapılan bu parçaları da aşındırmaya devam etmiştir. Görsel benzerlik yapının nem sorununu ortadan kaldırmamıştır.

Yazarlar, hem kalan özgün malzemeye hem de 19. yüzyıl kopyalarına uygulanan 2011–12 koruma çalışmalarını ele alır. Sonraki katmanlar kendileri de salonun tarihinin bir parçasına dönüşmüştür. Bu örnek, kesintisiz görünen geometrik bir yüzeyin birden fazla malzemeyi ve müdahale dönemini neden içerebileceğini gösterir. Aynı desen aynı yaş veya aynı maddi yapı anlamına gelmez.

Ziyaretçi için yararlı soru, hangi bölümlerin özgün seramik olduğu, hangilerinin sonradan eklendiği ve koruma kaydının neyi ortaya koyduğudur. Eşleşen desen, eşleşen malzemeyi kanıtlamaz. Bir fotoğraf tek başına bozulmanın kaynağını saptayamaz veya bir işlem seçimini haklı çıkaramaz. Görsel benzerlik ile yapının nem sorunları farklı konulardır; bu yazı bir onarım şartnamesi değildir. Koruma müdahalesi hakkındaki karar, yalnızca kaplamanın nasıl göründüğünden çıkarılmamalıdır.

Kapak görseli, yapay zekâ yardımıyla oluşturulmuş bir zanaat sahnesi canlandırmasıdır; belirli bir tarihî atölyenin, anıtın veya günümüze ulaşmış panonun fotoğrafı değildir. Belirtilen eserler için bağlantılı müze ve koruma kayıtlarını kullanın. Bu kayıtların tarihleri ve malzeme açıklamaları, yalnızca görsel benzerliğe dayanan bir değerlendirmeden daha sağlam karşılaştırmalar sağlar.

Kaynaklar

• Elhamra: Sala de la Barca karo kaplaması — kesilmiş sırlı parçalar ve yaklaşık 1369'da V. Muhammed ile ilişkilendirilen kompozisyon.
• Elhamra: Mexuar karo panosu — parça biçimlendirme, üst üste binen ızgaralar ve geçmeli desen hakkında Nisan 2011 açıklaması.
• Elhamra: Dar al-Árusa karo panosu — tekrar birimleri, oranlar ve desenin mimari alana uyarlanması.
• UNESCO Dünya Mirası Merkezi: Fes Medinası — kent tarihi, 1981 kaydı ve mimari zanaatın sürekliliği.
• Met: Traveling to Morocco — Bou Inania ile II. Hasan Camii'ni karşılaştıran Nisan 2017 yazısı.
• Met: Geometric Design in Islamic Art, Ünite 3 — Fas Avlusu'nun malzemeleri, ustaları, 2011 yapımı ve daha eski sütunlar.
• Met: Anatomy of a Gallery — avludaki 70 biçim türünü ve yıldız düzenlerini anlatan Nisan 2015 yazısı.
• Chicago Sanat Enstitüsü: On İki Köşeli Yıldız — 1925.40 numaralı eser, kesme fritware mozaiği ve köken ile ilk kullanımın belirsizlikleri.
• Cuadernos de la Alhambra 50: Sala de los Reyes kaplamasının restorasyonu — kalan seramik, 19. yüzyıl alçı taklitleri ve koruma üzerine 2021 araştırması.