
Czym są dżinny w islamie? Koran, Iblis i opowieści ludowe
Co Koran mówi o dżinnach? Przeczytaj o ich stworzeniu, słuchaczach z sury 72, Iblisie i różnicach między tekstem religijnym a baśnią.
W islamie dżinny to grupa istot stworzonych przez Boga, o których mówi Koran. Tekst odróżnia je od ludzi. Przedstawia je jako zdolne do słuchania objawienia i do różnych odpowiedzi na to, co słyszą. Werset 18:50 nazywa Iblisa jednym z dżinnów. Na początku sury Dżinny pojawia się natomiast grupa, która słucha recytacji Koranu i wierzy w jego przesłanie. W obu miejscach mowa o istotach należących do tej samej grupy, ale ich zachowanie jest różne.
Niektórym czytelnikom dżinn kojarzy się przede wszystkim z duchem z lampy. Jeśli pytasz o islam, zacznij od trzech miejsc w Koranie: 55:14–15 o stworzeniu, 72:1–15 o słuchaczach i 18:50 o Iblisie. Jeżeli chcesz ustalić, skąd wzięła się lampa w danej opowieści, sięgnij do konkretnej wersji baśni, jej przekładu albo adaptacji. Pytanie o tekst religijny i pytanie o szczegół w fabule prowadzą do różnych źródeł.
Jak Koran opisuje stworzenie dżinnów?
W Koranie 55:14–15 dwa kolejne wersety przedstawiają stworzenie. Pierwszy mówi o człowieku stworzonym z gliny przypominającej materiał naczyń, drugi o stworzeniu dżinnów z ognia. Przekłady różnie oddają charakter tego płomienia. Fragment mówi o stwórczej mocy Boga i podaje pochodzenie tych istot w koranicznym ujęciu. Kształt, kolor i inne cechy nadawane dżinnom przez ilustratorów nie są w tych dwóch wersetach opisane.
Koran 51:56 ponownie wymienia ludzi i dżinny razem. Tym razem werset dotyczy celu ich stworzenia i wskazuje na oddawanie czci Bogu. Warto przeczytać go przed surą, w której dżinny mówią, jak zareagowały na objawienie. Przewodnik po sześciu artykułach wiary w islamie przedstawia, jakie miejsce w szerszym ujęciu mają wiara w objawienie, aniołów i Dzień Ostateczny.
Po polsku spotyka się słowo „dżinn”, czasem również zapis jinn. Słowo „duch” ma wiele znaczeń, w tym odnoszące się do duszy zmarłego człowieka. Gdy zapisujesz własny komentarz do wersetu, zwróć uwagę, czy w danym miejscu chodzi o całą grupę, kilku słuchaczy czy pojedynczą istotę. Takie doprecyzowanie ułatwia porównanie przekładów, w których to samo słowo arabskie oddano inaczej.
Możesz też odnotować, do której części zdania odnosi się różnica między tłumaczeniami. Jeśli zmienia się sposób opisania płomienia w drugim wersecie, spór dotyczy brzmienia zdania o pochodzeniu. Nie daje to jeszcze podstaw do stwierdzenia, że w którymś przekładzie opisano wygląd stworzonych istot. Przytoczenie obu kolejnych wersetów pomaga zachować tło porównania z ludźmi.
Co dzieje się w surze Dżinny?
Sura Dżinny to 72. sura Koranu. Jej początek przedstawia objawioną Prorokowi wiadomość o tym, że grupa dżinnów słuchała recytacji. Następnie słuchacze sami opisują to, co usłyszeli. Mówią, że recytacja prowadzi ku prawości, i oświadczają, że w nią uwierzyli. Deklarują też, że nikogo nie będą stawiać obok swego Pana. Pierwszy werset przedstawia słuchaczy, a drugi pozwala poznać ich reakcję. Najlepiej przeczytać je oba.
W 72:11 oraz 72:14–15 słuchacze opisują różne postawy dżinnów. Wspominają prawych oraz tych, którzy wybierają inną drogę. Później rozróżniają poddających się Bogu i postępujących niesprawiedliwie. Te wersety są odpowiedzią na pytanie o zróżnicowanie grupy, ponieważ pokazują, co sami bohaterowie tekstu mówią o sobie i innych jej członkach.
W czasie lektury warto zaznaczyć zmianę mówiącego. Początek wskazuje, co Prorok ma przekazać, po czym następuje dłuższa wypowiedź słuchaczy. W dalszych wersetach pojawiają się polecenia i stwierdzenia na temat posłańca. Przy cytacie zapisz zarówno numer, jak i to, czy są to słowa słuchaczy, czy wypowiedź mająca innego nadawcę. Przewodnik po surach, wersetach i podziale Koranu pokazuje, jak podać odniesienie czytelne także dla kogoś używającego innego przekładu.
W notatce o tej surze możesz osobno wymienić wiadomość o słuchaczach, ich reakcję na recytację i ich uwagi o zachowaniu innych istot. Przy pierwszej wiadomości wpisz werset 1, a przy reakcji po nim werset 2. Do opisu różnic dodaj werset 11 i dalszy fragment. Taki krótki zapis ułatwia odszukanie wypowiedzi w całej surze.
Co słuchacze robią w surze Al-Ahkaf?
Koran 46:29–32 także opowiada o słuchających dżinnach. Proszą się nawzajem, aby uważnie słuchać. Po zakończeniu recytacji wracają do swego ludu, by go ostrzec. Mówią o księdze objawionej po Mojżeszu, która potwierdza wcześniejsze objawienie i prowadzi do prawdy. Można tu odczytać kolejność działań: wysłuchanie, powrót i przekazanie wiadomości.
Zestaw ten fragment z początkiem sury 72. W surze 72 więcej miejsca zajmują słowa słuchaczy, w tym ich uwagi o różnicach między dżinnami. Sura 46 opisuje ich powrót do ludu i to, co mu przekazują. Gdy wyjaśniasz tę różnicę w grupie, zanotuj najpierw miejsce, w którym każda sura wspomina o słuchaniu, a potem przeczytaj dalszy ciąg. Nie musisz podawać roku tego wydarzenia ani imienia żadnego ze słuchaczy, aby porównać oba fragmenty.
Wiadomość o Mojżeszu pojawia się w wypowiedzi skierowanej do własnego ludu. Numer wersetu pozwala odróżnić treść wiadomości od relacji o tym, jak słuchacze wracają. Możesz więc zestawić, co usłyszeli w obu opisach, a następnie sprawdzić, w którym fragmencie widzimy też ich rozmowę z tymi, którzy nie słyszeli recytacji.
Czy Iblis jest dżinnem, czy aniołem?
Koran 18:50 wskazuje, że Iblis był jednym z dżinnów. W tym samym wersecie aniołowie otrzymują polecenie pokłonienia się Adamowi, a Iblis się nie podporządkowuje. Pytanie o jego tożsamość bierze się między innymi stąd, że widzimy go w tej samej scenie co aniołów. Cały werset pozwala równocześnie ustalić, do kogo skierowano polecenie i jak opisany jest ten, kto odmówił.
Iblis to imię konkretnej postaci. W surze 72 słuchacze mówią o wierze i poddaniu się Bogu wśród członków pewnej grupy. Określenie „demony” pojawia się w innym kontekście. Koran 6:112 wymienia demony wśród ludzi i dżinnów, mówiąc o zwodniczych słowach. Przy omawianiu tego wersetu można zachować termin z przekładu. Przy opisie całej grupy warto zachować nazwę dżinnów i sprawdzać w danej surze, jak zachowują się ich przedstawiciele.
W porównaniach grup trzymaj się sformułowań danego fragmentu. Jeśli natkniesz się na przywołany w artykule hadis o aniołach, sprawdź nazwę zbioru i numer relacji. Przewodnik po tekście i przekazie hadisów objaśnia, czym numer tradycji w zbiorze różni się od odsyłacza do sury i wersetu Koranu.
Co epizod z Salomonem mówi o wiedzy o tym, co ukryte?
W Koranie 34:12–14 niektóre dżinny pracują dla Salomona za przyzwoleniem Boga. Gdy Salomon umiera, z początku o tym nie wiedzą. Jakieś stworzenie nadgryza jego laskę. Dopiero upadek Salomona ujawnia jego śmierć. Ostatni werset mówi, że gdyby dżinny znały rzeczy ukryte, rozpoznałyby sytuację i nie pracowałyby dalej w opisanych w wersecie warunkach.
Przeczytaj fragment aż do jego ostatniego zdania. Najpierw określa on, co grupa może robić za pozwoleniem Boga, a potem pokazuje, czego ci pracownicy nie wiedzą. Jeśli w opowieści ktoś używa tego fragmentu na poparcie twierdzenia, że dżinny zawsze wiedzą o ukrytych zdarzeniach, zapytaj o werset 14. Wyraźnie wiąże on ich niewiedzę z późnym ujawnieniem śmierci Salomona.
Warto rozdzielić także to, co opisuje działanie, od tego, co opisuje stan wiedzy. Praca trwała, ponieważ część dżinnów otrzymała pozwolenie na służbę. Śmierć stała się widoczna dopiero w określonym momencie opowieści. Zestawienie tych zdań obok siebie pozwala rozpoznać, którą część historii pomija osoba przywołująca tylko wzmiankę o pracy dla Salomona.
Co o dżinnach mówią baśnie, badania i rękopisy?
W języku angielskim słowo genie często kojarzy się z przekładami i adaptacjami Księgi tysiąca i jednej nocy. To, co robi bohater, można sprawdzić w wydaniu opowieści. W książce Islam, Arabs, and the Intelligent World of the Jinn Amira El-Zein bada obecność dżinnów w tradycjach religijnych i kulturowych. Nota wydawnictwa określa zakres badań. Dany pogląd autorki najlepiej przytaczać z miejsca w książce, w którym go omawia.
Innym rodzajem świadectwa jest opis T-S Ar.34.153 w katalogu Princeton Geniza Project. To fragment arabskiego rękopisu przechowywany w bibliotece Uniwersytetu Cambridge. Katalog wymienia w nim odniesienia do dżinnów, demonów i słów Koranu. Sygnatura identyfikuje fragment. Aby sprawdzić brzmienie określonego wersetu, sięgnij do tekstu Koranu i zapisz numer oraz nazwę używanego przekładu.
Katalog muzealny może również ustalić czas powstania przedstawienia lub przypisać je do pracowni. Obraz postaci mówi wtedy o tym, jak ukazano ją w konkretnym dziele. Zanim postawisz obraz obok tekstu religijnego, ustal rodzaj obiektu, jego datę i pochodzenie. Materiał o ludziach i zwierzętach w sztuce islamu zawiera przykłady danych możliwych do sprawdzenia w opisach muzeów.
Przy porównaniu rękopisu z drukowaną publikacją można wpisać osobno sygnaturę i tytuł wydania. Rekord z Cambridge dotyczy tego, co znajduje się w konkretnym zachowanym materiale. Nota książki wskazuje zakres badań El-Zein. Gdy zapytanie dotyczy tego, jaką rolę przypisano danej istocie w jednym wersecie, numery sury i wersetu pozwolą wskazać trzeci, odrębny tekst. W bibliografii wszystkie mogą być przydatne, jeśli każda pozycja ma opis pozwalający rozpoznać, do czego służy.
Od których fragmentów zacząć lekturę?
Przeczytaj 55:14–15 i 51:56. Zapisz, które słowa mówią o pochodzeniu, a które o celu stworzenia. W 72:1–15 zwróć uwagę na reakcję słuchaczy i różnice, o których mówią. Zajrzyj do 46:29–32, by sprawdzić ich działanie po recytacji. Na koniec przeczytaj 18:50 w związku z tożsamością Iblisa, a 34:12–14 w związku z faktem ukrytym przed pracownikami Salomona.
Dla cytatu z Koranu lub hadisu podaj odniesienie i temat sąsiednich zdań. Dla studium, rękopisu lub baśni zapisz autora, wydanie, instytucję lub sygnaturę oraz rodzaj materiału. Kiedy ktoś podaje imię, czyn lub zdolność dżinna, takie dane pomagają wrócić do miejsca, które to opisuje. Pozwalają ustalić, czy masz do czynienia z tekstem religijnym, dawną interpretacją czy szczegółem fabuły wybranej opowieści.





