Co to jest qalamdan? Perskie piórniki w zbiorach muzealnych

Qalamdan, zapisywany też jako qalamdān, to perski piórnik lub futerał na trzcinowe pióra używane do pisania i kaligrafii. Zależnie od konstrukcji można w nim było zmieścić także kałamarz, nożyk do przycinania końcówek lub inne przybory. W muzeach znajdują się mosiężne pudełka z inkrustacją i odchylaną pokrywą, a także lakowane futerały z tacką wysuwaną przez jeden koniec.

Sposób otwierania pozwala zrozumieć, gdzie leżały poszczególne narzędzia. Głęboka przegródka może oddzielać atrament od piór. Na podłużnej tacce mieszczą się długie trzcinowe trzonki, nawet jeśli futerał ma zaledwie kilka centymetrów szerokości. Pokrywa, boki i tacka są też powierzchniami, na których można malować, układać metalową inkrustację albo umieszczać napisy. W otwartym pudełku widać fragmenty, które pozostają ukryte pod zamkniętą pokrywą.

Co przechowywano w qalamdanie

Pióro trzcinowe, czyli qalam, ma przyciętą końcówkę, która przenosi atrament na papier. Nożyk służy do ponownego przycinania końcówki, a niewielka podkładka podpiera trzcinę podczas cięcia. W materiałach z wystawy o piśmie i kaligrafii Uniwersytet McGilla opisuje piórnik wraz z tymi narzędziami. W szyjce kałamarza umieszczano kłębek jedwabiu lub wełny, aby ograniczyć ilość atramentu nabieranego końcówką. Podczas pracy trzeba było zadbać zarówno o kształt końcówki, jak i o to, ile atramentu przenosi na papier. Uniwersytet McGilla, przybory do pisania, gablota 3b

Każdy przedmiot przydaje się na innym etapie. Za pomocą nożyka i podkładki przygotowuje się końcówkę. W trakcie pisania nabiera się atrament z kałamarza. Piórnik pozwala zebrać przybory, schować je lub zabrać ze sobą. Sposób kształtowania końcówki pokazuje przewodnik po przygotowaniu trzcinowego pióra. O różnych rodzajach atramentu, które mógł pomieścić kałamarz, mówi przewodnik po atramentach w rękopisach islamskich.

Widok otwartego piórnika ujawnia miejsca przeznaczone na poszczególne przybory. Mosiężny futerał z początku XVI wieku, przypisywany Iranowi i inkrustowany srebrem, ma wgłębienia na pióro, kałamarz i pojemnik na piasek. Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, czyli Met, wymienia wśród zachowanych części także małą łyżeczkę. Rozmiary i położenie otworów pokazują, jakiego miejsca potrzebowały przybory o różnych kształtach. Met, piórnik z napisami, 1975.350.1a–c

Jak metalowe pudełka oddzielały pióra od atramentu

Muzeum Brytyjskie przechowuje mosiężny piórnik z Mosulu wykonany w latach 1230–1250. Ma 37 cm długości. W podłużnym przedziale leżały pióra. Na jednym końcu znajdowały się mniejsze naczynia na atrament, piasek do wchłaniania nadmiaru atramentu i nici do czyszczenia piór trzcinowych. Po uniesieniu pokrywy widać zarówno pióra, jak i naczynia. Katalog podaje wysokość 7,5 cm przy zamknięciu i 14 cm po otwarciu. Są to wymiary tego samego pudełka w dwóch położeniach. Muzeum Brytyjskie, piórnik z Mosulu, 1884,0704.85

Irański piórnik z mosiądzu z końca XIX wieku w australijskim muzeum Powerhouse ma inny układ. Jeden koniec podłużnego futerału jest zaokrąglony. Z boku przymocowano kałamarz z własną pokrywką na zawiasie w kształcie muszli przegrzebka. Po otwarciu dłuższego przedziału można wyjąć pióra. Mała pokrywka daje dostęp do atramentu. Dzięki oddzielnym zamknięciom przeznaczenie obu części widać nawet po wyjęciu wyposażenia. Kolekcja Powerhouse, mosiężny piórnik i kałamarz, H7668

Pudełko z Mosulu i przedmiot z Powerhouse dzieli kilka stuleci. Oba zrobiono z mosiądzu. W piórniku z Mosulu atrament mieścił się w głównym korpusie wraz z innymi przyborami. W drugim przypadku osobny pojemnik dołączono na zewnątrz futerału na pióra. Na zdjęciu wykonanym od końca pudełka połączenie może być wyraźniejsze niż w widoku pokrywy z góry.

Jak wysuwa się tacka lakowanego futerału

Według Kolekcji Khaliliego lakowany model z zaokrąglonymi końcami i wysuwaną tacką ukształtował się w Iranie w XVII wieku. Twarda zewnętrzna obudowa otacza wewnętrzny przedział, który wysuwa się przez jeden koniec. Kiedy pudełko jest zamknięte, czoło tacki dopasowuje się do obrysu obudowy. Po wysunięciu tacki ukazują się przybory ułożone wzdłuż przedziału. Katalog zawiera również futerał z pozłacanego srebra wykonany w Petersburgu. Widać na nim, że tę samą formę można było odtworzyć w innym miejscu i z innego materiału. Kolekcje Khaliliego, piórnik RUS 720 i opis irańskiej formy

Laka jest warstwą wykończeniową wielu piórników. Podłoże i dekorację pod powłoką można wskazać w osobnych pozycjach katalogu. Piórnik z Met, zrobiony w Teheranie pod koniec XIX wieku, ma 22,5 cm długości. W opisie wymieniono tekturę, kryjącą akwarelę i płatki złota pod laką, a także złocenie i mosiądz. Razem te dane opisują malowany korpus na bazie papieru, warstwy dekoracji i metal w gotowym przedmiocie. Met, qalamdan z Teheranu, 67.206.4a, b

Futerał z masy papierowej także może mieć pokrywę podnoszoną do góry. Kolekcje Khaliliego opisują piórnik z około 1700 roku, malowany, werniksowany i wyłożony skórą. Dziś pokrywę można zdjąć. Pierwotnie była zamocowana na zawiasie. Katalog podaje Indie lub Iran jako miejsce wykonania. Przywołuje malarstwo Dekanu i podobieństwa do irańskiej laki. Konstrukcję pokrywy można opisać dokładnie, a miejsce wykonania nadal nie jest rozstrzygnięte. Kolekcje Khaliliego, piórnik LAQ 133

Kwiaty, ptaki i futerał na okulary w piórniku

Irański qalamdan z początku XIX wieku w Met mierzy 23,3 cm. Korpus z masy papierowej pomalowano, ozdobiono złotem i pokryto laką. Wśród kwitnących gałęzi siedzą ptaki. Muzeum nazywa ten motyw gul-u-bulbul i wskazuje, że stosowano go także na futerałach na lustra i na okładkach książek. Jeśli zdjęcie przedstawia wyłącznie malowaną powierzchnię, widok od końca lub zdjęcie otwartego przedmiotu pozwoli lepiej rozpoznać rodzaj pudełka. Met, qalamdan z ptakami i kwiatami, 67.206.3a, b

Ten sam motyw może łączyć dwa przedmioty. W pracy Fathallaha Shiraziego z połowy XIX wieku mały futerał na okulary mieści się w wysuwanym przedziale piórnika. Obie części mają pasujące do siebie wzory w beżu, złocie i czerni. Według odczytania Met napis przy krawędziach pokrywy wskazuje, że komplet wykonano dla Kamrana Mirzy, księcia z dynastii Kadżarów. Napis podaje imię osoby, dla której wykonano przedmiot. Widok otwartego piórnika pokazuje, gdzie leżał futerał na okulary. Met, piórnik i futerał na okulary, 2018.664a–d

Dworska audiencja na pokrywie i opowieści wewnątrz

Na piórniku typu kiyani z Muzeum Agi Chana Muhammad Isma’il Isfahani namalował pośrodku pokrywy kadżarskiego władcę Nasera ad-Din Szaha i jego dwór. Obok sceny audiencji muzeum rozpoznaje epizody z legendarnymi królami z Szahname, perskiej Księgi królów. Malowidło skłania muzeum do przypuszczenia, że piórnik mógł powstać dla szacha. Katalog pozostawia tę osobę jako możliwego odbiorcę. Muzeum Agi Chana, piórnik kiyani, AKM643

Po wysunięciu tacki pojawiają się inne tematy. Na zewnętrznych powierzchniach wysuwanego przedziału są historie i postacie sufickie. W środku namalowano portrety poetów i postaci związanych z sufizmem. Muzeum wskazuje też autoportret malarza w okularach, z pędzlem. Przy zamkniętym piórniku widać dworską audiencję, a przy otwieraniu ukazują się kolejne obrazy. Widoki katalogowe pozwalają prześledzić ten układ, od pokrywy do boków i wnętrza tacki. Muzeum Agi Chana, zdjęcia i opis przedmiotu AKM643

Porównanie kształtu, wymiarów i konstrukcji

Muzea często używają tej samej nazwy dla różnie zbudowanych przedmiotów. Numer inwentarzowy pozwala znaleźć konkretny egzemplarz. Długość określa skalę. Konstrukcja wskazuje, gdzie szukać otworu i podziału wnętrza.

Kolekcja i numer inwentarzowy	Data i miejsce według katalogu	Długość	Element, na który warto zwrócić uwagę
Muzeum Brytyjskie 1884,0704.85	1230–1250, Mosul	37 cm	Mosiądz z inkrustacją, podłużny przedział na pióra i małe naczynia na jednym końcu
Met 1975.350.1a–c	Początek XVI wieku, przypisywany Iranowi	Pudełko 34,3 cm	Mosiądz z inkrustacją ze srebra, miejsca na pióra, kałamarz i piasek
Kolekcja Davida 13/1985	XVII lub XVIII wiek, Turcja	34,5 cm	Masa papierowa i skóra, wypukłe pasy obłoków częściowo złocone i miejsce na przybory kaligrafa
Kolekcje Khaliliego LAQ 133	Około 1700 roku, Indie lub Iran	30,5 cm	Malowana masa papierowa i zdejmowana pokrywa, pierwotnie umocowana na zawiasie
Met 2018.664a–d	Połowa XIX wieku, Iran	22 cm	Lakowany piórnik z futerałem o pasującej dekoracji na okulary

Pudełko z mosiądzu przypisywane Iranowi ma 34,3 cm, a futerał osmański ma 34,5 cm. Różnica między danymi z katalogów wynosi 2 mm. Materiały i sposoby dekorowania są odmienne. Kolekcja Davida łączy wypukłe pasy obłoków osmańskiego piórnika z podobnymi ozdobami na oprawach książek z tego okresu. W pudełku z mosiądzu kaligrafię i ornament roślinny opracowano w metalu. Podłużna forma w obu przypadkach mieści pióra, a powierzchnie pokazują różne techniki warsztatowe. Kolekcja Davida, osmański kalamdan, 13/1985

Co wyjaśniają napisy i późniejsze przeróbki

Piórnik z początku XVI wieku w Met nosi imię grawera Hasana Ramadana Shahiego. W innych napisach są modlitwy i życzenia. Muzeum odczytuje je osobno od imienia wykonawcy. Gdy opis przytacza kilka imion, warto ustalić funkcję każdego z nich w napisie. Imię może wskazywać wykonawcę, osobę, która wyryła napis, odbiorcę lub postać wspomnianą w modlitwie. Wskazówką jest również forma pisma. Na tym egzemplarzu widnieje wyraźne pismo thuluth, omówione w przewodniku po stylach kaligrafii arabskiej. Met, piórnik Hasana Ramadana Shahiego

Nawet kałamarz dokładnie dopasowany do wnęki może być późniejszym dodatkiem. Met opisuje mosiężny piórnik z napisami wykonany w XIV wieku. Około połowy XV wieku jego zewnętrzna powierzchnia była już przerobiona. Małe okrągłe medaliony z ptakami wewnątrz zachowały ślad wcześniejszej dekoracji. Kałamarz i otaczającą go wkładkę dodano jeszcze później. W historii jednego przedmiotu widać więc wykonanie korpusu, zmianę dekoracji zewnętrznej i uzupełnienie wnętrza. Przewodnik po badaniu pochodzenia rękopisów islamskich pokazuje, jak podobne rozróżnienie dat i świadectw własności stosuje się do rękopisów. Met, piórnik z napisami, 91.1.536

Katalogi muzealne i źródła o przyborach do pisania

• Uniwersytet McGilla, przybory do pisania opisuje pióro, nożyk, podkładkę i kałamarz jako elementy wyposażenia pisarza.
• Muzeum Brytyjskie, piórnik z Mosulu podaje wymiary w położeniu otwartym i zamkniętym oraz wyjaśnia przeznaczenie małych naczyń.
• Kolekcja Powerhouse, mosiężny piórnik i kałamarz dokumentuje późniejszy irański piórnik z oddzielną pokrywką kałamarza w kształcie muszli.
• Met, qalamdan z Teheranu wymienia podłoże, malowaną dekorację i pozostałe materiały.
• Muzeum Agi Chana, piórnik kiyani pokazuje wysuwaną tackę z różnych stron i opisuje malowidła.
• Kolekcje Khaliliego, piórnik LAQ 133 dokumentuje zdejmowaną pokrywę, dawny zawias i dwa możliwe miejsca wykonania.