Apakah fez atau tarbus? Bentuk, sejarah dan contoh muzium

Kenali fez melalui bahagian atas yang rata, kain felt dan jumbainya. Koleksi muzium menunjukkan perbezaan antara topi seragam Uthmaniyah dengan pakaian tempatan.

Fez, yang turut dikenali sebagai tarbus, ialah topi tanpa birai yang biasanya diperbuat daripada kain felt. Bentuk yang biasa dikenali mempunyai bahagian atas yang rata dengan jumbai terpasang di tengah atau berhampiran titik tengahnya. Merah ialah warna yang lazim. Contoh yang masih tersimpan menunjukkan perbezaan pada rona, ketinggian badan topi, warna jumbai dan lapisan kain yang dipakai di sekelilingnya. Perbezaan itu lebih jelas apabila topi diteliti sebagai sebahagian daripada pakaian tertentu.

Bahagian atas, jumbai dan nama topi

Dari sisi, fez biasa kelihatan seperti silinder rendah yang dindingnya mengecil sedikit. Dari atas, permukaannya nampak seperti cakera rata. Tepi di bahagian bawah membentuk bukaan untuk disarungkan pada kepala. Oleh sebab tiada birai terjulur, garis luar topi ditentukan oleh kecondongan dinding dan bentuk bahagian atas. Jumbai dapat bergerak pada badan topi yang dibentuk untuk mengekalkan rupanya.

Katalog berbahasa Inggeris menggunakan fez. Ejaan tarboosh dan tarbush pula ialah variasi dalam bahasa Inggeris bagi nama yang ditemui dalam lingkungan penutur bahasa Arab. British Museum menggunakan fez dan tarbush untuk topi yang sama dari Palestin. Dalam bahasa Turki, namanya fes. Hülya Tezcan dalam Ensiklopedia Islam TDV mengaitkan nama dalam bahasa Barat dengan bandar Fez di Maghribi, yang turut dieja Fès. Perkaitan ini membantu menerangkan nama dalam katalog. Maklumat tentang tempat pembuatan dan cara perolehan pula terdapat dalam rekod setiap objek.

Topi yang dijual atau dipamerkan dengan nama yang sama boleh mempunyai ukuran dan bentuk yang berlainan. Badan topi yang rendah lebih mudah terlindung apabila kain dililit di sekelilingnya. Dinding sisi lebih ketara pada topi yang tinggi. Arah dinding yang mengecil atau melebar juga boleh berbeza. Model tentera terawal yang dihuraikan Tezcan setinggi kira-kira 20 hingga 25 sentimeter dan melebar sedikit ke arah bahagian atas.

Kain felt dibentuk dan jumbai dipasang

Tezcan menerangkan satu kaedah pembuatan Uthmaniyah yang bermula dengan bulu biri-biri dibentuk seperti kantung. Proses pemadatan gentian dengan air dan pengemasan selepas itu menjadikan bahan lebih padat dan kecil. Selepas pencelupan dan pemprosesan lanjut, pembuat topi membentuknya pada acuan dan mengemaskan permukaan. Acuan menentukan nisbah ketinggian dan kelebaran topi yang siap. Sokongan di dalam boleh membantu model awal yang tinggi mengekalkan bentuk. Badan merah dan jumbai sutera berasal daripada bahan berlainan dan memerlukan kerja yang berbeza.

Sumber yang sama mencatatkan pekerjaan membentuk semula topi yang telah berubah rupa. Pembuat topi mula-mula menggunakan acuan kayu. Kemudian, di tempat seperti İzmir dan Istanbul, mereka menggunakan acuan loyang yang dipanaskan. Acuan bernombor memberikan pilihan pelbagai ukuran dan bentuk. Rupa yang lebih kecil atau lebih tegak boleh mencerminkan pilihan acuan oleh pembuat topi.

Cara jumbai dipasang pada bahagian atas turut berbeza. Model awal Uthmaniyah dalam huraian Tezcan mempunyai jumbai sutera biru tua atau hitam yang diikat pada tonjolan di tengah. Benang sutera biru yang panjang boleh berserak dan perlu disikat. Peraturan yang dilaporkan bagi tahun 1845 menetapkan jumbai berpintal untuk tentera dan cakera loyang nipis di bahagian atas. Komponen kecil itu dan cara benang dijaga sama-sama mempengaruhi rupa akhir topi.

Apakah yang berubah pada zaman Mahmud II?

Pada tahun 1829, ketika pemerintahan Sultan Mahmud II, kerajaan Uthmaniyah memilih fez untuk tentera baharunya, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye. Langkah itu menyusuli pembubaran pasukan Janissari pada tahun 1826 dalam tempoh perubahan ketenteraan dan pentadbiran Uthmaniyah yang lebih luas. Ahli sejarah İsmail Hakkı Uzunçarşılı menerbitkan laporan arkib dan jawapan bertulis sultan. Dokumen itu menerangkan mesyuarat yang membolehkan pegawai memeriksa beberapa contoh. Menurut laporan, penutup kepala tentera yang digunakan ketika itu cepat rosak akibat cahaya matahari, hujan dan kelembapan. Peserta membincangkan ketahanan, kos, penggunaan fez di tempat lain dan panjang jumbai yang dicadangkan.

Keputusan itu melibatkan pasukan yang dinamakan. Dalam rekod yang diterbitkan, sultan meluluskan pilihan dan meminta supaya topi itu disediakan untuk diedarkan. Rencana berkenaan turut melaporkan penubuhan bengkel Feshane di Istanbul pada tahun 1830 dengan pembuat topi yang dibawa dari Tunis. Keputusan dan bengkel itu berkaitan dengan usaha mendapatkan bekalan. Pemilihan bentuk topi mewujudkan keperluan bagi topi yang siap serta tenaga kerja yang tahu membentuknya. Satu petikan daripada catatan sejarah Uthmaniyah yang dikemukakan oleh Uzunçarşılı merekodkan pesanan 50,000 topi dari Tunis. Catatan sejarah itu menyebut pesanan. Maklumat tentang Feshane pula menunjukkan usaha menghasilkan topi di Istanbul. Tezcan mencatatkan bahawa import terus berjalan di samping pengeluaran di bengkel Uthmaniyah. Nama Turki bagi topi dan tempat pembuatannya boleh merujuk kepada lokasi yang berbeza.

Bentuk fez Uthmaniyah terus berubah. Tezcan menyebut bentuk lebih kecil yang dikaitkan dengan Abdülmecid, bentuk lebih lebar yang dikaitkan dengan Abdülaziz dan bentuk lebih tegak yang dikaitkan dengan Abdülhamid II. Perbezaan itu berguna apabila membandingkan potret yang mempunyai dokumentasi baik. Tahap kepastian tentang objek yang masih tersimpan juga berbeza-beza. Untuk satu lagi cara membaca objek yang berkaitan dengan pemerintah dan pentadbiran Uthmaniyah, lihat monogram diraja pada dokumen Uthmaniyah.

Dua topi dari Palestin dalam dua keadaan

Objek As1966,01.236 di British Museum ialah fez lelaki luar bandar dari Palestin bersejarah, sekitar penghujung abad ke-19 atau awal abad ke-20. Badannya daripada felt merah manggis dan jumbainya daripada sutera biru. Ketinggian tanpa jumbai ialah 15 sentimeter, manakala diameternya 19 sentimeter. Daftar muzium menyatakan bahawa kain serban boleh dililit mengelilingi topi atau topi boleh dipakai begitu sahaja. Lilitan itu menentukan berapa banyak permukaan sisi kain felt yang masih kelihatan.

Objek As2000,08.60 di muzium yang sama ialah sebahagian daripada pakaian lain. Ia merupakan fez istiadat budak lelaki dari Palestin pada abad ke-19, yang dikaitkan oleh muzium dengan sambutan berkhatan. Badannya daripada felt merah, jumbainya hitam dan bahagian hadapan dihias dengan kepingan logam bercap berbentuk syiling yang berjuntai. Benang kapas dan unsur yang dibalut benang bersadur emas melengkapkan hiasannya. Tingginya 11 sentimeter tanpa jumbai hitam dan diameternya 18 sentimeter.

Diameter kedua-dua topi hanya berbeza satu sentimeter, tetapi ketinggiannya berbeza empat sentimeter. Tambahan yang paling jelas pada topi kanak-kanak itu ialah hiasan di bahagian hadapan. Bentuk badan topi masih dapat dikenal sebagai tarbus. Hiasan yang berjuntai dan rekod muzium mengaitkan contoh tersebut dengan majlis tertentu. Ukuran dan perhiasan memberi maklumat yang lebih jelas tentang perbezaannya berbanding persamaan rona kedua-dua topi.

Topi, selendang dan pakaian tempatan

Penn Museum mengkatalogkan fez felt merah bersama selendang bersulam dengan nombor 29-165-7. Rekod mengaitkannya dengan Turki dan meletakkannya dalam tempoh luas yang dilabel moden. Selendang tersebut disebut dalam perihalan objek. Nama penderma yang belum pasti dan keterangan perolehan sebelum 1929 berkaitan dengan sejarah koleksi. Maklumat itu memberikan bukti terhad tentang tarikh pembuatan. Catatan British Museum tentang kain yang dililit pada fez pula merupakan contoh lain bagaimana kain tambahan boleh mengubah rupa penutup kepala.

Pusat Seni Visual dan Penyelidikan di Cyprus mengkatalogkan cst_00803 sebagai fez masyarakat Turki Cyprus dari abad ke-19, daripada felt merah dan berjumbai hitam. Rekod tersebut tidak menyatakan pembuat atau tempat pembuatan. Huraian budaya mengaitkan topi dengan tradisi pakaian tertentu. Bandar tempat topi itu dibuat tidak diberikan dalam katalog.

Fez abad ke-20 di Muzium Yahudi Greece diperbuat daripada baldu merah tua, dengan jumbai dan tulisan “Pasha” yang disulam menggunakan benang kuning. Muzium menyenaraikannya bersama rekod pakaian dan aksesori yang berkaitan dengan koleksi Sefardi dan Romaniot. Contoh ini menunjukkan bahawa nama yang sama boleh digunakan pada bahan berlainan dan dalam lingkungan koleksi berlainan. Sulaman ialah satu ciri yang direkodkan, dan nama pembuat tidak dinyatakan. Perbandingan kaftan dengan abaya turut meneliti potongan, lapisan dan bahan untuk memahami nama pakaian yang digunakan di pelbagai wilayah.

Apakah yang boleh diketahui daripada jumbai?

Jumbai hitam biasa dilihat dalam gambar fez, dan jumbai biru turut didokumenkan. Fez lelaki luar bandar di British Museum yang bertarikh penghujung abad ke-19 atau awal abad ke-20 mempunyai jumbai biru. Begitu juga dengan fez felt merah yang tidak bertarikh di Detroit Institute of Arts. Objek kedua dikatalogkan sebagai topi Turki. Warna jumbai yang sama menjadi titik mula perbandingan, sementara bukti tentang tempat dan masa berbeza bagi kedua-duanya.

Susunan jumbai boleh membawa makna dalam sesuatu catatan khusus. Daftar British Museum untuk topi lelaki luar bandar menyebut adat yang mengaitkan kedudukan jumbai dengan status perkahwinan. Maklumat ini wajar dibaca bersama rekod topi berkenaan dan pakaian tempatan. Panjang atau kedudukan jumbai pada topi lain mungkin berkaitan dengan peraturan pakaian seragam atau hiasan berasingan, seperti unsur kapas putih pada topi kanak-kanak itu. Konteks wilayah dan jenis sumber membantu menjelaskan makna perincian tersebut kepada orang yang mencatatkannya.

Cara membaca fez dalam gambar lama

Mulakan dengan bentuk atasnya. Catatkan sama ada bahagian atas rata, berapa tinggi sisi yang kelihatan dan sama ada dindingnya mengecil. Kemudian lihat tempat jumbai bertemu dengan bahagian atas dan sama ada kain dililit pada pangkal topi. Bagi gambar hitam putih, gambarkan perbezaan tona antara topi dengan jumbai sebagaimana yang kelihatan. Perbandingan warna boleh dibuat apabila ada kapsyen bertarikh atau objek daripada pakaian sepadan yang mempunyai dokumentasi.

Selepas itu lihat pakaian lain yang dipakai dan sebab gambar tersebut diambil. Pakaian seragam dengan rekod, potret luar bandar dan catatan tentang majlis keluarga memberikan jenis maklumat yang berlainan tentang topi yang serupa. Jika membandingkan gambar dengan ilustrasi lama, semak juga suasana ilustrasi itu dihasilkan. Catatan sejarah Uthmaniyah bergambar menunjukkan cara pelukis menggunakan pakaian dan kedudukan watak untuk menyatakan pangkat. Sebuah topi dalam gambar sejarah boleh menjalankan fungsi visual itu di samping menyerupai objek yang masih tersimpan. Kapsyen atau rekod katalog gambar memberi bukti yang lebih kukuh tentang orang, tarikh dan tempat. Kapsyen “fez felt merah manggis dengan jumbai sutera biru” menerangkan ciri yang didokumenkan. Keterangan boleh diperluas apabila rekod mengenal pasti tempat, majlis atau pemakainya.