Jak dawne wskaźniki kibli łączyły kompas i zegar słoneczny

Historyczny wskaźnik kibli łączył w przenośnym przyrządzie informacje geograficzne i punkt odniesienia do orientacji. Kibla to kierunek ku Kaabie w Mekce przyjmowany podczas modlitwy muzułmańskiej. W wielu zachowanych przykładach igła kompasu wskazywała oś północ–południe. Nazwy miast, wyryte linie lub tablice zawierały informacje o kierunkach z określonych miejsc. Niektóre przyrządy miały też zegar słoneczny, który wskazywał czas za pomocą cienia.

Części łatwiej rozpoznać, gdy najpierw ustalisz, jaką informację dostarcza każda z nich. Igła należy do kompasu. Nazwy miejsc mogą tworzyć tablicę, schemat lub zbiór sektorów regionalnych. Gnomon, czyli element rzucający cień, należy do zegara. Wystawa o modlitwie w History of Science Museum w Oksfordzie zestawia kilka rozwiązań, w tym mosiężne przyrządy z tablicami i przykład z lakierowanego drewna. Przewodnik po architekturze meczetu wyjaśnia, jak kierunek wskazują ściana kibli i mihrab.

Co mówi igła kompasu

Igła dostarcza kierunku odniesienia. Poszukaj osi, niewielkiego zagłębienia lub komory i oznaczeń stron świata. Igła i te oznaczenia należą do tego samego odczytu. Kierunek ku celowi wynika z powiązanej informacji geograficznej. Jeżeli pudełko ma zarówno igłę magnetyczną, jak i wyrytą linię, oba elementy mogą pełnić różne funkcje. Igła daje orientację. Linia może kodować kierunek dla miejscowości lub oznaczać inną podziałkę.

Oksfordzki wskaźnik kibli 53791 jest katalogowany jako XVIII-wieczny, być może perski. Płytka nad kompasem nosi nazwy stron świata i stopnie. Linie wyryte na dnie oznaczają południe i kierunki związane z miejscami, między innymi z Medyną. Na zdjęciu łatwo pomylić dwie powierzchnie. Ujęcie wnętrza pudełka pomaga znaleźć linie. Zbliżenie płytki pokazuje podziałkę stopni. Zdjęcia i katalog razem wyjaśniają, gdzie umieszczono każde oznaczenie.

Różnica między kierunkiem odniesienia a celem ma znaczenie także przy rozwiązywaniu problemów z kompasem w telefonie. Historyczne przyrządy dają materialny przykład tego rozróżnienia. Igła, tablica geograficzna i podziałka zegara słonecznego mogą zajmować różne powierzchnie w jednej niewielkiej obudowie.

Opisując zdjęcie, najpierw zapisz, czy patrzysz na komorę igły, płytkę, czy dno. Pozwala to potem powiązać obserwację ze właściwym zdaniem w karcie. W oksfordzkim przyrządzie numery stopni i linie związane z miejscami znajdują się na różnych powierzchniach. To wyjaśnia, dlaczego zdjęcie jednego elementu może nie pokazać drugiego.

Jak umieszczano informacje o miejscach na małym przyrządzie

Niektóre przyrządy mają wykaz miejsc z wartościami liczbowymi lub kierunkami. Mosiężny wskaźnik AST0443 z Royal Museums Greenwich ma pokrywę na zawiasie i kompas osadzony w obudowie. Wokół pudełka zapisano 151 miejsc. Katalog wymienia pola długości i szerokości geograficznej oraz dodatkowe wartości kierunkowe. Szklana osłona przykrywa komorę kompasu, a na oksydowanej na niebiesko stalowej igle otwarty okrąg wskazuje koniec północny. Na podziałce wokół kompasu użyto zapisu abdżad, w którym litery mają wartości liczbowe.

Porównując karty, sprawdź, gdzie ciągnie się wykaz. Zdjęcie wykonane prosto z góry może pokazywać kompas i kilka napisów, podczas gdy kolejne hasła znajdują się na boku lub pokrywie. Zacznij od zawiasu, a potem ustal, które powierzchnie są widoczne. Ułatwia to zrozumienie, jak rozmieszczono tyle danych w mosiężnym pudełku o szerokości zaledwie 75 mm. Greenwich datuje przyrząd na XVIII wiek i nie wskazuje twórcy.

Nazwy miejsc mogą też występować w sektorach. W jednym sektorze bywa kilka nazw, co odpowiada grupowaniu regionalnemu. Wykaz z oddzielnymi wartościami przy miejscowościach porządkuje informację inaczej. Różnicę widać w przykładach z British Museum i Greenwich. Artykuł o tym, jak dziś oblicza się kierunek kibli, pokazuje, na jakie bardziej szczegółowe pytanie geograficzne odpowiada współczesny azymut.

Jeśli w podpisie podasz liczbę miejsc, umieść obok numer przyrządu. Przy AST0443 liczba 151 dotyczy wpisów na pudełku. Dla przyrządu z kości słoniowej, opisanego niżej, liczba 72 oznacza sektory. Z samych tych dwóch liczb nie można wyliczyć, ile nazw znajduje się w jednym sektorze.

Jak zegar słoneczny mieści się w tym samym pudełku

Zegar słoneczny pozwala odczytać położenie cienia względem linii. Element rzucający cień to gnomon. W przyrządzie przenośnym może nim być trzpień, składany trójkąt lub nitka utrzymywana przez podpórkę. Trzpień w jednej karcie i składany gnomon w drugiej spełniają pokrewne zadanie, chociaż wyglądają inaczej. Przed rozpoznaniem części na zdjęciu sprawdź, gdzie znajduje się ona względem linii czasu.

AST0443 z Greenwich ma składany trójkątny gnomon oprócz kompasu magnetycznego. Egzemplarz Science Museum Group 1986-1387 ma poziomy zegar słoneczny i gnomon trzpieniowy. Karta podaje szerokość geograficzną 0° oraz podziałkę godzin babilońskich. Oksfordzka wystawa Handel i podróże opisuje 43645 jako połączenie wskaźnika kibli z poziomym zegarem słonecznym o gnomonie trzpieniowym. Przyrząd jest niepodpisany, być może perski, z XIX wieku. W podpisie warto podać szerokość, rodzaj gnomonu i konwencję godzin, jeśli karta je określa.

W zestawieniu zegarów zapisz wartość 0° bezpośrednio przy numerze 1986-1387. Wartość ta opisuje projekt tarczy, podobnie jak 41° północnej szerokości przy egzemplarzu z kości słoniowej. Nazwa konwencji godzin w karcie Science Museum Group jest osobną informacją i pomaga rozpoznać sposób podziału czasu.

Przyrząd z kości słoniowej dla szerokości Stambułu

Kompas, zegar słoneczny i wskaźnik kibli 1921,0625.1 w British Museum ma postać pudełka z kości słoniowej o szerokości około 11 cm. Katalog datuje go na 990 rok hidżry, czyli 1582–1583 n.e. W polu nabycia lub znalezienia odnotowano Kair. Przyrząd zaprojektowano dla około 41° szerokości północnej, odpowiadającej Stambułowi. Geometria gnomonu nitkowego i oznaczenia są podstawą wyznaczenia szerokości dla tarczy. Wzmianka o Kairze należy do innej części karty.

Na otwartym przyrządzie zobacz trzy obszary. W środku widnieje schemat Kaaby, a kompas znajduje się we własnym zagłębieniu. Pierścień zewnętrzny dzieli miasta i regiony na 72 sektory. Stambuł zapisano na czerwono. Muzeum odczytuje te grupy jako przybliżone kierunki regionalne. Przyrząd ma poziomy zegar słoneczny oraz czerwoną tarczę w kształcie żagla do wyznaczania pory modlitwy popołudniowej. Składana metalowa podpórka trzymała nitkę rzucającą cień na obie tarcze. Czerwona tarcza stosuje dawną konwencję podziału dnia od wschodu do zachodu na dwanaście części. Długość każdej części zależy od pory roku.

Przy zestawianiu obu zegarów sprawdź położenie linii względem tej samej nitki. Podpórka należy do zespołu rzucającego cień. Czerwona tarcza i pozioma podziałka dostarczają informacji o czasie w opisanych dla nich zastosowaniach. Oś północ–południe odczytuje się z kompasu w osobnej komorze.

Co mówią ślady zużycia, braki i niepewne oznaczenia

Niektóre szczegóły są niejasne. Części napisów przy kompasie nie zidentyfikowano. Ślady w innym pierścieniu są wytarte, a muzeum proponuje wstępne odczytanie. W katalogu szkło i igła wyglądają na oryginalne. W opisie przedmiotu można zachować widoczne cechy, interpretację kuratora i stan zachowania. Dzięki temu czytelnik wie, dlaczego wytarta skala jest istotna i na ile można rozpoznać jej znaczenie.

Stan zachowania ma znaczenie także na fotografii zamkniętego przedmiotu. Przyrząd z kości słoniowej ma zdejmowaną pokrywę ze złotym kwiatem o ośmiu płatkach. Muzeum odnotowuje odpryski kości słoniowej i możliwy brak inkrustacji w środku kwiatu. Wewnątrz ważne są stan igły, szkła i podpórki oraz czytelność linii. Numer inwentarzowy łączy oba ujęcia z tą samą kartą.

Jeżeli fotografię zbliżenia da się powiązać z numerem przedmiotu, można wskazać, na której części znajdują się ślady zużycia. Przy pierścieniu z wytartymi znakami przytocz stopień pewności interpretacji. Przy pokrywie zaznacz, że brak środkowej inkrustacji jest możliwy. Te uwagi dotyczą różnych elementów i można je weryfikować na osobnych ujęciach.

Gdzie podobny pomysł widać na astrolabium

Dane geograficzne grawerowano też na przyrządach o innych funkcjach. Północnoafrykańskie astrolabium 51459 w Oksfordzie wykonał Muhammad ibn Ahmad al-Battuti w latach 1733–1734. Muzeum opisuje tablice geograficzne z kierunkami kibli dla miast oraz inskrypcję mówiącą o przekazaniu przyrządu na rzecz meczetu w Fezie. Karta rozróżnia treść inskrypcji i sugestię o możliwych użytkownikach. Są to dwa rodzaje informacji o otoczeniu przedmiotu i jego wykorzystaniu.

Tablica na astrolabium i tablica w pudełku kompasu mogą przechowywać podobne dane. Porównaj powierzchnię z wykazem i części w jej pobliżu. W pudełku może to być igła magnetyczna lub gnomon. Na astrolabium części przedstawione w przewodniku po korpusie, rete, płytach i alidadzie pomagają w odczytach astronomicznych. Wystawa w Oksfordzie pokazuje także inne astrolabia z liniami modlitwy lub wykazami miejsc. Tytuł karty i treść napisów pomagają ustalić, jakie funkcje udokumentowano.

Jak odczytać zdjęcie wskaźnika kibli w katalogu

Zacznij od kształtu i kąta ujęcia. Czy pokrywę zdjęto, otwarto na zawiasie, czy pozostawiono zamkniętą? Znajdź widoczną komorę kompasu. Poszukaj części rzucającej cień i zobacz, jak przebiegają względem niej wyryte linie. Następnie szukaj miast i liczb. Wykaz na pokrywie i sektory na obrzeżu mają różny układ. Jeżeli widać jedną stronę, sprawdź w karcie, jakie inne powierzchnie opisano.

Zapisz numer przedmiotu przed porównaniem. Dodaj materiał, datę z karty oraz przypisanie twórcy lub miejsca. Zachowaj znak zapytania, jeśli używa go instytucja. Datę z napisu zapisz osobno od daty włączenia przedmiotu do kolekcji. Szerokość geograficzną zegara umieść przy opisie tarczy, a miejsce nabycia lub wykonania przy odpowiedniej pozycji w karcie. Takie krótkie opisy można sprawdzić przy porównywaniu kolejnych egzemplarzy.

W krótkiej notatce o astrolabium można osobno przepisać datę 1733–1734, nazwisko twórcy i informację o przekazaniu na rzecz meczetu. W opisie pudełka z kości słoniowej podaj 1582–1583 jako datę z katalogu i Kair przy rubryce nabycia. Takie zestawienie pozwala porównać zapisy bez mieszania funkcji poszczególnych pól.

Karty muzealne i przyrządy do porównania

• History of Science Museum w Oksfordzie, wystawa o modlitwie. Tablice miejsc, układy tarcz i różne zastosowania.
• Oksford, wskaźnik 53791. Strony świata i stopnie na płytce oraz oddzielne linie w pudełku.
• Royal Museums Greenwich, AST0443. Mosiężne pudełko, 151 miejsc, igła magnetyczna i składany gnomon.
• Science Museum Group, 1986-1387. Gnomon trzpieniowy, szerokość 0° i konwencja godzin.
• Oksford, wystawa Handel i podróże. Połączony wskaźnik i poziomy zegar o numerze 43645.
• British Museum, 1921,0625.1. Pudełko z kości słoniowej, szerokość Stambułu, sektory i dwa zegary.
• Oksford, astrolabium 51459. Tablice kierunków kibli na przyrządzie innego typu.