Czym jest Kaaba? Położenie, znaczenie i historia

Kaaba to święta budowla o kształcie zbliżonym do sześcianu, stojąca pośrodku Wielkiego Meczetu w Mekce w Arabii Saudyjskiej. Wyznacza kiblę, czyli kierunek, w którym muzułmanie zwracają się podczas modlitwy rytualnej. W czasie hadżdżu i umry pielgrzymi obchodzą ją siedem razy w obrzędzie tawafu. Czarna tkanina na zewnętrznych ścianach należy do osłony zwanej kiswą.

Na mapach anglojęzycznych można spotkać nazwy miasta Mecca i Makkah. Budowla bywa podpisana Kaaba, Ka‘ba albo Ka‘bah. Są to różne zapisy tego samego miejsca. Przy czytaniu mapy lub podpisu do zdjęcia warto rozróżnić budowlę, otaczający ją meczet, kierunek modlitwy i przestrzeń przeznaczoną na okrążenia.

Gdzie w Mekce znajduje się Kaaba?

Kaaba stoi w otwartej centralnej części Wielkiego Meczetu, nazywanego także Masdżid al-Haram. Z daleka rozpoznaje się ją po ciemnym obrysie czarnej tkaniny. Arkady, minarety i kondygnacje do modlitwy należą do meczetu. Jasna nawierzchnia wokół Kaaby jest częścią matafu, przestrzeni do wykonywania tawafu. Obrzęd odbywa się także na innych poziomach meczetu.

Rozbudowa Wielkiego Meczetu może oznaczać poszerzenie przejść, dodanie wejść lub nowej kondygnacji. Remont Kaaby dotyczy mniejszej budowli w środku, na przykład dachu, drzwi albo ścian. Informacja o powierzchni dziedzińca opisuje inną wielkość niż długość boku samej Kaaby. Przed zestawieniem liczb trzeba sprawdzić, którą część kompleksu wymienia źródło.

Hasło Saudipedii o matafie wymienia zmiany nawierzchni, przejść i poziomów. Kiedyś na podłodze biegła linia na wysokości Czarnego Kamienia, która wskazywała początek i koniec okrążenia. Usunięto ją, ponieważ ludzie zbierali się w tym miejscu. Stara fotografia może wciąż pokazywać dawną linię. Narożnik z kamieniem pozostaje punktem odniesienia.

Warto również sprawdzić skalę ilustracji. Na mapie miasta mały symbol może oznaczać cały kompleks, a wewnętrzny plan rozdziela ściany Kaaby i skraj przestrzeni do obchodzenia. Zdjęcie na poziomie posadzki często pokazuje ludzi na pierwszym planie. Mogą zasłaniać niskie elementy, przez co trudno ustalić, gdzie kończy się murek albo jak szerokie jest przejście. Rysunek z góry pomaga wtedy odczytać położenie, a fotografia pozwala zobaczyć barwę i fakturę materiału. Każde przedstawienie pokazuje część informacji o tym samym miejscu.

Dlaczego muzułmanie zwracają się w stronę Kaaby?

Kibla jest wspólnym kierunkiem modlitwy rytualnej. W Koranie 2:144 znajduje się polecenie zwrócenia się w stronę Świętego Meczetu. Kaaba jest punktem, do którego odnosi się ten kierunek. Muzułmanie oddają cześć Bogu i modlą się, przyjmując kierunek wyznaczony względem jednego miejsca.

Z niektórych miejsc w obrębie Wielkiego Meczetu można zobaczyć budowlę. W innym mieście wierni zazwyczaj kierują się zgodnie z ustawieniem sali modlitwy. Położenie względem Mekki zmienia się w zależności od tego, gdzie zaczynamy. Określenie „na wschód” nie opisuje więc kibli na całym świecie. Niektóre historyczne przyrządy do wyznaczania kibli łączyły kompas lub zegar słoneczny z informacjami o miastach.

Zdjęcie osób stojących w rzędach pokazuje ich ustawienie do modlitwy. Zdjęcie osób idących wokół budowli obrazuje przebieg tawafu. Na planie strzałka wskazująca Kaabę i linia, która ją otacza, mogą się pojawić obok siebie. Każdy z tych symboli opisuje inne działanie.

Jak wygląda siedem okrążeń tawafu?

W tawafie pielgrzymi wykonują siedem okrążeń. Zaczynają na wysokości narożnika Czarnego Kamienia i trzymają Kaabę po lewej stronie. Patrząc z góry, poruszają się przeciwnie do ruchu wskazówek zegara. Saudyjski atlas miejski Balady o hadżdżu wskazuje narożnik jako początek i koniec oraz opisuje gest dłonią w stronę kamienia. Punkt można rozpoznać z daleka. W meczecie należy korzystać z oznakowania, stosować się do wskazówek obsługi i poruszać się zgodnie z ruchem pielgrzymów.

Tawaf odbywa się podczas hadżdżu i umry. Oficjalna platforma Nusuk opisuje przebieg hadżdżu i wymienia różne obrzędy okrążania, między innymi tawaf al-ifada. Część obrzędów hadżdżu odbywa się poza meczetem, na przykład zgromadzenie na Arafacie. W trakcie umry obok tawafu występuje sa‘i, przejście między Safą a Marwą. Przewodnik po umrze krok po kroku pokazuje kolejność tych czynności. Związek pielgrzymki z innymi praktykami objaśnia tekst o pięciu filarach islamu.

Na schemacie można prześledzić okrążenie od punktu na wysokości narożnika, następnie wokół całego budynku, aż do ponownego przecięcia tej samej linii odniesienia. Przejście przed jedną ścianą obejmuje tylko fragment trasy. Kto idzie w zewnętrznej części dziedzińca albo na innym piętrze, może pokonywać inną odległość. Położenie narożnika pozostaje wspólne.

Czym są Czarny Kamień, kiswa i Hidżr?

Czarny Kamień jest osadzony w jednym z narożników. Kiswa to zespół tkanin przykrywających zewnętrzne ściany. Haftowana zasłona podwyższonego wejścia, zwana sitarą, jest jedną z tych tkanin. Przy boku Kaaby niski półkolisty murek ogranicza miejsce znane jako Hidżr. Szczegóły można rozpoznać na różnych typach zdjęć.

Elementy Kaaby i jej otoczenia

Element	Położenie	Jak go rozpoznać
Czarny Kamień	W oprawie w jednym z narożników	Na jego wysokości zaczyna się i kończy każde okrążenie.
Kiswa	Na ścianach zewnętrznych	Zestaw tkanin przykrywających budowlę.
Sitara	Przed drzwiami powyżej poziomu posadzki	Haftowana zasłona wejścia należąca do zewnętrznej osłony.
Hidżr	Wewnątrz niskiego półkolistego murku	Tradycja wiąże część tego obszaru z wcześniejszym obrysem budowli.
Mataf	W szerszej przestrzeni wokół Kaaby	Obszar, którym pielgrzymi przemieszczają się podczas tawafu.

W Sahihu al-Buchariego 1597 Umar całuje Czarny Kamień, ponieważ widział, że tak robił Mahomet. Mówi, że sam kamień nie może przynieść mu pożytku ani szkody. Przekaz wyjaśnia religijny przykład, do którego odwołał się Umar. Dla osoby wykonującej okrążenie dalej od ściany narożnik pozostaje widocznym odniesieniem.

Katarskie muzea pokazują zasłonę drzwi z późnego okresu osmańskiego, przechowywaną w Muzeum Sztuki Islamskiej. Na samym obiekcie można przyjrzeć się układowi haftu i odróżnić kurtynę od płatów tkaniny na ścianach. Artykuł o wykonywaniu kiswy opisuje materiały i funkcję różnych części osłony.

Co mówią teksty islamu o pochodzeniu Kaaby?

Koran 2:125 opisuje Dom jako miejsce, do którego ludzie wracają, oraz wiąże go z modlitwą i okrążaniem. W 2:127 Ibrahim i Ismail wznoszą fundamenty Domu. W Koranie 3:96–97 mowa o Domu w Bakce, błogosławieństwie i przewodnictwie oraz pielgrzymce dla tych, którzy są w stanie ją podjąć.

Ustępy te wyjaśniają znaczenie Domu oraz rolę Ibrahima i Ismaila w tradycji. Nie podają roku kalendarza cywilnego dla poszczególnych ścian ani wymiarów kamiennej konstrukcji. Pytanie, które części ucierpiały w późniejszej powodzi, wymaga dokumentów z danego okresu oraz historii budownictwa. Dawne miejsce święte i przekształcana na przestrzeni wieków budowla mają zatem dwa rodzaje świadectw.

Jakie przebudowy ukształtowały obecną Kaabę?

Wystawa Biblioteki Narodowej Kataru o architekturze Kaaby omawia kilka etapów. Przedstawia odbudowę przez Kurajszytów przed początkiem misji prorockiej Mahometa. Pod koniec VII wieku Abd Allah ibn az-Zubajr odbudował obiekt i zmienił jego układ. Kolejna zmiana za kalifa Umajjadów Abd al-Malika przybliżyła układ do formy przypisywanej Kurajszytom.

Powódź w 1039 roku hidżry zniszczyła część budowli. Badanie historyczne z 2025 roku opisuje ją jako powódź z 1630 roku i analizuje odbudowę zarządzoną przez osmańskiego sułtana Murada IV. Autorzy przytaczanych relacji oglądali prace na miejscu. Spierano się między innymi o to, które z odpadłych kamieni można wykorzystać ponownie i które uszkodzone odcinki wymagają rozbiórki. Dzięki tym relacjom widać, na czym polegały decyzje dotyczące zachowania materiału.

Saudipedia w haśle o Wielkim Meczecie odnotowuje gruntowny remont w 1996 roku za panowania króla Fahda. Artykuł cytuje pomiary ośrodka badań nad hadżdżem na Uniwersytecie Umm al-Kura. Ściana z drzwiami między narożnikiem Czarnego Kamienia a narożnikiem lewantyńskim ma według tego źródła 11,68 metra. Pozostałe trzy boki mają 12,04, 10,18 i 9,90 metra. Sylwetka przypomina sześcian, lecz zmierzone boki nie mają identycznej długości. Starsze opisy mogły używać innych jednostek lub punktów pomiaru.

Do podpisania czterech boków potrzebne są także nazwy punktów pomiaru. W zestawieniu Saudipedii odcinek 12,04 metra łączy narożnik jemeński z zachodnim. Odcinek 10,18 metra biegnie od Czarnego Kamienia do narożnika jemeńskiego, a 9,90 metra od lewantyńskiego do zachodniego. Różnica między najdłuższym a najkrótszym z podanych boków wynosi 2,14 metra. To porównanie długości ścian, niezależne od wysokości wejścia lub szerokości otaczającego przejścia. Na fotografii zazwyczaj widać tylko część boków. Przypisanie im liczb wymaga określenia, w którą stronę zwrócony jest obiektyw.

Jak czytać zdjęcie lub plan Kaaby?

Zacznij od odnalezienia czarnej osłony, podwyższonej bramy i nawierzchni. Zbliżenie wejścia pokazuje haft, a szerszy kadr pozwala zobaczyć trasy ruchu. Półokrągły murek Hidżru bywa łatwiejszy do rozpoznania na widoku z góry. Gdy podpis zawiera długość ściany, sprawdź oba narożniki podane w źródle przed przypisaniem jej do widocznej elewacji. Gdy podaje rok, zweryfikuj, czy chodzi o powódź, remont, czy pochodzenie tkaniny.

Kaaba to budowla w środku. Wielki Meczet to otaczający ją kompleks. Kibla określa kierunek modlitwy, a tawaf jest obchodzeniem budowli. Na zdjęciu muzealnym można rozpoznać tkaninę. Mapa objaśnia rozmieszczenie obiektów, a dokumentacja konserwatorska historię prac. Warto wybrać źródło odpowiednie do szczegółu, który ma się znaleźć w opisie. W opisie planu można wprost zaznaczyć punkt widzenia i kierunek ruchu.

Źródła

• Koran 2:144 — Kierowanie się ku Świętemu Meczetowi w czasie modlitwy.
• Koran 2:125 — Dom jako miejsce powrotu, modlitwy i okrążania.
• Koran 2:127 — Ibrahim i Ismail wznoszą fundamenty Domu.
• Koran 3:96–97 — Dom w Bakce oraz pielgrzymka tych, którzy mogą ją podjąć.
• Atlas Balady, mapa hadżdżu — Kierunek ruchu, narożnik odniesienia i gest w stronę kamienia.
• Nusuk, przebieg hadżdżu — Miejsce różnych form tawafu i Arafatu w kolejności obrzędów.
• Sahih al-Buchariego 1597 — Wyjaśnienie Umara dotyczące pocałowania Czarnego Kamienia.
• Saudipedia, Wielki Meczet — Części budowli, długości boków i remont z 1996 roku.
• Saudipedia, mataf — Zmiany nawierzchni, znaków i kondygnacji.
• Biblioteka Narodowa Kataru, Architektura Kaaby — Etapy budowy i materiały wystawowe.
• Badanie odbudowy za Murada IV — Powódź i decyzje budowlane odtworzone z relacji świadków.
• Katarskie muzea, sitara Kaaby — Opis i zdjęcie późnoosmańskiej zasłony wejścia.