Czym jest szariat? Szariat, fiqh i prawo państwowe

Szariat to islamskie wskazania dotyczące sposobu życia, w tym kultu, etycznego postępowania i relacji z innymi ludźmi. Fiqh oznacza pracę uczonych, którzy interpretują te wskazania i formułują praktyczne rozstrzygnięcia. Gdy państwo ustanawia normę prawną, to konstytucja, ustawa albo orzeczenie wskazuje, co uznaje władza i jak stosuje dany przepis. Angielski zwrot Sharia law bywa stosowany do wszystkich tych zagadnień. Znaczenie zdania może się zmienić po ustaleniu, kto je wypowiedział i jakiego dokumentu dotyczy.

Dobrym przykładem jest zakat. Muzułmanin może traktować go jako religijny obowiązek, zapytać uczonego, jaki majątek wlicza się do podstawy obliczenia, i w zależności od miejsca zetknąć się z instytucją publiczną ustalającą zasady pobierania albo rozdzielania środków. Czynność, opinia i działanie instytucji odpowiadają na inne pytania. Ustalenie, o które pytanie chodzi, pomaga ocenić twierdzenie o prawie islamskim.

Co oznacza szariat w zwykłym języku?

Arabski termin często tłumaczy się jako drogę. W znaczeniu religijnym wskazuje on na drogę postępowania rozumianą jako wskazaną przez Boga. Szeroki zakres pojęcia tłumaczy, dlaczego obejmuje ono zarówno modlitwę, jak i kwestie handlu czy dziedziczenia. Koran 4:135 wzywa wiernych do stania po stronie sprawiedliwości nawet wtedy, gdy działa to wbrew ich własnym interesom lub interesom bliskich krewnych. Werset wyraża obowiązek. Do rozstrzygnięcia, jakie dowody są potrzebne i która instytucja rozpatruje sprawę, służą inne dokumenty.

Przykład z życia religijnego pokazuje to równie wyraźnie. Do pięciu filarów islamu należą przepisana modlitwa i post. Post w ramadanie jest elementem religijnego sposobu życia. Uczeni analizują, jak różne okoliczności wpływają na praktykę. Urząd ogłaszający datę rozpoczęcia, prawnik wyjaśniający wyjątek i rodzina poszcząca w ramadanie wykonują różne czynności, choć wszyscy mówią o tym samym miesiącu.

W źródłach szariat może mieć węższy sens objawionych norm albo szerszy sens, obejmujący także naukę prawa wykształconą wokół tych norm. Wprowadzenie Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża do prawa islamskiego odróżnia objawione wskazania od reguł wyprowadzanych przez uczonych. Studium historyczne Waela B. Hallaqa poświęcone przemianom prawa islamskiego pokazuje, dlaczego proste przeniesienie szariatu do kategorii dzisiejszego prawa państwowego zaciera część jego historii.

Jak fiqh prowadzi od pytania do praktycznego rozstrzygnięcia

Fiqh tłumaczy się najczęściej jako islamską jurysprudencję. Rozpatrywanie pytania o daną praktykę często zaczyna się od odnośnych tekstów, w tym Koranu i sunny, czyli przekazywanego w tradycji normatywnego przykładu proroka Mahometa. Uczeni pytają, do jakich okoliczności odnosi się tekst, jak go zastosować i jakie znaczenie ma pozostały uznawany materiał. Nauka o źródłach i metodach tego rozumowania nazywa się usul al-fiqh, czyli zasadami jurysprudencji.

Niektóre metody sunnickie uznają konsensus i analogię za źródła lub narzędzia rozumowania prawnego. Analogia polega na sprawdzeniu, czy istotna przyczyna znanej reguły występuje również w innej sprawie. Uczeni mogą różnie ocenić tę przyczynę, wiarygodność przekazu albo zastosowanie wyjątku. Wprowadzenie MKCK omawia metody w powiązaniu z poszczególnymi tradycjami. Aby poznać pogląd danego uczonego, trzeba wiedzieć, jaką metodę zastosował do konkretnego pytania.

Przy dobroczynności punktem wyjścia jest różnica między zakatem a sadaką. Pytania z zakresu fiqh mogą dotyczyć tego, czy określony rodzaj mienia wlicza się do podstawy albo czy odbiorca należy do właściwej kategorii. Osoby uznające ten sam ogólny obowiązek mogą stosować różne odpowiedzi szczegółowe. Jeśli tekst przechodzi od obowiązku do metody obliczania, warto zobaczyć, z jakiego źródła pochodzi dodatkowy szczegół.

W przykładzie zakatu można kolejno odnotować trzy informacje. Pierwsza to ogólny obowiązek religijny, druga to odpowiedź uczonego na pytanie o dany rodzaj majątku, trzecia to zasady stosowane przez instytucję zbierającą środki. Wypowiedź o obliczeniach nie zawsze mówi, kto pobiera środki. Regulamin instytucji z kolei opisuje sposób obsługi wpłat i nie musi wykładać całej argumentacji prawnej. Zestawienie tych trzech dokumentów pozwala uchwycić, na jakim etapie pojawił się szczegół przywołany w czyimś twierdzeniu.

Dlaczego islamskie szkoły prawa dochodzą do różnych odpowiedzi

Madhhab to szkoła jurysprudencji mająca własną tradycję tekstów, rozumowania i nauczania. Do dobrze znanych szkół sunnickich należą hanaficka, malikicka, szafi’icka i hanbalicka. Przykładami ze środowisk szyickich są szkoły dżafarycka i zajdycka. Odrębną tradycję ma jurysprudencja ibadycka. Szkoła obejmuje pracę wielu uczonych. Kolejne pokolenia wyjaśniają zastosowania odziedziczonych zasad i mogą zachowywać więcej niż jeden pogląd w tej samej sprawie.

Zalecenia konferencji dotyczącej Przesłania Ammańskiego dokumentują uznanie w 2005 roku wyznawców ośmiu szkół jurysprudencji i obawy dotyczące rozstrzygnięć wydawanych bez odpowiednich kwalifikacji. Dokument pokazuje, co przyjęli uczestnicy. Historyczny przykład współistnienia daje medresa Al-Mustansirijja w Bagdadzie, w której swoje miejsce miały cztery sunnickie szkoły. Przykłady pochodzą z różnych okresów. Obydwa pomagają zrozumieć, dlaczego przy konkretnej opinii warto wskazać szkołę.

Dwie odpowiedzi mogą odwoływać się do tego samego wersetu, ale jedna traktuje sprawę jako objętą zasadą, a druga jako przypadek wyjątkowy. Warto porównać przyjęte fakty, a następnie wskazać szkołę lub instytucję i zobaczyć, w jaki sposób każda stosuje tekst. Wtedy różnica wynika z argumentacji, a nie tylko z dwóch przeciwnych etykiet. Sprawdzenie zakresu pytania pozwala także stwierdzić, czy opinie rzeczywiście mówią o tej samej sytuacji.

Fatwa, orzeczenie sądu i ustawa pełnią różne funkcje

Fatwa to opinia religijna udzielona w odpowiedzi na pytanie przez uprawnionego uczonego lub instytucję. W opisie wydawania fatw egipska instytucja Dar al-Ifta odróżnia udzielanie opinii od rozstrzygnięcia sędziego. Samo wydanie opinii nie nadaje jej mocy wiążącej. Odrębne okoliczności mogą jednak spowodować, że rozstrzygnięcie wiąże określoną osobę. Znaczenie mają instytucja, pytanie oraz właściwe rozwiązania prawne.

Orzeczenie to decyzja sądu uprawnionego do rozpoznania sprawy. Ustawa jest tekstem przyjętym w procesie ustawodawczym. Oba dokumenty mogą odwoływać się do religijnych pojęć, ale ich skutki prawne wynikają z systemu, w którym funkcjonują. Organ publiczny może konsultować się z instytucją religijną. Artykuł prasowy może obie nazwać władzami. Aby ocenić moc prawną, trzeba znaleźć podmiot, który wydał dokument mający zastosowanie, i rodzaj jego decyzji.

Zapis historycznej fundacji ilustruje rolę dokumentu. Akt fundacyjny waqfijja określa, które nieruchomości lub inne dobra i dochody przeznaczono na określony cel. Traktat jurysprudencji może wyjaśnić konstrukcję waqfu, natomiast w akcie można znaleźć dany składnik majątku lub beneficjenta. Akt dostarcza danych o tej fundacji. O decyzjach innych założycieli i postępowaniu współczesnego rejestru informują odpowiednie odrębne źródła.

Znaczenie ma też forma przekazu. Krótki cytat z opinii może pominąć pytanie, od którego zależała odpowiedź. Gdy w orzeczeniu sądowym zacytowano taką opinię, trzeba jeszcze sprawdzić, co sąd faktycznie postanowił. Z kolei w akcie fundacyjnym wyliczenie majątku dotyczy fundacji wskazanej w dokumencie. Odczytanie nagłówka, autora i części zawierającej decyzję pozwala ustalić, jakiego rodzaju wniosek wynika z każdego z tych tekstów. Przy porównaniu dokumentów zapisz osobno również ich adresata.

Dwa oficjalne dokumenty pokazują znaczenie jurysdykcji

Artykuł 2 konstytucji Egiptu z 2014 roku uznaje zasady islamskiego szariatu za główne źródło ustawodawstwa. To przepis określonej konstytucji. Pokazuje pozycję, jaką te zasady mają w egipskim porządku ustawodawczym. Aby zrozumieć rozstrzygnięcie konkretnego sporu, potrzebne są ponadto właściwa ustawa, sprawa sądowa lub decyzja. Z samego artykułu nie da się odczytać pełnego kodeksu ani przewidzieć pojedynczego rozstrzygnięcia.

Niezależny przegląd z 2018 roku zlecony przez rząd Zjednoczonego Królestwa analizował rady szariackie w Anglii i Walii, zwłaszcza ich działalność w sprawach małżeństw i rozwodów religijnych. Stwierdził, że te rady nie miały tam jurysdykcji na podstawie prawa cywilnego. Opisał działalność niektórych rad i przedstawił zalecenia. Jego wnioski dotyczą instytucji i okresu badanych w raporcie. Do ustalenia dzisiejszego statusu określonego małżeństwa trzeba sięgnąć do dokumentów obowiązujących w danej sprawie.

Warto zestawić teksty obok siebie. Egipski dokument ustanawia przepis konstytucyjny. Dokument dotyczący Anglii i Walii jest przeglądem działalności instytucji społecznych. W obu występuje słowo szariat, ale funkcja dokumentów i instytucji jest różna. W zestawieniu należy zachować datę, terytorium oraz przedmiot każdego tekstu. To pomaga uzupełnić szczegóły, które giną w cytacie z prasy lub wpisie w mediach społecznościowych.

Jak rozpoznać znaczenie szariatu w źródle?

Zacznij od ustalenia konkretnego źródła. W wersecie Koranu zwróć uwagę na temat i otaczające wersety. W podręczniku szkoły lub fatwie znajdź autora lub instytucję oraz pytanie, którego dotyczy tekst. W przepisie lub orzeczeniu szukaj daty, obszaru obowiązywania i podmiotu wydającego. Portal SHARIAsource Harvard Law School zbiera materiały prawa islamskiego do badań porównawczych. Każdy dokument zachowuje własną datę i kontekst.

Tak samo można sprawdzić nagłówek, który głosi, że szariat na coś zezwala. Może chodzić o to, że dany uczony uznaje takie postępowanie, wspólnota praktykuje je albo organ państwowy wydał normę. Źródło pokazuje, który z tych wniosków jest uzasadniony. Gdy nagłówek opisuje pojedyncze rozstrzygnięcie, przed porównaniem z inną szkołą lub krajem dopisz jego autora, datę i okoliczności. Przy porównaniu opinii odnotuj pytanie, na które odpowiadają. Przy porównaniu decyzji państwowych ustal, do jakich spraw i osób można je zastosować.

Daty mają znaczenie w obu przykładach urzędowych. W przypadku Egiptu przytoczona reguła pochodzi z artykułu drugiego konstytucji z 2014 roku. W przypadku Anglii i Walii wniosek o jurysdykcji pochodzi z raportu opublikowanego w 2018 roku. Powtórzenie samego zdania, bez wskazania terytorium i rodzaju dokumentu, może zmienić sens obu wypowiedzi. Pełniejszy opis zachowa ten kontekst i wskaże, czego dotyczyło badanie albo do czego odnosi się dany przepis.

Teksty, dokumenty instytucji i dalsza lektura

• Koran 4:135 dotyczy obowiązku stania po stronie sprawiedliwości.
• MKCK, Prawo islamskie i międzynarodowe prawo humanitarne rozróżnia szariat, fiqh i metody rozumowania we wstępnych rozdziałach.
• Wael B. Hallaq, Prawo islamskie, historia i przemiany przedstawia historyczny kontekst terminów.
• Zalecenia konferencji dotyczącej Przesłania Ammańskiego dokumentują uznanie różnorodności szkół.
• Dar al-Ifta, Sztuka wydawania fatw opisuje zakres opinii i procedurę jej wydawania.
• Konstytucja Egiptu z 2014 roku, art. 2 zawiera tekst przepisu.
• Niezależny przegląd rad szariackich w Anglii i Walii przedstawia raport z 2018 roku i zakres badania.
• Harvard Law School, SHARIAsource udostępnia materiały do badań porównawczych.