Co to jest fez lub tarbusz? Kształt, historia i przykłady muzealne

Fez, zwany też tarbuszem, można rozpoznać po kształcie, filcu i chwoście. Eksponaty pokazują go w mundurze osmańskim i strojach regionalnych.

Fez, nazywany też tarbuszem, po angielsku tarboosh lub tarbush, to nakrycie głowy bez ronda, zazwyczaj z filcu. Jego najbardziej znana forma ma płaski wierzch i chwost przytwierdzony pośrodku lub blisko środka. Czerwień jest częsta. Zachowane nakrycia różnią się odcieniem, wysokością główki, barwą chwosta i warstwami tkaniny noszonymi wokół czapki. Różnice widać wyraźniej, gdy ocenia się czapkę jako część konkretnego stroju.

Główka, chwost i nazwa

Z boku typowy fez przypomina niski walec o lekko pochylonej ściance. Z góry płaski wierzch wygląda jak krążek. Dolna krawędź otacza otwór, przez który zakłada się czapkę na głowę. Fez nie ma wystającego ronda, więc obrys wyznaczają nachylenie ścianek i kształt góry. Chwost porusza się przy sztywniejszym korpusie, który ma zachować zadaną formę.

W angielskich katalogach pojawia się fez. Formy tarboosh i tarbush są angielskimi wariantami zapisu nazwy spotykanej w środowiskach arabskojęzycznych. Muzeum Brytyjskie używa obu określeń w opisie tej samej czapki z Palestyny, przy drugim wybierając pisownię tarbush. Turecka nazwa to fes. Hülya Tezcan w haśle Encyklopedii Islamu TDV wiąże zachodnie określenie z marokańskim miastem Fez, zapisywanym również Fès. To objaśnia nazwę spotykaną w katalogach. Miejsce produkcji i historia nabycia są ustalane dla każdego egzemplarza osobno.

Czapki sprzedawane lub pokazywane pod jedną nazwą mogą mieć bardzo różne proporcje. Niska główka może częściowo znikać pod innymi warstwami stroju. Wysoka czapka mocniej eksponuje ściankę boczną. Kąt ścianek także się zmieniał. Pierwszy model wojskowy opisany przez Tezcan miał około 20–25 cm wysokości i rozszerzał się nieco ku górze. Przy porównaniu nakryć z profilu warto przyjrzeć się zarówno wysokości, jak i kierunkowi nachylenia.

Jak formowano filc i mocowano chwost

Tezcan opisuje osmański proces, który zaczynał się od nadania wełnie kształtu przypominającego worek. Filcowanie na mokro i kolejne czynności zagęszczały materiał i zmniejszały jego wymiary. Po barwieniu oraz dalszej obróbce kapelusznik nadawał czapce kształt na formie i wykańczał powierzchnię. Forma ustalała proporcje gotowego przedmiotu. Wysoki wczesny model mógł mieć wewnętrzne podparcie, które pomagało mu zachować kształt. Czerwony korpus i jedwabny chwost wymagały innych materiałów i różnych etapów pracy.

To samo źródło opisuje rzemiosło ponownego kształtowania czapek, które straciły formę. Kapelusznicy korzystali najpierw z drewnianych form, a później z podgrzewanych mosiężnych, między innymi w Izmirze i Stambule. Numerowane formy dawały wybór rozmiarów i sylwetek. Mniejsza czapka albo bardziej pionowa ścianka mogła zatem wynikać z celowego doboru formy. Te cechy widać szczególnie dobrze, gdy obie czapki ogląda się z tej samej strony.

Różniło się też mocowanie chwosta. We wczesnym modelu opisanym przez Tezcan chwost z ciemnoniebieskiego lub czarnego jedwabiu przytwierdzano do występu pośrodku wierzchu. Długie niebieskie nici mogły się rozchodzić i wymagać rozczesania. Przepis z 1845 roku przewidywał skręcane chwosty dla żołnierzy i cienki mosiężny krążek na czapce. Wygląd zależał więc zarówno od małej metalowej części, jak i od pielęgnacji nici.

Zmiany za panowania Mahmuda II

W 1829 roku, za sułtana Mahmuda II, rząd osmański wprowadził fez w nowej armii Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye. Decyzja nastąpiła po rozwiązaniu korpusu janczarów w 1826 roku, w czasie osmańskich zmian wojskowych i administracyjnych. Historyk İsmail Hakkı Uzunçarşılı opublikował raport archiwalny i pisemną odpowiedź sułtana. Dokumenty opisują spotkanie, na którym urzędnicy obejrzeli próbki. Według raportu dotychczasowe nakrycia wojskowe szybko niszczyły się pod wpływem słońca, deszczu i wilgoci. Rozważano trwałość, koszt, inne miejsca używania fezu i proponowaną długość chwosta.

Decyzja dotyczyła tej konkretnej formacji. W opublikowanych materiałach sułtan zatwierdza wybór i poleca przygotować czapki do wydania. Artykuł informuje też o utworzeniu w Stambule w 1830 roku warsztatu Feshane z kapelusznikami sprowadzonymi z Tunisu. Zamiana nakrycia głowy wiązała się z zapewnieniem gotowych czapek i znalezieniem rzemieślników, którzy potrafili je formować. Fragment osmańskiej kroniki cytowany przez Uzunçarşılıego podaje zamówienie 50 000 czapek z Tunisu. Kronika dokumentuje liczbę zamówionych sztuk. Opis warsztatu Feshane dotyczy próby uruchomienia produkcji w Stambule. Tezcan odnotowuje też dalszy import równolegle do pracy osmańskich warsztatów. Turecka nazwa czapki i miejsce jej wykonania mogły zatem wskazywać różne obszary.

Kształty osmańskich fezów nadal się zmieniały. Tezcan wymienia mniejszy model wiązany z Abdülmecidem, szerszy z Abdülazizem i bardziej pionowy z Abdülhamidem II. Te różnice przydają się przy zestawianiu dobrze udokumentowanych portretów. Pewność przypisania zachowanych przedmiotów poszczególnym wzorom jest różna. Inny przykład odczytywania osmańskich przedmiotów związanych z władcą i administracją daje przewodnik po monogramach władców na osmańskich dokumentach.

Dwie czapki z historycznej Palestyny i dwie okazje

Muzeum Brytyjskie przechowuje pod numerem As1966,01.236 męski fez noszony na wsi, z końca XIX lub początku XX wieku, z historycznej Palestyny. Korpus wykonano z bordowego filcu, a chwost z niebieskiego jedwabiu. Wysokość bez chwosta wynosi 15 cm, a średnica 19 cm. Według rejestru wokół czapki można było owinąć materiał na kształt turbanu. Można ją też było nosić samodzielnie. Warstwa materiału zmieniała to, jak duża część filcu była widoczna z boku.

Egzemplarz As2000,08.60 należał do innego stroju. Jest to XIX-wieczny ceremonialny fez chłopca z Palestyny, wiązany w katalogu z uroczystościami obrzezania. Czapka z czerwonego filcu ma czarny chwost, a z przodu zwisa pas tłoczonych metalowych żetonów przypominających monety. Do dekoracji użyto też nici bawełnianych i elementów owiniętych złoconym materiałem. Czapka ma 11 cm wysokości bez czarnego chwosta i 18 cm średnicy.

Średnice różnią się zaledwie o 1 cm, lecz wysokości o 4 cm. W czapce chłopca najbardziej widoczna jest ozdobna przednia część. Główka ma nadal charakterystyczny kształt tarbusza, a wiszący ornament i wpis w katalogu wiążą ten egzemplarz z określoną okazją. Wymiary, sposób noszenia i dekoracja pozwalają dostrzec różnice mimo pokrewnej barwy filcu.

Czapki, chusty i strój miejscowy

Penn Museum opisuje czerwony filcowy fez z haftowaną chustą pod numerem 29-165-7. Wpis wiąże przedmiot z Turcją i stosuje szeroką kategorię „Modern”. Chusta jest częścią opisu. Wskazanie możliwego darczyńcy i zapis odnoszący się do okresu przed 1929 rokiem mówią o historii muzealnej, dając ograniczone podstawy do ustalenia daty wykonania. Wpis Muzeum Brytyjskiego o tkaninie owijanej wokół czapki stanowi osobny przykład zmiany wyglądu nakrycia przez dodatkowy materiał.

Cypryjskie Centre of Visual Arts and Research opisuje cst_00803 jako XIX-wieczny fez Turków cypryjskich, z czerwonego filcu z czarnym chwostem. Producenta i miejsca wykonania nie podano. Kategoria kulturowa wiąże czapkę z określoną tradycją stroju. Miejscowość produkcji pozostaje nieustalona.

Muzeum Żydowskie w Grecji ma XX-wieczny fez z ciemnoczerwonego aksamitu, z chwostem i wyhaftowanym żółtą nicią słowem „Pasha”. Obiekt widnieje wśród strojów i akcesoriów wiązanych ze zbiorami sefardyjskimi i romaniockimi. Ten przykład pokazuje, że nazwa może dotyczyć różnych materiałów i kolekcji. W karcie przedmiotu odnotowano haft, a wykonawcy nie wymieniono. Porównanie kaftanów i abai w podobny sposób zestawia krój, warstwy i tkaniny, aby wyjaśnić nazwy strojów noszonych w różnych regionach.

Co może powiedzieć chwost

Czarny chwost jest znajomy z przedstawień fezu. Udokumentowane są również niebieskie. Niebieski chwost ma wiejska czapka z końca XIX lub początku XX wieku w Muzeum Brytyjskim. Ten sam kolor występuje przy niedatowanym czerwonym fezie filcowym w Detroit Institute of Arts, opisanym jako turecki. Jednakowy kolor chwosta daje punkt wyjścia do porównania, podczas gdy zakres informacji o dacie i miejscu jest różny dla obu obiektów.

Położenie chwosta może coś oznaczać w konkretnym zapisie. Rejestr Muzeum Brytyjskiego przy wiejskim fezie odnotowuje zwyczaj łączenia położenia chwosta ze stanem cywilnym. Ta informacja dotyczy tego egzemplarza i miejscowej tradycji stroju. W innym nakryciu długość lub układ mogą zależeć od przepisów mundurowych lub od odrębnej ozdoby, jak białe bawełniane elementy dodane na czapce chłopca. Kontekst regionalny i sposób opisania eksponatu pozwalają ustalić, co szczegół znaczył dla osób, które go odnotowały.

Jak czytać fez na starym zdjęciu

Najpierw warto obejrzeć główkę. Czy góra jest płaska, jak wysoka jest widoczna ścianka i w którą stronę się zwęża? Następnie można znaleźć miejsce, w którym chwost łączy się z wierzchem, i sprawdzić, czy przy dolnej krawędzi owinięto materiał. Na zdjęciu czarno-białym należy opisać widoczną różnicę jasności między czapką a chwostem. Odcień można porównywać, gdy znajdzie się podpis z datą lub udokumentowany komplet stroju o odpowiednich cechach.

Potem trzeba spojrzeć na pozostałe części stroju i okoliczności wykonania fotografii. Udokumentowany mundur, portret wiejski i opis rodzinnej uroczystości wnoszą inne informacje o nakryciu tego samego typu. Porównując zdjęcie ze starszą ilustracją, warto sprawdzić, w jakich okolicznościach powstał obraz. Ilustrowane kroniki osmańskie pokazują, jak artyści zaznaczali rangę postaci poprzez strój i jej położenie. Czapka na obrazie może służyć temu celowi i jednocześnie przypominać zachowany przedmiot. Podpis albo karta obrazu dostarcza mocniejszych danych o osobie, dacie i miejscu. Podpis „bordowy fez z filcu z niebieskim jedwabnym chwostem” opisuje cechy potwierdzone w katalogu. Szerszy opis jest możliwy, gdy źródło identyfikuje miejsce, okazję lub osobę noszącą czapkę.

Jeśli zdjęcie pokazuje ozdoby tylko z przodu, przydatny jest widok boczny tej samej czapki. Na przykład przy fezie chłopca z Muzeum Brytyjskiego widok z przodu uwydatnia pas żetonów. Profil pozwala porównać wysokość główki z drugim palestyńskim egzemplarzem. Oba mają zbliżoną średnicę, więc przy zestawieniu fotografii o różnej skali warto sięgnąć po pomiary z kart muzealnych. W przypadku czapki z haftowaną chustą w Penn Museum trzeba też sprawdzić, czy chusta została sfotografowana razem z czapką, czy figuruje tylko w opisie kompletu.