Czym jest haft suzani? Szwy, ściegi i przykłady muzealne

Zobacz, jak rysowano wzór suzani i haftowano osobne pasy tkaniny. Porównaj zabytki z Buchary i Nuraty pod względem podłoża, ściegów i kompozycji.

Suzani to haftowana tkanina związana z Azją Środkową. Wiele zachowanych okazów zdobią wzory wykonane jedwabną nicią na pasach tkaniny. W historycznych zbiorach z terenów dzisiejszego Uzbekistanu i Tadżykistanu znajdują się narzuty, tkaniny ścienne oraz inne elementy wyposażenia domu. Pasy można było połączyć na czas rysowania jednego wzoru, rozdzielić do haftowania, a potem ponownie zszyć. Nieznaczne przesunięcie kwiatu na szwie może być śladem tego, jak podzielono pracę.

Tkanina ślubna, która urządzała wnętrze

Cleveland Museum of Art wywodzi nazwę od słowa suzan, oznaczającego igłę w języku perskim i tadżyckim. Termin ten określa tradycję haftu obejmującą tkaniny różnej wielkości i o rozmaitym przeznaczeniu. Duży egzemplarz mógł przykrywać łóżko, wisieć przy ścianie albo dzielić pomieszczenie. Metropolitan Museum of Art opisuje wykorzystanie tkanin podczas wesel w Nuracie do dekorowania wnętrz i wydzielania miejsca dla gości. Rozwieszony haft mógł na czas uroczystości zmienić układ pomieszczenia, podobnie jak mógł zdobić istniejącą ścianę.

W udokumentowanych przez muzea przypadkach suzani należały również do wyprawy panny młodej. Przy okazie z Szachrisabzu Cleveland opisuje matki i córki, które wykonywały hafty i prezentowały je podczas szczególnych okazji. Rozdział L. Carmel i M. Nijazowej w wydanej przez UNESCO Historii cywilizacji Azji Środkowej omawia duże i małe tkaniny domowe, a także wyroby do zawijania przedmiotów i zasłaniania wnęk ściennych. Katalogowe określenia takie jak „tkanina ścienna” czy „zasłona lub narzuta na łóżko” wskazują rodzaj wyposażenia, z którym muzeum łączy dany egzemplarz. Żeby ustalić, w jakim wnętrzu był używany, do kogo należał albo z jaką uroczystością się wiązał, potrzebne są źródła dotyczące jego historii.

Dlaczego wzór może się przesuwać na szwie

Przy planowaniu dużej kompozycji można było prowizorycznie połączyć kilka wąskich pasów w kolejności odpowiadającej gotowej tkaninie. Wzór rysowała w poprzek złączonych pasów doświadczona krewna albo osoba zajmująca się tym zawodowo. W opisie Met zawodowa rysowniczka nosi nazwę kalamkesh. Następnie można było rozdzielić materiał, aby kobiety w rodzinie wyhaftowały poszczególne partie. Zszycie pasów przywracało kompozycji ciągłość. W miejscu spotkania dwóch wyhaftowanych części przebieg linii lub odcień może się nieco zmieniać.

Na tkaninie ściennej 1940.602 z Cleveland widać ślady tego procesu. Muzeum datuje ją na lata 1850–1899 i wskazuje Bucharę lub Szahr-i Sabz jako możliwe miejsce pochodzenia. Do rozrysowania wzoru luźno połączono pięć pasów bawełnianej tkaniny. Wciąż widać pozostałości czarnego tuszu. Katalog odnotowuje jedwabny haft oraz ścieg łańcuszkowy wykonany techniką tamburową. W opisie muzeum wyjaśnia, jak można było rozdzielić pracę między domowników i ponownie zszyć gotowe części. Rumuńskie Narodowe Muzeum Sztuki wskazuje cztery zszyte bawełniane części w XIX-wiecznym suzani 93207 / 942 z haftem jedwabnym. Ma ono 194 cm długości i 146 cm szerokości. Na podstawie stylu muzeum przypisuje je Bucharze.

Gdy łodyga wydaje się urwana, najpierw odszukaj szew w tkaninie podkładowej. Jeśli dwie połówki liścia spotykają się na różnych wysokościach właśnie wzdłuż szwu, warto przyjrzeć się połączeniu pasów. Udokumentowanym przykładem jest suzani 2016.89 z Cleveland, przypuszczalnie wyhaftowane w Szachrisabzie w latach 1800–1850. Muzeum odnotowuje sześć pasów bawełny o splocie płóciennym. Rozbieżności wzoru przy szwach interpretuje jako ślady haftowania oddzielnych pasów przed ich ponownym połączeniem.

Tkanina podkładowa i nić hafciarska

Podłoże jest tkaniną, na której powstaje wzór. Nić przechodzi przez materiał lub zostaje przymocowana do jego powierzchni. Carmel i Nijazowa wskazują bawełnę o splocie płóciennym jako częste podłoże pod koniec XVIII wieku i w XIX wieku. Wspominają również o lnie. W omawianych przykładach zwykle haftowano jedwabiem, ale stosowano też nici bawełniane i wełniane. Zapis „jedwab na bawełnie” określa dwa materiały i dwie funkcje. Artykuł o materiale i hafcie kiswy przedstawia inną tradycję, w której haftowane pasy przymocowuje się do tkanego okrycia.

O sposobie wykonania mówią też nazwy ściegów. Łańcuszek tworzą połączone pętelki. Royal School of Needlework opisuje haft tamburowy jako pracę cienkim haczykiem na mocno naciągniętej tkaninie i wymienia łańcuszek jako jego najczęstszy ścieg. W technice nici nakładanej, zwanej po angielsku couching, nitkę leżącą na tkaninie przytrzymują drobne przeszycia. W katalogu 2016.89 Cleveland podaje kanda xajol oraz sporadycznie bosma w polach wypełnienia i ilmoq na konturach. Nazwy podano wraz z funkcjami ściegów w tym konkretnym hafcie.

Zbliżenie płatka może pokazać jego wypełnienie oraz linię wyznaczającą brzeg. Na zdjęciu całej tkaniny widać, czy płatek należy do kwitnącej gałązki, medalionu czy bordiury. Zestawienie obu ujęć pomaga zrozumieć, dlaczego w jednej karcie katalogowej wymieniono kilka ściegów. Na bawełnianym podłożu tkaniny z Nuraty z początku XIX wieku Met rozpoznaje ścieg mocujący nić nakładaną, ścieg łańcuszkowy, płaski i dziergany, używany do obszywania dziurek.

Narzuta przypisywana Bucharze na lnianym podłożu

Narzuta 21.114.3 z Metropolitan Museum of Art pochodzi z początku XIX wieku i jest przypisywana Bucharze w dzisiejszym Uzbekistanie. Ma 161,9 cm wysokości i 241,3 cm szerokości. W rubryce materiałowej podano haft jedwabny na lnie. W ogólnym opisie pracy muzeum wspomina także o pasach tkaniny z bawełny przędzionej w domu. Informacja o włóknie użytym w tej narzucie znajduje się w rubryce materiałowej. Opis pracy pomaga zrozumieć, w jaki sposób przygotowywano kompozycję rozpiętą na kilku pasach.

Bordiurę wypełniają duże rozety i palmety. Łodygi i wici w polu wewnętrznym są drobniejsze. Muzeum zwraca uwagę na ścieg łańcuszkowy. Różnicę skali widać, kiedy wzrok biegnie najpierw wzdłuż dużych form na obrzeżu, a później wzdłuż cienkich rozgałęzień wewnątrz. Artykuł o liściach, wiciach i powtarzających się ornamentach roślinnych pokazuje, jak opisywać zależności między liśćmi i łodygami także wtedy, gdy trudno nazwać poszczególne kwiaty.

Tkanina ścienna z Nuraty z medalionem pośrodku

Tkanina 07.72 z Met także pochodzi z początku XIX wieku. Jest przypisywana Nuracie i mierzy 217,2 cm wysokości oraz 170,2 cm szerokości. To haft jedwabny na bawełnie. W opisie muzeum centralny medalion otaczają kwitnące krzewy i gałązki o stosunkowo łagodnych barwach. Muzeum dostrzega podobieństwa między kwiatami w polu a formami spotykanymi w tkaninach mogolskich. Spostrzeżenie dotyczy wzoru. W katalogu tkanina jest przypisana Nuracie.

Dwa obiekty z Met kierują uwagę w różne części haftu. Narzuta przypisywana Bucharze jest szersza niż wyższa i ma duże motywy przy krawędziach. Wysoka i węższa tkanina przypisywana Nuracie przyciąga wzrok ku środkowi, wokół którego rosną haftowane kwiaty. Lniane podłoże pierwszej i bawełniane drugiej to kolejna różnica. Z podanych wymiarów wynika, że szerokość narzuty przekracza wysokość o 79,4 cm, a wysokość tkaniny z Nuraty przewyższa jej szerokość o 47 cm. Warto zanotować również rozmieszczenie motywów, bo same wymiary go nie określają. Muzealne porównanie kaftanów i abai w podobny sposób zestawia konstrukcję i materiały ubiorów na podstawie kart poszczególnych przedmiotów.

Co można wywnioskować ze stylu regionalnego

Zasłona lub narzuta 1916.1311 z Cleveland pokazuje, jak porównanie wzoru może wskazywać na inne miejsce niż rubryka pochodzenia. Tkaninę z początku XIX wieku muzeum przypisuje obecnie miejscowości Ura Tube w Tadżykistanie. Jest wykonana z bawełny o splocie płóciennym i haftowana jedwabiem. Centralny bukiet w kształcie wachlarza, powtarzające się motywy w rogach i szeroką bordiurę muzeum porównuje z cechami charakterystycznymi dla wyrobów z Buchary. Rubryka geograficzna podaje przypisane pochodzenie. Opis pokazuje, na jakich detalach opiera się porównanie.

Przy tkaninie ściennej 1940.602 Cleveland podaje dwa możliwe miejsca pochodzenia. Kwitnące rośliny umieszczono w siatce rombów utworzonej z liści. Śledząc kwiat po powierzchni tkaniny, można zauważyć zarówno układ geometryczny, jak i roślinny. Artykuł o siatkach, symetrii i powtarzających się formach w sztuce islamu podaje słownictwo do opisania tego układu. Katalog może określać tkaninę jako haft kwiatowy także wtedy, gdy jej ramy geometryczne są wyraźne. Carmel i Nijazowa zauważają, że poszczególne hafty mogą nosić cechy kilku ośrodków produkcji. Rumuński katalog także objaśnia rolę stylu w przypisaniu okazu Bucharze.

Co zanotować przy porównywaniu dwóch suzani

Zacznij od materiału, wymiarów i numeru inwentarzowego. Do narzuty przypisywanej Bucharze wpisz jedwab na lnie oraz wymiary 21.114.3. Przy tkaninie przypisywanej Nuracie zanotuj jedwab na bawełnie i wymiary 07.72. Numer przy danych technicznych pozwala wrócić do właściwej karty, kiedy zestawiasz kilka zdjęć podobnych tkanin.

Następnie opisz układ wzoru. Czy największe kwiaty otaczają pole? Czy widać środek, wokół którego zbierają się mniejsze formy? Idź za wybranym motywem do szwu i sprawdź, czy nić urywa się lub zmienia położenie na następnym pasie. Zbliżenie może ujawnić ślady rysunku, jak na pięciopasowej tkaninie z Cleveland. Całe zdjęcie pomaga ustalić, czy szew przecina jeden kwiat, czy przebiega pomiędzy dwoma niezależnymi rzędami motywów.

Na końcu zapisz, jak pewny jest opis pochodzenia. „Przypisywana Nuracie”, „Buchara lub Szahr-i Sabz” oraz „porównywana z wyrobami z Buchary” odnoszą się do różnych ustaleń. Jeśli muzeum podaje kilka możliwych zastosowań, zachowaj tę informację przy danym obiekcie. Tkanina może wiele powiedzieć o rysowaniu i zszywaniu wzoru, nawet kiedy zachowane materiały mówią niewiele o jej pierwszych użytkownikach.

Do porównania zdjęć można przygotować dwie osobne notatki: „widać na tkaninie” i „podaje katalog”. W pierwszej zmieści się przesunięty liść, jeśli da się prześledzić jego przebieg po obu stronach szwu. W drugiej znajdzie się liczba pasów i opis ich splotu, które muzeum ustaliło dla całego przedmiotu. Gdy zdjęcie pokazuje wyłącznie fragment, warto wskazać, na której części haftu widać szew. Taki zapis pozwoli innemu czytelnikowi odszukać właściwe miejsce i porównać je z informacją o sposobie wykonania.