Co to jest kashkul? Misy na jałmużnę noszone przez derwiszów

Zobacz, jak derwisze nosili misy na jałmużnę. Muzealne naczynia z łupiny palmy seszelskiej, drewna i metalu pokazują różne sposoby wykonania.

Kashkul to naczynie na jałmużnę związane z wędrownymi derwiszami sufickimi. Wiele egzemplarzy ma długi, wygięty korpus i uniesione końce, więc przypomina małą łódź. Niektóre wyposażono w łańcuch do przenoszenia. Do misy można było wkładać otrzymane pieniądze lub jedzenie, a z części naczyń dało się również pić. Muzea przechowują misy z rzeźbionej łupiny, z drewna i z metalu. Mają podobny obrys, lecz różnią się budową i prawdopodobnym zastosowaniem.

Jak derwisz nosił misę

Na angielskich etykietach muzealnych pojawiają się określenia begging bowl i alms bowl. Oznaczają misę do przyjmowania jałmużny, czyli tego, co ludzie dają osobie potrzebującej pomocy. Derwisz żyjący z darów podczas wędrówki potrzebował naczynia, które mógł łatwo przenosić i wyciągnąć ku osobie ofiarującej coś do jedzenia lub pieniądze. Łańcuch biegnący między końcami odciążał rękę. Nie trzeba było przez całą drogę przytrzymywać krawędzi misy. Muzeum Agi Chana opisuje możliwość noszenia swojej mosiężnej misy w dłoni lub na szyi. Muzeum Cywilizacji Islamskiej w Szardży wspomina w opisie tej grupy naczyń o noszeniu w ręce albo na ramieniu.

Naczynie należy do szerszej historii życia religijnego sufich. Szczególnie kojarzy się z osobami, które wędrowały, utrzymywały się z jałmużny i ograniczały swój dobytek. Suficka praktyka miała również stałe miejsca. Chankah, czyli dom wspólnoty sufickiej, mogła zapewnić nocleg i miejsce do nauki oraz spotkań. Misa daje wgląd w jeden ze sposobów zdobywania środków do życia w drodze. Zapisy dotyczące domów wspólnoty wyjaśniają z kolei rolę miejsca, w którym można się zatrzymać.

Wśród rzeczy osobistych można zestawić kashkul z koralikami modlitewnymi zwanymi tasbih. Koraliki pomagają liczyć podczas modlitwy lub wspominania Boga. Misa zapewnia miejsce na prowiant i dary. Każdy przedmiot ma konstrukcję odpowiadającą konkretnemu zadaniu i może nabrać znaczenia religijnego dla osoby, która go używa.

Związek misy z derwiszem można też zobaczyć na obrazach. Portret sufiego w Metropolitan Museum of Art datowany jest na pierwszą ćwierć XVII wieku i przypisywany Dekanowi, prawdopodobnie miastu Bidżapur. Misa na jałmużnę pojawia się obok fletu i futrzanego okrycia. Muzeum odczytuje te elementy razem, aby rozpoznać typ przedstawionej postaci. Drugie dzieło, Siedzący derwisz w kontemplacji, należy do Muzeum Sztuki w San Diego. Powstało w połowie XVII wieku, prawdopodobnie również w Bidżapurze. W pozycji 79 katalogu wystawy Met naczynie przy siedzącym rozpoznano jako kashkul, a obraz opisano jako wyidealizowane przedstawienie ascety. Obie prace pokazują, jak misa mogła pomóc rozpoznać derwisza w sztuce. Zachowane naczynia dają wgląd w materiał, obróbkę i inskrypcje, które malarz mógł uprościć.

Od łupiny palmy seszelskiej do naczynia

Palma seszelska pochodzi z Seszeli na Oceanie Indyjskim. Jej duży, płatowaty owoc ma twardą łupinę o naturalnej krzywiźnie. Po rozdzieleniu łupiny powstaje podłużne zagłębienie, które można rzeźbić lub umieścić w oprawie. Muzealnicy wiążą przemieszczenie materiału po Oceanie Indyjskim z jego stosowaniem w Iranie. Met dopuszcza, że fale wyrzucały niektóre łupiny na południowe wybrzeże Iranu. Aby ustalić drogę pojedynczej łupiny do konkretnego warsztatu, trzeba mieć świadectwa dotyczące tego egzemplarza.

W Muzeum Agi Chana znajduje się irańska misa AKM640 z XVIII wieku. Katalog podaje wymiar 24 cm i opisuje przedmiot jako połowę rzeźbionej łupiny. Pasy z napisami biegną wzdłuż krawędzi. Łupina tworzy korpus oraz powierzchnię pod tekst. Inny sposób wykorzystania materiału widać w naczyniu Jara Muhammada w Met. Ma datę 1130 roku hidżry, czyli 1717–1718 roku naszej ery, i przypisano je Iranowi. Łupinę osadzono w ażurowej, grawerowanej oprawie ze srebra i srebra złoconego. Wysokość to 14 cm, szerokość 30,8 cm, a głębokość 16,7 cm. Wymiarów nie liczono razem z łańcuchem.

Obie misy zaczynają się od naturalnego zagłębienia w owocu. W AKM640 rzeźbienie wykonano bezpośrednio na zewnętrznej powierzchni łupiny. Jar Muhammad umieścił wokół niej dodatkową warstwę ażurowej oprawy. Zdjęcie boku pozwala zobaczyć, która część krzywizny należy do łupiny, a która do metalowego obramowania.

Podobny obrys w drewnie, mosiądzu i stali

Ciemna, wypolerowana powierzchnia na zdjęciu może ukryć materiał korpusu. Misa 2018.665.2 w Met powstała pod koniec XIX lub na początku XX wieku. Wykonano ją z drewna i ozdobiono inkrustacją z kości wielbłąda. Ma około 29 cm długości. Muzeum uważa, że prawdopodobnie rzeczywiście służyła do przyjmowania jałmużny. Dopracowana dekoracja jest tu cechą naczynia, które mogło mieć praktyczne zastosowanie.

Rzemieślnicy mogli odtworzyć zagłębienie i krzywiznę w metalu bez użycia łupiny. Irańska misa 1994.6 w Muzeum Sztuki w Denver jest ze stali inkrustowanej złotem i ma około 35,6 cm szerokości. Datuje się ją na koniec XVIII lub początek XIX wieku. Na podstawie podpisu muzeum identyfikuje twórcę jako Hadżdżiego ibn Abbasa. Zarys porównuje do łupiny palmy seszelskiej. Pierwsza z tych informacji dotyczy materiału korpusu, druga formy, którą korpus przypomina.

W Muzeum Agi Chana jest też irańska misa mosiężna AKM612 z końca XVI wieku. W katalogu podano 61 cm. Wydłużone końce wieńczą głowy smoków, między którymi biegnie łańcuch. Na zewnątrz wygrawerowano kwiaty i liście, w środku widać motywy geometryczne. Punkty mocowania łańcucha są częścią projektu. Smocze głowy podkreślają oba końce i wyznaczają przestrzeń, w której rozciąga się łańcuch.

Co mówią otwór, łańcuch i wylew

Szerokie otwarcie ułatwia umieszczenie daru lub jedzenia w naczyniu. Mocowanie łańcucha wskazuje, że misę można zawiesić lub przenosić. W innych egzemplarzach pokrywa i wylew dają dostęp do zawartości przez mniejsze otwory. Nawet kiedy nie znamy imienia użytkownika ani tego, co rzeczywiście trzymał w środku, konstrukcja pokazuje, jakie czynności umożliwiał przedmiot.

Naczynie A.1946.42.am w muzeach w Glasgow jest z mosiądzu inkrustowanego srebrem i ciemnym niello. To materiał, którym wypełnia się zagłębione części wzoru. Katalog przypisuje wyrób Syrii lub Egiptowi w XVIII bądź XIX wieku. Na płaskim wierzchu widać otwór, pokrywę na zawiasie i mały wylew. Muzeum opisuje przedmiot jako osmański powrót do wcześniejszej formy mameluckiej. W porównaniu z otwartą drewnianą misą Met pokrywa i wylew zmieniają sposób sięgania po zawartość.

SM1996-209 z Muzeum Cywilizacji Islamskiej w Szardży to kolejny przykład. Zapis podaje stop miedzi i cynku oraz żelazo, a długość wynosi 27 cm. Datę w XIX wieku i przypisanie Iranowi ustalono na podstawie stylu. Między wyrytymi roślinami znajdują się małe zwierzęta i dwie postacie ludzkie. Można je porównać z innymi przedstawieniami ludzi i zwierząt na przedmiotach sztuki islamu, zwracając uwagę na rozmieszczenie postaci wśród liści i pędów.

Kiedy misę tworzono do oglądania

Przedmiot 61/1998 w Kolekcji Davida pochodzi z Dekanu w Indiach i datowany jest na około 1600 rok. Mierzy 38,5 cm długości. Odlano go z brązu, wygrawerowano i pokryto cyną. Na końcach są głowy smoków, jak na irańskiej misie mosiężnej Muzeum Agi Chana. Kolekcja Davida wiąże gęste zdobienia z obróbką metalu w Dekanie. Według opisu ciężkie naczynie prawdopodobnie wystawiono w szyickim sanktuarium. Przypuszczenie dotyczy tego konkretnego przedmiotu.

Wydłużony korpus pozwala zamocować łańcuch, zaostrzony koniec nadaje się na miejsce dla wypukłej figury, a szeroka ściana mieści duże pismo. Met przedstawia naczynie Jara Muhammada jako przykład przedmiotu cenionego za wykonanie i gromadzonego ze względu na wygląd. W przypadku misy drewnianej wskazuje na prawdopodobne użycie praktyczne. Te oceny można czytać obok pomiarów i opisu materiałów, by zobaczyć, do jak różnych ról mogła nadawać się podobna forma.

Co zapisano na misach

Na irańskiej łupinie AKM640 Muzeum Agi Chana rozpoznaje modlitwy błagalne po arabsku i persku. Górny pas zawiera zwrot do Alego. Na mosiężnej misie AKM612 muzeum odczytuje perską poezję ku czci proroka Muhammada. Tekst na obu przedmiotach biegnie wzdłuż krawędzi. Odczytanie słów pozwala umieścić każdą misę w konkretnym kontekście religijnym.

Na brązie z Dekanu Kolekcja Davida rozpoznaje fragmenty Koranu i szyickie wezwania zapisane pismem sulus. Litery widnieją wewnątrz i na zewnątrz, na gęsto grawerowanym tle. Na zdjęciu wykonanym z boku może być widoczna tylko część całego napisu. Przewodnik po piśmie sulus i innych stylach pomaga odróżnić kształt liter od języka i treści tekstu.

Muzealnicy proponują też odczytania symboliczne. Muzeum Agi Chana łączy krzywiznę przypominającą łódź z podróżą duchową, a pustą misę z porzuceniem ego. Met przedstawia pustkę jako obraz gotowości do przyjęcia boskiej wiedzy. Oba objaśnienia pokazują, jakie znaczenie mógł zyskać przedmiot codziennego użytku w środowisku sufickim. Inskrypcja i interpretacja pomagają zrozumieć misę nawet wtedy, gdy mało wiadomo o osobach, które ją trzymały.

Trzy detale do porównania przed gablotą

Zacznij od korpusu. Rzeźbiona łupina o wymiarze 24 cm w Muzeum Agi Chana i stalowa misa o szerokości około 35,6 cm w Denver mają podobny łuk mimo różnych materiałów. Warto czytać pole materiału, patrząc jednocześnie na obrys. W oprawionym naczyniu takim jak misa Jara Muhammada łupina i metalowa warstwa pozwalają razem wyjaśnić konstrukcję.

Następnie obejrzyj końce i wierzch. Na zdjęciach zestaw naczynie z wylewem z Glasgow i drewnianą otwartą misę w Met. Zobacz, gdzie mocuje się łańcuch, jak otwiera się pokrywa i który otwór daje dostęp do wnętrza. Na końcu sprawdź, jakiego rodzaju dowody przywołuje katalog. Zapisana data, miejsce przypisane na podstawie stylu i przypuszczalna lokalizacja wystawienia to osobne rodzaje informacji. Nazwa kashkul określa grupę naczyń. Osprzęt, inskrypcja i udokumentowane dzieje mówią więcej o egzemplarzu w gablocie.