
Cuerda Seca Nedir? Tarihî Çinilerde Kuru İp Tekniği
Cuerda seca, aynı çini üzerinde sır renklerini ayrı tutar. Konya ve İran’dan müze örneklerinde koyu çizgileri, birleşimleri ve desenleri inceleyin.
Bitmiş eserin boyutu, tek bir ayırıcı çizginin boyutundan çok daha büyük olabilir. Bir yıldız çini birkaç renk taşıyabilir. Bir saray panosunda onlarca çini birlikte tek bir görüntü oluşturabilir. Her ikisinde de yüzeyde sır sınırları vardır. Panoda ayrıca parçaların birleştiği çizgiler görülür.
Ayırıcı çizgi fırında ne işe yarıyordu?
İki sır renginin buluştuğu yere bakın. Metropolitan Sanat Müzesi’nin Persian Tiles kitabında anlattığı yöntemde renk alanlarını mangan ve yağ içeren ince bir çizgi ayırır. Yağlı bileşen fırınlama sırasında yanıp gider ve geride mat bir sınır kalır. Bu hat bir dış çizgi oluşturur ve sırların kendilerine ayrılan alanda kalmasına yardımcı olur. Böylece bir çini üzerinde taç yaprak, yaprak ve bunları çevreleyen zemin gibi birkaç sırlı alan bulunabilir. Met, Persian Tiles, giriş ve katalog
Met, Konya’ya atfedilen iki kavisli çininin kaydında mum benzeri bir ayırıcıdan söz eder. Ashmolean Müzesi ise Safevî panosunda mangan esaslı yağlı bir çizgi tarif eder. Müze açıklamaları, ele aldıkları örneklerde çizginin işlevini farklı ayrıntı düzeylerinde anlatır. Fotoğraftaki koyu bir çizgi tekniğe ilişkin ipucu verir. Çizginin hangi malzemeyle yapıldığını belirlemek için katalog kaydı veya eserin doğrudan incelenmesi daha sağlam dayanak sağlar. Met, biçimlendirilmiş çiniler, 08.185a, b Ashmolean, EA1979.16 panosunun açıklaması
Sır sınırları ve çini birleşimleri
Kesme çini mozaiğinde, birbirinden ayrı sırlı parçalar bir desen oluşturacak şekilde yan yana getirilir. Bir birleşim çizgisi, şekil verilmiş seramik parçanın kenarını gösterebilir. Zellij çini işçiliği rehberi, ayrı ayrı kesilmiş çinilerin nasıl geometrik bir desen oluşturduğunu açıklar. Cuerda seca’da bir seramik parçasının üzerinde birkaç renk alanı bulunabilir. Aynı parça üzerindeki sır sınırı ince bir eğriyi izleyebilir ve çininin dış kenarından uzakta da görülebilir. Her iki yöntem karmaşık renk düzenleri oluşturabilir. Birleşimlerin konumu desenin nasıl kurulduğunu gösterir. Met, mozaik ile kuru ip tekniğinde çini bezemesinin karşılaştırması
Bir panoda bakılacak başka bir çizgi daha vardır. Birleşim hattı bir zemini dümdüz kesebilir ve her iki tarafında aynı renk bulunabilir. Aynı çininin içindeki bir dış çizgi ise bir dalın veya giysinin biçimine uymak için kıvrılabilir. Desen birleşim çizgisini aşıyorsa iki tarafın nasıl hizalandığına bakın. Panoyu hazırlayanlar hem her çininin içindeki renk alanlarını hem de çiniler yan yana geldiğinde desenin alacağı konumu hesaplamak zorundaydı.
Ayrıntı fotoğrafında önce bir çininin köşesini bulmak işinizi kolaylaştırabilir. Köşeden başlayan düz çizgiyi izleyerek hangi parçaların yan yana geldiğini belirleyin. Ardından çininin içinde kalan bir yaprak ya da giysinin dış çizgisini takip edin. Aynı parça üzerindeki bir kıvrım iki sır rengini ayırabilir. Her iki gözlemi bütün pano üzerinde işaretlemek, yakın çekimde fark edilen çizginin kompozisyondaki yerini bulmaya yardım eder.
Konya’ya atfedilen iki kavisli çini
Met’teki 08.185a ve 08.185b, stonepaste adı verilen kuvars esaslı seramik hamurundan yapılmış çinilerdir. 14. yüzyılın sonuna tarihlenir ve günümüz Türkiye’sindeki Konya’ya atfedilir. İlki 47,8 cm yüksekliğinde ve 28,1 cm genişliğindedir. İkincisi 47 cm yüksekliğinde ve 27,6 cm genişliğindedir. Katalog, siyah ayırıcı çizgiler arasında kalan birkaç sır renginden söz eder. İki çininin tekniği ve genel biçimi aynıdır, boyutları ise biraz farklıdır. Met, Konya’ya atfedilen biçimlendirilmiş çiniler
Kavis, parçaların nasıl kullanılmış olabileceğine dair bir ipucudur. Met, çinilerin muhtemelen Konya’daki Mevlânâ Türbesi’nin dilimli kulesinin dış cephesinde yer aldığını ileri sürer. Bu, yapıdaki olası bir konuma ilişkin müze değerlendirmesidir. Önden bakıldığında renkli desen incelenebilir. Yandan bakıldığında seramik gövdenin eğrisi görülür. Bu ayrıntı, çininin yapı yüzeyine nasıl oturabileceğini anlamaya yardım eder. Met, küratör notları ve yandan görüntüler
Hargird’den iki yıldız çini
İran’ın kuzeydoğusundaki Hargird’de, Gıyâsiyye Medresesi’yle ilişkilendirilen çiniler başka bir boyut ve dış biçim örneği sunar. Met’in 17.143.1 numaralı çinisi on iki köşelidir. Yüksekliği ve genişliği 40,3 cm, derinliği 3,2 cm’dir. Müze eseri hicrî 846’ya, milâdî 1442–43’e tarihler ve batı eyvanının duvarına yerleştirir. Eyvan, bir tarafı açık tonozlu bir mekândır. Dıştaki yıldız çininin kenarını belirler. İçeride, birbirine geçen sırlı biçimler aynı gövde üzerinde ikinci bir desen meydana getirir. Met, on iki köşeli yıldız çini, 17.143.1
British Museum’daki G.486, Hargird’den bir başka yıldız çinidir. Katalog eseri 15. yüzyılın ortalarına tarihler, üsluplaştırılmış şakayıklar tarif eder ve bezemedeki renkler arasında kobalt mavisi, siyah, kırmızı, beyaz ve altın rengini sayar. En büyük çap 39,5 cm’dir. Kayıt çiniyi Gıyâsiyye Medresesi’yle ilişkilendirir ve yapı için 1442–1446 tarihlerini verir. Müzenin renk listesi çininin görünümünü anlatır. Teknik adı sırlı alanların sınırlarına ilişkindir. Bir rengin sır olup olmadığını değerlendirirken iki bilgiyi birlikte okumak gerekir. British Museum, Hargird yıldız çinisi, G.486
Kayıtlar ölçünün iki biçimde verilebildiğini de gösterir. Met yükseklik, genişlik ve derinlik verir. British Museum en büyük çapı verir. Her iki yıldızın en uzun ölçüsü yaklaşık 40 cm’dir. Her kayıtta ölçü, tarih ve mimari bağlam ayrı ayrıntılarla belirtilir. G.486 için verilen 1442–1446 aralığı binaya aittir. Çininin kendisi için müze daha geniş bir tarih ifadesi kullanır. Bir karşılaştırma notunda hangi tarihin nesneye ve hangisinin yapıya ait olduğunu belirtmek bu iki bilgiyi izlenebilir kılar.
Safevî panolarında bir sahne çinilere nasıl yayılır?
Los Angeles County Museum of Art, 17. yüzyıla ait M.73.5.4 numaralı panoyu İsfahan’daki Heşt Behişt Köşkü’nde bir kemerin üzerine yerleştirilmiş iki panodan biri olarak tanımlar. Birleştirilmiş pano yaklaşık 115 × 105 cm’dir. Dış biçimi, kemerin üstüyle yanı arasında kalan kemer köşeliğine uyar. Bu biçimin içinde renk ve çizim birkaç çininin yüzeyine yayılır. Katalog, Safevî ustalarının ayrı ayrı boyanmış çinileri büyük bir görüntü oluşturmak için birleştirmesini ele alır. İzleyici bir yandan tek sahneyi, bir yandan çinilerin onu nasıl böldüğünü görebilir. LACMA, kemer köşeliği panosu, M.73.5.4
Ashmolean’daki EA1979.16, 17. yüzyılın ortalarına ait ve kırk sekiz çiniden oluşan bir İran panosudur. Çerçevesiz ölçüleri 93 × 269 cm’dir. Kuşlar ve diğer hayvanlar, ortadaki dilimli motifin çevresine yerleştirilmiştir. Bu pano ayrı bir katalog kaydına sahiptir ve yapım yeri İran olarak belirtilmiştir. Hayvan figürlerinin büyük kompozisyondaki yerleşimi, İslam sanatında insan ve hayvan figürlerinin başka örnekleriyle birlikte incelenebilir. Ashmolean, kırk sekiz çinili pano, EA1979.16
Bazı Safevî çini panolarını kitap resimleriyle karşılaştırmak da mümkündür. Met’in çini kataloğu çağdaş minyatürlerle benzerlik kurar. Şah Tahmasb’ın Şehnâme’sindeki resimlerde figürlerin, bitkilerin ve bordürlerin sayfa üzerinde nasıl dağıldığına bakılabilir. Çini panosunda seramik parçalar arasındaki çizgiler de kompozisyona katılır. Bir sap iki parça boyunca devam edebilir; ince ayırıcı çizgi ise aynı parça üzerinde iki sır rengini ayırır. Met, Persian Tiles, Safevî çini panoları
İki panoyu karşılaştırırken önce dış sınırı, sonra içteki çini birleşimlerini izleyin. LACMA panosunun kenarı, kemerle kurduğu ilişkiyi anlamaya yarar. Ashmolean panosunun ölçüsü ve kırk sekiz parçadan oluşması ise görüntünün birden fazla yüzeye nasıl yayıldığını gösterir. Bir çininin sınırı kuşun veya bitki sapının içinden geçebilir. Figürün dış çizgisini izlemeye devam etmek, parçaların nerede birleştiğini ve sırın tek bir parçada hangi renk alanlarına bölündüğünü aynı bakışta görmeyi kolaylaştırır.
Teknik farklı seramik gövdelerde kullanılabilir
Met, kavisli Konya çinilerini ve Hargird yıldızını stonepaste olarak kaydeder. Ashmolean, kırk sekiz çininin gövdesi için hem stonepaste hem de fritware terimlerini kullanır. Müzenin sözlüğünde fritware, öğütülmüş kuvarsa daha az miktarda kil ve frit katılan bir seramik hamurudur. Bunlar yüzey bezemesinin altındaki gövdeyi anlatır. Cuerda seca ise renkli alanların ayrılma biçimini belirtir. Katalogdaki iki alanı birlikte okuyarak hem çininin gövdesini hem de yüzeyindeki sır düzenini anlayabilirsiniz. Ashmolean, teknik ve fritware sözlüğü
Aynı teknik adı 15. yüzyılın sonu ya da 16. yüzyılın başında Sevilla’da yapılmış bir tabakta da geçer. Met tabağı kalay sırlı toprak seramik olarak tanımlar ve dış çizgiyi açıklarken mangan ve yağdan bahseder. Tabak, farklı biçim ve gövde üzerinde bir renk ayırma örneğidir. İspanyolca teknik adının tek başına belirli bir çininin yapıldığı yeri göstermediğini de açıklar. İslam sanatında lüster seramik rehberi, sırlı yüzeyin başka bir işlenişini, bu kez metalik yüzeyi inceleyerek gösterir. Met, Sevilla tabağı, 30.53.2
Bir duvarı canlandırmadan önce yüzeyi okuyun
Elinizde tek bir parçanın fotoğrafı varsa görünür bir kenardan başlayın. Koyu çizginin kenarda bittiğini ya da çininin içine doğru kıvrıldığını not edin. Tek bir parça üzerinde kalan kıvrım renk alanlarını ayırabilir. Kil ve sırı kesen bir kırık fiziksel kenarı gösterir. Bir panoda, tek figürü izlemeye geçmeden önce görüntüyü küçültün ve birleşimlerin düzenine bakın.
Ardından eserin biçimini ve ölçülerini kayıtla karşılaştırın. Konya çiftinin kavisi Met’in önerdiği konumu anlamaya yardımcı olur. Hargird yıldızının konumu batı eyvanını anlatan katalog bilgisinden gelir. Heşt Behişt tanımlaması LACMA’nın belirli panosuna aittir. Ashmolean kaydı başka bir panonun ölçülerini ve düzenini verir. Renk alanları yüzeye ilişkin ipuçları taşır. Belgelenmiş buluntu yeri, yapıya oturan bir biçim veya müzenin nesne hakkındaki açıklaması, çininin nerede görülmüş olabileceğine dair bağlam sağlar.
Gözlemlerinizi çini numarasıyla birlikte kaydedin. Örneğin bir kenarın kavisini fotoğrafta görebilirsiniz. O kavisin belirli bir kuleyle ilişkilendirilmesi ise müzenin yorumudur. Bir başkası aynı görsele baktığında hangi ayrıntıyı doğrudan izleyebileceğini ve mimari konumu hangi kayıttan denetleyebileceğini böylece ayırt edebilir.
Müze eserleri ve teknik kaynaklar
- Met, Persian Tiles ayırıcı çizgiyi, kesme çini mozaiğini ve büyük Safevî kompozisyonlarını karşılaştırır.
- Met, kavisli çiniler 08.185a, b biçimi, ölçüleri ve Konya’daki olası konumu belgeler.
- Met, yıldız çini 17.143.1 on iki köşeli eseri ve kayıtlı mimari bağlamını tanımlar.
- British Museum, yıldız çini G.486 ölçüyü, renkleri ve Hargird’deki medreseyle bağlantıyı verir.
- LACMA, kemer köşeliği panosu M.73.5.4 panoyu ve Heşt Behişt Köşkü’ndeki yerleşimini açıklar.
- Ashmolean, EA1979.16 panosu çini sayısını, çerçeveli ve çerçevesiz ölçüleri ve renk ayırma yöntemini açıklar.





