
Kaşan'ın yıldız ve haç biçimli çinileri İlhanlı duvarlarında nasıl birleşiyordu?
Yıldız uçlarını, haç kollarını ve duvar izlerini inceleyin. Kaşan çinilerinin dizilişini müze kayıtları ve tarihî fotoğraflarla karşılaştırın.
İşe çininin dış çizgisini takip ederek başlayın. Başka biçimdeki bir çininin ortasına da yıldız boyanmış olabilir. Parçanın yanındakilerle nasıl birleşebileceğini dış sınırı gösterir. Üretim yeri, çininin kullanıldığı yapı ve bugün sergilendiği yer kayıtta üç ayrı bilgidir. Fotoğrafın altında bunlardan hangisinin anlatıldığını belirtmek, bir nesnenin hangi dönemde nerede olduğunu anlamayı kolaylaştırır.
Yıldız uçları haç kollarının çevresine nasıl yerleşir?
İçindeki desene geçmeden önce bir yıldızın dış çizgisini baştan sona izleyin. Uçlar, yan yana gelen yıldızlar arasında girintiler oluşturur. Haç biçimli çiniler bu aradaki boşluklara yerleşebilir. Bir müze fotoğrafında tek başına duran bir haçı, yan yana çinilerin gösterildiği bir panoyla karşılaştırın. Tekrarlanan geometrik desenler rehberi bir biçimin geniş bir yüzey boyunca nasıl izleneceğini anlatır. Çinili bir panoda her biçimin fiziksel kenarı ve komşu parçayla arasında derz de vardır.
Metropolitan Museum of Art'taki 41.165.39 numaralı haç biçimli çini, 13. yüzyıla ait, silisçe zengin seramik hamurundan yapılmış ve muhtemelen Kaşan'da üretilmiş bir parçadır. Katalog, opak beyaz sır üzerinde mavi, turkuaz ve lüsterle oluşturulmuş dengeli bir yaprak deseni tarif eder. Haçı bir İlhanlı yapısındaki yıldız ve haç panosunun parçası olarak tanımlar. Yapraklara bakmadan önce kolların yuvarlak uçlarını ve aralarındaki girintileri inceleyin. Çininin panoya nasıl yerleştiğini kenarlar, yüzeye boyanan deseni ise yapraklar gösterir.
Zellij mozaik çiniciliğinde daha küçük kesilmiş parçalar birleşerek büyük bir desen oluşturur. Yıldız ve haç düzeninde ise büyük çinilerin her birinde ayrı bir bezeme alanı ve bordür olabilir. Çizgiyi yüzey boyunca izlemek iki tekniği karşılaştırmaya yardımcı olur. Bir derz, ayrı parçaların birleştiği yere denk gelir. Boyayla yapılan bir çizgi tek bir çininin yüzünde kalabilir. Yakın çekimde önce kenarları bulun, sonra bezemenin o kenarlara kadar nasıl uzandığını inceleyin.
Boyutlar hangi çinilerin yan yana gelmiş olabileceğini nasıl gösterir?
Metropolitan Museum of Art'taki haç 20,3 × 20,3 santimetredir. Los Angeles County Museum of Art'taki M.2002.1.76 numaralı yıldız 31,43 santimetre yüksekliğinde ve 1,43 santimetre kalınlığındadır. LACMA çiniyi Kaşan'a atfeder, hicrî 660 veya 1261–1262 olarak tarihler ve Varamin'deki Emamzadeh Yahya türbesiyle ilişkilendirir. Benzer bezeme türü parçaların işlevini karşılaştırmaya yardım eder. Kayda geçen ölçüler arasındaki fark, her parçayı kendi katalog bilgileriyle değerlendirmenin önemini gösterir.
British Museum'daki G.458 numaralı haç 30 × 30,5 santimetredir ve 1,6 santimetre kalınlığındadır. Yaklaşık 1262 yılına tarihlenir. Muhtemelen Kaşan'da yapıldığı ve Varamin'deki türbe için üretildiği kayda geçmiştir. Boyutları onu LACMA yıldızıyla karşılaştırmak için daha uygun bir örnek yapar. Yine de ölçüler, belirli bir komşu çiniyi tek başına belirleyemez. Fotoğraflarla bir düzen kurmadan önce ölçüleri ve her kaydın yapıyla ilgili atfının kapsamını karşılaştırın.
Boyutları karşılaştırırken kalınlığı, ön yüzün genişliği ve yüksekliğinden ayrı değerlendirin. LACMA yıldızı için verilen iki sayıdan biri yüksekliğe, diğeri kalınlığa aittir. British Museum haçında ise ön yüzün iki ölçüsüyle birlikte kalınlık bulunur. Met haçının kaydı genel bir İlhanlı panosundan söz eder. British Museum kaydı belirli bir türbeyi gösterir. Yan yana konan fotoğraflarda benzer görünen parçaların hangi ölçekte ve hangi yapı bağlamında kaydedildiğini yazın.
Kayıtlar malzeme ve üretim hakkında da ayrı ayrıntılar verir. LACMA, yıldızı sır üstüne lüsterle boyanmış fritli seramik olarak tanımlar. British Museum ise G.458 için kalıpla biçimlendirilip lüsterle bezenmiş seramikten söz eder. Bir fotoğrafta görülen renk ve parlaklık, bu üretim tanımlarını kendi başına vermez. Çizimde yalnızca dış biçimleri karşılaştırıyorsanız malzeme bilgilerini çizimin altında nesne numarasıyla eşleştirebilirsiniz.
Çiniler kaldırıldıktan sonra duvarda ne kalır?
Duvarın altındaki yatay kuşağa dado denir. Emamzadeh Yahya'nın belgelenmiş yapı tarihinde araştırmacılar, türbenin alt duvarlarında büyük yıldız ve haç çinilerinin bulunduğunu belirler. Yaklaşık 30 ile 31,5 santimetre arasındaki çinileri kayda geçirir ve çiniler kaldırıldıktan sonra yer yer kalan izleri gösterirler. Batı duvarındaki daha geç tarihli dikdörtgen çiniler eski yüzeyin bir bölümünü örtmüştür. 2015 yılında dikdörtgen çinilerden biri kaldırıldıktan sonra çekilen fotoğrafta eski düzenin alttaki çizgileri görülür.
Bir iz, duvardaki belirli bir konumda çininin hangi biçimde olduğunu gösterebilir. Çininin rengi, yazısı ve o konumda duran belirli parçanın hangisi olduğu açık kalabilir. Araştırmacılar mihrap bordüründe yarım yıldızlar ve haçların izlerini de belirler. Proje, bazı yarım yıldız izlerindeki sarı boyanın modern döneme ait olduğunu belirtir. Bu nedenle izlerin biçimiyle bugün görülen renk, farklı dönemlere ilişkin kanıt sağlar.
Aynı projenin Natanz'da belgelediği ziyaret yapısında, bir türbede kalan izler ve çini parçaları, lüsterle boyanmış yıldızların tek renk turkuaz haçlarla dönüşümlü dizildiğini destekler. Kanıtı belgelendiği yerle birlikte değerlendirin. Bu örnek biçimlerin nasıl sıralandığını karşılaştırmaya yarar. Başka bir yapının çinilerindeki yüzey bitişi için o yapının kayıtlarına bakmak gerekir. Lüster bezeme rehberi, seramik yüzeylerdeki metalik görünümü açıklar.
Duvar fotoğrafları bezemenin yüksekliğini de gösterir. Varamin görüntülerinde alt kuşak büyük mimari öğelerin altında kalır. Daha kısa yarım biçimler nişin çevresinde belgelenmiştir. Yerinden ayrılmış bir çininin yakın çekimi dış çizgiyi gösterir. Yapı içindeki yüksekliği görmek için geniş açıdan çekilmiş fotoğrafa bakın ve bordürü veya kenarı odanın içinde bulun.
Bir duvar çizimi hazırlarken alt kuşağı ve mihrap bordürünü ayrı ayrı gösterin. Alt kuşak için araştırmacıların verdiği ölçü aralığını kullanın. Bordür için mihrabın çevresinde kayda geçen yarım biçimleri işaretleyin. Yalnızca bir parçanın bulunduğu yerde düzeni uzatmanız gerekiyorsa hangi kesimin gözleme, hangi kesimin tekrara dayandığını yazın.
Tarihî fotoğraflar ve tarihler rekonstrüksiyonu nasıl ayrıntılandırır?
Jane Dieulafoy, Varamin'deki türbeyi 1881'de fotoğrafladı. Getty Research Journal'daki fotoğraf araştırması arşivi daha sonraki anlatılarla ve koleksiyon kayıtlarıyla karşılaştırır. Fotoğraflardan biri, yarım yıldız ve haç bordürü hâlâ yerindeyken mihrabı gösterir. Böylece duvar izlerinin yanında ikinci bir kanıt türü bulunur. Fotoğraf, düzeni belgelendiği andaki hâliyle gösterir. Çinilerin ilk yerleştirildiği tarihi belirlemek için başka kanıt gerekir.
Proje, türbeyle ilgili örneklerde yıldız ve haçlar üzerindeki tarihli yazıları yaklaşık Ekim 1262 ile Mart 1263 arasında kaydeder. LACMA kendi yıldızı için hicrî 660 ve 1261–1262 karşılığını verir. Bunlar kaynakların verdiği tarihler ve takvim karşılıklarıdır. Bir çininin üzerindeki tarih, parçayı belirli bir gruba yerleştirmeyi kolaylaştırabilir. Montajın tarihini değerlendirmek için mimari kayıt da gerekir. Aynı odanın başka bir öğesinde tarih varsa o tarihi kaynağındaki öğeyle birlikte verin.
Tek bir müze çinisinin içindeki birleşim neyi gösterir?
Varamin ile ilişkilendirilen çinilerin bilimsel incelemesi, Victoria and Albert Museum'da iki yarım çiniden oluşturulan 1837H/L-1876 numaralı yıldızı belgeler. İnceleme ayrıca ucu kırık bir haçı ve örnek almak için kullanılan tarihli bir haçı kayda geçirir. Yıldızın içindeki birleşim ile panoda yıldızla haç arasındaki derz farklı anlam taşır. Bunları karşılaştırınca ilk üretim biçimi, kırılmış parça ve korunmuş bölümlerden kurulmuş bir çini ayırt edilebilir.
Net bir görüntüde iki yarının sınırını izleyin ve kenar bezemesinin birleşim boyunca devam edip etmediğine bakın. İncelemeye göre, yarımlar birleştirildiğinde desen veya yazıda uyuşmazlık kalabilir. Bu gözlem birleşik çiniyle ilgilidir. Diğer renkli çizgilerin başka nedenleri olabilir. Cuerda seca tekniği rehberi tek bir çini üzerindeki çizgilerin renkleri nasıl ayırabildiğini gösterir. Yıldız ve haç panosunda önce fiziksel kenarı bulun, sonra boyalı desene ve onarım izlerine bakın.
Sergideki diziliş duvardakinden neden farklı olabilir?
Bir müze panosu biçimlerin nasıl birleştiğini gösterebilir. Düzen sergileme için seçilmiş olabilir, benzer atıflara sahip eserlerden kurulabilir ya da belgelenmiş bir duvara göre yeniden oluşturulabilir. 19. yüzyıla ait lüsterli çini vitrini incelemesi, eski bir fotoğraftan hareket ederek tek tek parçaların günümüzdeki koleksiyonlara kadar izini sürer. Bir koleksiyon vitrinini ve bir türbe duvarını gösteren fotoğraflar çinilerin geçmişi hakkında farklı bilgiler verir.
Yapı araştırması, eski koleksiyon kayıtlarında Varamin tipi gibi geniş tanımların da kullanıldığını belirtir. Benzer ölçü ve bezeme karşılaştırmaya olanak verir. Benzer çiniler başka yapılarda da kullanılmış olabilir. Kurumun belirttiği atıf ile korunmuş bir izin duvardaki konumunu ayrı değerlendirin. Bir yazı veya arşiv fotoğrafı ek kanıt sağlıyorsa hangi eserin kaydını açıklığa kavuşturduğunu da yazın.
Müze fotoğrafındaki bir panoyu nasıl anlatabilirsiniz?
Önce bir yıldızın ve bir haçın çevresini izleyin. İki biçim arasındaki derzi ve bütün panonun dış sınırını arayın. Boyutları, görünür kırıkları ve yeni dolguları not edin. Sonra çininin duvarda mı, bir sergileme levhasında mı yoksa vitrinde mi olduğunu kontrol edin. Fotoğraf açıklamasını ve envanter numarasını kullanarak fotoğraftaki düzeni ve biliniyorsa özgün konumu belirtin.
Tek çini için biçimi, malzemeyi, envanter numarasını ve tarihi yazın. Üretim yeri veya yapıyla ilişkisi için kurumun ifadesini koruyun. Çizim kullanıyorsanız hangi kısımların gözlemlendiğini ve hangi konumların yeniden kurulduğunu gösterin. Duvardaki iz dış çizgiyi, tarihî fotoğraf bordürün yerini, koleksiyon kaydı seramik hamurunu ve yüzeyin bitişini açıklayabilir.
Batı duvarı fotoğrafına, eski izin daha geç tarihli dikdörtgen bir çininin altından çıktığını yazabilirsiniz. Dieulafoy'nun 1881 fotoğrafında ise mihrabın çevresindeki yarım yıldız ve haçların çekim sırasında hâlâ yerinde olduğunu belirtin. Bir müze çinisinin fotoğrafını bunlarla yan yana kullanırsanız hangi bilginin duvara, hangi bilginin ayrı parçaya ait olduğunu envanter numarası ve kaynakla gösterin.
Bir ayrıntı çiziminde üç çizgiyi ayırt etmek yararlıdır. Komşu çinilerin dış kenarları arasındaki çizgi duvardaki derzi gösterir. V&A örneğinde yıldızın ortasından geçen birleşim, tek bir çini gibi görünen nesnenin iki yarıdan kurulmasıyla ilgilidir. Yüzeye boyanmış bir çizgi ise desenin parçası olabilir. Her çizgiye dayandığı görüntüyü veya kaydı ekleyince okuyucu çizimin sınırlarını daha rahat izler.
Karşılaştırma için koleksiyon kayıtları ve araştırmalar
- Metropolitan Museum of Art, haç 41.165.39 13. yüzyıl çinisinin boyutunu, bezemesini ve panel bağlamını verir.
- LACMA, yıldız M.2002.1.76 biçimi, ölçüleri, tarihi ve Varamin ile ilişkiyi kaydeder.
- British Museum, haç G.458 büyük haçın muhtemel üretim yerini ve hangi yapı için yapıldığını belirtir.
- Emamzadeh Yahya yapı tarihi duvar izlerini, mihrap bordürünü ve tarihleri belgeler.
- Emamzadeh Yahya projesi, lüsterli çinilerin bulunduğu yapılar farklı yapılarda duvardaki izleri karşılaştırır.
- Getty Research Journal, Dieulafoy Varamin'de tarihî fotoğrafları ve müze kayıtlarını inceler.
- Varamin çinilerinin bilimsel incelemesi örnekleri, birleştirilmiş yıldızı ve onarım izlerini anlatır.
- Lüsterli çini vitrini incelemesi eski koleksiyon fotoğrafını günümüzdeki müze koleksiyonlarıyla karşılaştırır.





