Wolna wola w islamie: qadar, wybór i odpowiedzialność

Wolna wola w islamie: qadar, wybór i odpowiedzialność

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost
0

Jak wybór łączy się z boskim dekretem? Koran o woli i przymusie, objaśnienia al-Aszariego i al-Maturidiego oraz decyzja Umara w Sargh.

Czy islam uczy, że człowiek ma wolną wolę? Koran zwraca się do ludzi, którzy mogą chcieć i działać, odpowiadają za czyny i których wola pozostaje w obrębie woli Boga. Muzułmańscy teologowie różnie tłumaczyli tę zależność. Jeżeli przez wolną wolę rozumiesz możliwość świadomego wyboru, za który możesz odpowiadać, źródła te nadają takim wyborom znaczenie moralne. Gdy pytanie dotyczy wyboru niezależnego od Boga, wersety 76:29–30 umieszczają ludzką wolę w szerszej perspektywie.

Arabskie słowo qadar bywa tłumaczone jako boski dekret lub boska miara. Praktyczne pytanie brzmi, jak człowiek odpowiada za decyzję, jeśli wierzy, że wydarzenia mieszczą się w boskim dekrecie. Warto zapytać o zamiar, dostępne możliwości i ewentualny przymus. Relacja o decyzji Umara w Sargh pozwala zobaczyć, jak jeden z pierwszych muzułmanów mówił o dekrecie w trakcie rozważania rzeczywistego wyboru.

Co oznacza qadar w Koranie i hadisie o Gabrielu?

Koran 54:49 używa wyrażenia bi-qadar w zdaniu o tym, że Bóg stworzył wszystko według miary lub dekretu. Jest to wypowiedź o stworzeniu. Wybór słowa w przekładzie pozwala zrozumieć, dlaczego czytelnik widzi czasem „miarę”, a czasem określenie odnoszące się do przeznaczenia. Od tej wypowiedzi można przejść do miejsc, które mówią o człowieku wykonującym dany czyn.

Sahih Muslim 8a umieszcza hadis o Gabrielu wewnątrz rozmowy o boskim dekrecie. Jahja ibn Jaʿmur relacjonuje pytanie zadane Abd Allahowi ibn Umarowi. Ten odpowiada, przytaczając opowieść usłyszaną od swego ojca, Umara. Muhammad w swojej odpowiedzi o wierze uwzględnia wiarę w qadar dotyczący dobrego i złego. Początek relacji wyjaśnia, dlaczego Abd Allah ibn Umar przywołuje to spotkanie. Przewodnik po sześciu zasadach wiary przedstawia pełniejszy kontekst odpowiedzi z tego samego hadisu.

Przy czytaniu relacji 8a dobrą wskazówką jest kolejność mówiących. Jahja przedstawia pytanie dotyczące dekretu, Abd Allah odpowiada, a w przypomnianym przez niego spotkaniu pojawia się odpowiedź Muhammada o wierze. Jeśli cytat ma zawierać tylko wyliczenie zasad, warto zachować numer relacji. Czytelnik może następnie sprawdzić zarówno treść odpowiedzi, jak i powód, dla którego została w tym miejscu przytoczona.

Co Koran mówi o woli i zdolności do działania?

Przeczytaj razem oba wersety Koranu 76:29–30. Pierwszy przedstawia przypomnienie i mówi, że ten, kto chce, może obrać drogę do swego Pana. Następny ujmuje ludzkie chcenie w ramach woli Boga i mówi o Jego wiedzy i mądrości. W obu zdaniach można sprawdzić, czyja wola jest opisywana. W pierwszym miejscu mowa o reakcji człowieka na wskazanie drogi. Drugie umieszcza tę reakcję w odniesieniu do Boga.

Koran 2:286 mówi o granicy tego, czego można od człowieka wymagać, i o tym, co każdy zyskuje swoimi czynami. Dalej werset zawiera modlitwę o przebaczenie, odpuszczenie i miłosierdzie, w tym prośbę odnoszącą się do zapomnienia i błędu. To trzy kwestie obecne obok siebie: zakres obowiązku, przypisanie czynów i uznanie ludzkich pomyłek. Przewodnik po surach i numerach wersetów pokazuje, jak znaleźć przywołane miejsca w różnych wydaniach.

Arabskie czasowniki w 2:286 wywodzą się z rdzenia związanego z zyskiwaniem i nabywaniem. Można go rozpoznać w późniejszym słowie kasb. Zacznij od tego, co sam werset mówi o czynach i o tym, co człowiek ponosi w związku z nimi. Teologowie posługują się pokrewnym terminem we własnych rozważaniach o powstaniu czynu i przypisaniu go działającej osobie. Nazwa rdzenia pozwala dostrzec podobieństwo słów, a lektura obu miejsc pokazuje ich różne zastosowania.

Można też oddzielić dwa pytania o miarę. W 54:49 słowa odnoszą się do stworzenia, a w 2:286 do tego, czego wymaga się od człowieka. Gdy w obu polskich objaśnieniach znajdzie się podobne słowo, odsyłacz ułatwi powrót do odmiennych kontekstów. W drugim miejscu można wtedy przeczytać również modlitwę i zauważyć, że werset łączy obowiązek z możliwością pomyłki.

Dlaczego zamiar i przymus mają znaczenie dla odpowiedzialności?

W Koranie 16:106 znajduje się wyjątek w ustępie dotyczącym odejścia od wiary. Werset odróżnia osobę przymuszoną, której serce pozostaje wierne, od osoby, która przyjmuje niewiarę. Jest to przykład w określonej sytuacji opisanej przez źródło. Pokazuje, że warunki, w jakich ktoś działa, mogą mieć znaczenie dla moralnej oceny zewnętrznego czynu.

Sahih al-Buchari 1, przekaz od Umara, łączy czyny z zamiarami. Przykład dotyczy migracji podjętej dla korzyści doczesnej lub z zamiarem zawarcia małżeństwa. Przeczytaj, jak przekaz odnosi tę drogę do tego, do czego dąży osoba migrująca. W poradniku o czytaniu hadisów zestawiono tę relację z inną wersją i pokazano, gdzie można sprawdzić słowa i drogę przekazania.

Na co dzień dwie osoby mogą wypowiedzieć to samo zdanie. Jedna przemyślała odpowiedź i wyraziła to, co chciała powiedzieć. Drugiej zagrożono, jeśli odpowie inaczej. Samo zdanie przekazuje niewiele informacji o tym, co ktoś zamierzał lub jakie miał możliwości. To ilustracja pomagająca zrozumieć pytanie o zamiar i przymus. Werset i hadis przedstawiają konkretne sytuacje z własnych źródeł.

Jak al-Aszari wyjaśnia nabycie czynu?

Abu al-Hasan al-Aszari w Kitab al-Lumaʿ, na stronie 75 porównuje poruszanie się człowieka tam i z powrotem z mimowolnym drżeniem. Uważa, że oba rodzaje ruchu obejmuje Boże stworzenie, a różnicę między nimi człowiek potrafi rozpoznać. Porównanie działa dlatego, że teolog w obu wypadkach mówi o powstaniu ruchu, a jednocześnie obserwuje, że ludzie w różny sposób są z nim związani.

Na następnej stronie al-Aszari charakteryzuje kasb, zwykle tłumaczone jako nabycie, jako zaistnienie czynu poprzez stworzoną zdolność osoby, która go nabywa. W opracowaniu argumentu w al-Lumaʿ Binyamin Abrahamov wyjaśnia związek tego ujęcia z odpowiedzialnością człowieka i stworzeniem czynu przez Boga. Zestawienie dwóch ruchów pochodzi od al-Aszariego. Objaśnienie nabycia pokazuje, jak przechodzi od porównania do terminu swojej teologii.

W zapisie do wspólnej lektury można wynotować najpierw te dwa przykłady, a później zdanie, w którym pojawia się nabycie. Tak łatwiej zobaczyć, co widać w samym doświadczeniu ruchu i co autor dodaje, kiedy opisuje jego powstanie. Następnie można sprawdzić, jakie znaczenie temu rozróżnieniu przypisuje badacz.

Jak al-Maturidi odróżnia zdolność działania od wyboru czynu?

W Kitab at-Tawhid, na stronie 186 Abu Mansur al-Maturidi przypisuje czyn człowiekowi o tyle, o ile człowiek go wybiera, wie, co robi, i zamierza tego dokonać. Następnie uzasadnia pogląd, że to Bóg stwarza czyny. W jego ujęciu są to różne sposoby mówienia o jednej czynności. Przy objaśnianiu tego wątku używa się wyrazu ichtijar, czyli wybór.

W części książki o ludzkiej zdolności al-Maturidi omawia warunki i sprawność środków dostępnych przed działaniem. Na kolejnej stronie rozpatruje możliwość odbycia pielgrzymki, żeby pokazać, dlaczego posiadanie środków ma znaczenie przy rozpatrywaniu obowiązku. Odróżnia te warunki od zdolności odnoszącej się do wykonania konkretnego czynu. Naseeh Moyikkal w badaniu porównawczym nabycia i wyboru rozwija tę różnicę i umieszcza ją obok wcześniejszych dyskusji aszaryckich.

Al-Maturidi przywołuje 2:286 na tej samej stronie, na której podaje przykład pielgrzymki. Czyta werset w odniesieniu do okoliczności i środków umożliwiających dopełnienie obowiązku. Wcześniej można rozpoznać, czy ma się środki na drogę. Zdolność związana z rzeczywistym wyruszeniem ukazuje drugie znaczenie terminu. Przykład pozwala porównać słowa wersetu z konkretnym zastosowaniem, które proponuje autor.

Co opisuje szyickie ujęcie drogi między skrajnościami?

Szyicki uczony as-Saduk, należący do tradycji dwunastu imamów, w rozdziale o przymusie i przekazaniu władzy przypisuje imamowi Dżafarowi as-Sadikowi stanowisko pomiędzy dwiema skrajnościami. Jedna to przymus, dżabr, a druga całkowite przekazanie władzy, tafwid. Przykład opisuje osobę, która odwodzi kogoś od złego czynu. Rozmówca robi swoje. Pozostawienie go po udzieleniu rady różni się od wydania polecenia, żeby tak postąpił.

Przykład as-Saduka dotyczy zezwolenia na zajście czynu i nakazania go. U al-Aszariego porównuje się ruchy dobrowolne i mimowolne. U al-Maturidiego chodzi o dostępne środki, zdolność i przypisanie czynu. Zestawiając te źródła, można zapisać osobno zagadnienie i przykład każdego autora. To pozostawia widoczne różnice między nurtami oraz wspólne pytanie o stosunek ludzkiego działania do Boga.

Dlaczego wiara w dekret może iść w parze z działaniem?

Abu Hurajra w Sahih Muslim 2664 przekazuje zachętę do dążenia do pożytku, szukania Bożej pomocy i wytrwałości. Następnie przekaz mówi o reakcji na wydarzenie, które już zaszło, i przestrzega przed ciągłym rozważaniem, co by się stało przy innym wyborze. Pierwsza część dotyczy działania i prośby o pomoc. Druga mówi o przyjęciu tego, co nastąpiło. Wyjaśnienie dua i salat pokazuje, jak prośba o pomoc Boga ma się do modlitwy błagalnej.

Sahih al-Buchari 5729 przytacza historyczny przykład namysłu. W Sargh Umar dowiedział się o epidemii w asz-Szamie, zasięgnął opinii kilku grup i ogłosił, że podróżujący powinni zawrócić. Abu Ubajda spytał, czy ucieka przed boskim dekretem. Umar odparł, że przechodzą od jednego Bożego dekretu ku drugiemu. Porównał ten wybór do decyzji, czy wypasać wielbłądy po żyznej, czy po jałowej stronie doliny. Dalej relacja mówi o przybyciu Abd ar-Rahmana ibn Aufa, który przytoczył słowa Muhammada dotyczące decyzji.

Kolejność opowieści pokazuje, kiedy uczestnicy dowiadują się o poszczególnych sprawach. Informacja o epidemii jest powodem narady. Pytanie Abu Ubajdy pada po ogłoszeniu zamiaru powrotu. Dopiero później pojawia się przekaz Abd ar-Rahmana. Jeśli wykorzystujesz przykład doliny, możesz od razu zaznaczyć, że jest to sposób, w jaki Umar uzasadnił swój wybór podczas rozmowy o dekrecie.

W rozumieniu Umara obie możliwości mieściły się w qadar. Umar mimo to pytał innych o zdanie i podjął decyzję. Relacja zachowuje to, co uczestnicy wiedzieli, zadane pytanie i sposób, w jaki Umar wyjaśnił swój wybór. Dzięki tym szczegółom można obok siebie czytać tekst o boskim dekrecie, ustępy o okolicznościach czynu i opowieść o człowieku, który rozważał drogę przy dostępnych informacjach.