Τι είναι το qalamdan; Περσικές θήκες γραφής σε μουσεία

Το qalamdan, που γράφεται και qalamdān, είναι περσική θήκη για τις καλαμένιες πένες της γραφής και της καλλιγραφίας. Ανάλογα με την κατασκευή της, μπορεί να χωρά και μελανοδοχείο, μαχαιράκι για την κοπή της μύτης της πένας ή άλλα εργαλεία. Στα μουσεία σώζονται ορειχάλκινα κουτιά με ένθετη διακόσμηση και αρθρωτό καπάκι, καθώς και λακαριστές θήκες με δίσκο που σύρεται προς τα έξω από το ένα άκρο.

Ο τρόπος με τον οποίο ανοίγει το κουτί δίνει στοιχεία για τη θέση κάθε εργαλείου. Ένα βαθύ διαμέρισμα μπορεί να κρατά το μελάνι μακριά από τις πένες. Σε έναν στενόμακρο δίσκο χωρούν τα καλάμια ακόμη κι αν η θήκη έχει πλάτος λίγα εκατοστά. Το καπάκι, τα πλαϊνά και ο δίσκος έδιναν επίσης στους τεχνίτες επιφάνειες για ζωγραφική, ένθετα μέταλλα και επιγραφές. Η εικόνα της ανοιχτής θήκης αποκαλύπτει τμήματα που κρύβονται όταν είναι κλειστή.

Τι έβαζαν μέσα σε ένα qalamdan;

Η καλαμένια πένα, ή qalam, έχει κομμένη μύτη που μεταφέρει το μελάνι στο χαρτί. Ο γραφέας διορθώνει τη μύτη με ένα μικρό μαχαίρι και στηρίζει το καλάμι σε ένα μικρό πλακίδιο όταν το κόβει. Η έκθεση του Πανεπιστημίου ΜακΓκιλ για τη γραφή και την καλλιγραφία παρουσιάζει τη θήκη δίπλα σε αυτά τα εργαλεία. Ο οδηγός της έκθεσης περιγράφει μελανοδοχεία με λίγο μετάξι ή μαλλί στο στόμιο, ώστε η μύτη να παίρνει μικρότερη ποσότητα μελανιού. Κατά τη γραφή χρειάζεται προσοχή τόσο στο σχήμα της μύτης όσο και στο μελάνι που φτάνει στο χαρτί. Πανεπιστήμιο ΜακΓκιλ, εργαλεία γραφής, προθήκη 3b

Μπορούμε να δούμε τη χρήση των εργαλείων με τη σειρά που χρειάζονται στο γραφείο. Το μαχαίρι και το πλακίδιο προετοιμάζουν τη μύτη. Από το μελανοδοχείο παίρνει μελάνι η πένα όταν γράφει κανείς. Η θήκη συγκεντρώνει τα εργαλεία για αποθήκευση ή μεταφορά. Το άρθρο για την κοπή της καλαμένιας πένας εξηγεί πώς διαμορφώνεται η άκρη που αγγίζει το χαρτί. Ο οδηγός για τα μελάνια των ισλαμικών χειρογράφων παρουσιάζει τα είδη μελανιού που μπορούσε να περιέχει το δοχείο.

Μια ανοιχτή θήκη δείχνει σε ποια εργαλεία έδωσε ξεχωριστό χώρο ο κατασκευαστής. Ένα κουτί από ορείχαλκο με ένθετο ασήμι, των αρχών του 16ου αιώνα, αποδίδεται στο Ιράν. Στο εσωτερικό του έχει θέσεις για την πένα, το μελανοδοχείο και ένα δοχείο για άμμο. Το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης, γνωστό και ως Met, καταγράφει και ένα μικρό κουτάλι ανάμεσα στα σωζόμενα μέρη. Το μέγεθος και η θέση των ανοιγμάτων δείχνουν πόσο χώρο προέβλεψε ο τεχνίτης για κάθε είδος εργαλείου. Met, θήκη με επιγραφές, 1975.350.1a–c

Πώς χώριζαν το μελάνι από τις πένες στα μεταλλικά κουτιά

Το Βρετανικό Μουσείο φυλάσσει ένα ορειχάλκινο κουτί που κατασκευάστηκε στη Μοσούλη το διάστημα 1230–1250. Το μήκος του είναι 37 cm. Οι πένες έμπαιναν σε ένα μακρύ διαμέρισμα. Μικρά δοχεία στη μια άκρη προορίζονταν για το μελάνι, για την άμμο που απορροφούσε το περίσσιο μελάνι και για νήματα με τα οποία καθάριζαν τις καλαμένιες πένες. Όταν σηκώνεται το καπάκι, φαίνονται μαζί οι πένες και τα δοχεία. Το ύψος στον κατάλογο είναι 7,5 cm με κλειστό καπάκι και 14 cm με ανοιχτό. Οι δύο μετρήσεις αφορούν το ίδιο κουτί σε δύο θέσεις. Βρετανικό Μουσείο, θήκη από τη Μοσούλη, 1884,0704.85

Σε μια ιρανική θήκη από ορείχαλκο στα τέλη του 19ου αιώνα, στο αυστραλιανό μουσείο Powerhouse, η διάταξη είναι διαφορετική. Η μακρόστενη θήκη έχει στρογγυλεμένο άκρο και ένα μελανοδοχείο στερεωμένο στο πλάι. Το μελανοδοχείο έχει δικό του μικρό αρθρωτό καπάκι, σε σχήμα κελύφους θαλάσσιου χτενιού. Από το μακρύ άνοιγμα παίρνει κανείς τις πένες, ενώ από το μικρό έχει πρόσβαση στο μελάνι. Τα χωριστά ανοίγματα εξηγούν τη λειτουργία κάθε τμήματος ακόμη κι αν η θήκη είναι άδεια. Συλλογή Powerhouse, ορειχάλκινη θήκη και μελανοδοχείο, H7668

Το κουτί της Μοσούλης και το αντικείμενο του Powerhouse απέχουν αρκετούς αιώνες. Και τα δύο είναι ορειχάλκινα. Στη Μοσούλη το μελάνι έμενε μέσα στο κύριο σώμα μαζί με τα άλλα σύνεργα. Στη μεταγενέστερη ιρανική θήκη, το μελανοδοχείο είναι χωριστό δοχείο στερεωμένο εξωτερικά στη θήκη. Μια φωτογραφία από το άκρο συχνά δείχνει τη σύνδεση πιο καθαρά από μια εικόνα του καπακιού από ψηλά.

Πώς σύρεται ο δίσκος της λακαριστής θήκης

Σύμφωνα με τις Συλλογές Χαλίλι, ο τύπος της λακαριστής θήκης με στρογγυλεμένα άκρα και συρόμενο δίσκο αναπτύχθηκε στο Ιράν τον 17ο αιώνα. Ένα άκαμπτο εξωτερικό περίβλημα περιβάλλει το εσωτερικό χώρισμα που βγαίνει από το ένα άκρο. Όταν το κουτί κλείνει, το άκρο του δίσκου εφαρμόζει στο περίγραμμα του κελύφους. Τραβώντας τον, εμφανίζονται τα εργαλεία που είναι τοποθετημένα κατά μήκος του. Η καταγραφή μιας θήκης από επιχρυσωμένο ασήμι, κατασκευασμένης στην Αγία Πετρούπολη, δείχνει πώς η ίδια μορφή ταξίδεψε και αποδόθηκε σε άλλο υλικό. Συλλογές Χαλίλι, θήκη RUS 720 και περιγραφή της ιρανικής μορφής

Η λάκα είναι η τελική επίστρωση σε πολλές θήκες. Ο κατάλογος μπορεί να κατονομάζει χωριστά το υπόστρωμα και τη διακόσμηση που καλύπτει η λάκα. Μια θήκη του Met που κατασκευάστηκε στην Τεχεράνη στα τέλη του 19ου αιώνα έχει μήκος 22,5 cm. Η καταγραφή αναφέρει χαρτόνι, αδιαφανές υδρόχρωμα και φύλλο χρυσού κάτω από τη λάκα, καθώς και επιχρύσωση και ορείχαλκο. Έτσι περιγράφει το ζωγραφισμένο σώμα από υλικό με βάση το χαρτί, τις διακοσμητικές στρώσεις και το μέταλλο στο έτοιμο αντικείμενο. Met, qalamdan από την Τεχεράνη, 67.206.4a, b

Μια θήκη από πεπιεσμένο χαρτοπολτό μπορεί επίσης να έχει καπάκι που ανασηκώνεται. Οι Συλλογές Χαλίλι περιγράφουν ένα κουτί γύρω στο 1700, ζωγραφισμένο και βερνικωμένο, με δερμάτινη επένδυση. Σήμερα το καπάκι αφαιρείται. Αρχικά ενωνόταν με το σώμα με άρθρωση. Ο κατάλογος αναφέρει την Ινδία ή το Ιράν ως πιθανό τόπο κατασκευής, επισημαίνοντας στοιχεία της ζωγραφικής του Ντεκάν και ομοιότητες με την ιρανική λάκα. Η κατασκευή του καπακιού περιγράφεται με ακρίβεια, ενώ ο τόπος παραμένει ανοιχτός σε δύο εκδοχές. Συλλογές Χαλίλι, θήκη LAQ 133

Πουλιά, λουλούδια και μια θήκη μέσα σε άλλη

Ένα ιρανικό qalamdan του Met από τις αρχές του 19ου αιώνα έχει μήκος 23,3 cm. Είναι φτιαγμένο από ζωγραφισμένο, επιχρυσωμένο και λακαρισμένο χαρτοπολτό. Στη ζωγραφική φαίνονται πουλιά ανάμεσα σε ανθισμένα κλαδιά. Το μουσείο ονομάζει το μοτίβο gul-u-bulbul και επισημαίνει ότι εμφανίζεται και σε θήκες καθρεφτών και σε εξώφυλλα βιβλίων. Αν μια φωτογραφία δείχνει μόνο τη ζωγραφισμένη πλευρά, μια λήψη από το άκρο ή με το κουτί ανοιχτό βοηθά να προσδιορίσουμε το είδος του αντικειμένου. Met, qalamdan με πουλιά και λουλούδια, 67.206.3a, b

Το ίδιο μοτίβο μπορεί να ενώνει δύο χωριστά αντικείμενα. Σε ένα έργο του Φατχαλλάχ Σιραζί από τα μέσα του 19ου αιώνα, μια μικρή θήκη γυαλιών χωρά στον συρόμενο δίσκο. Τα δύο μέρη έχουν ταιριαστά σχέδια σε μπεζ, χρυσό και μαύρο. Το Met διαβάζει μια επιγραφή στην άκρη του καπακιού ως ένδειξη ότι το σύνολο κατασκευάστηκε για τον πρίγκιπα Καμράν Μιρζά της δυναστείας των Κατζάρ. Η επιγραφή κατονομάζει τον αποδέκτη. Η εικόνα του ανοιχτού κουτιού δείχνει τη θέση της θήκης των γυαλιών. Met, θήκη γραφής και θήκη γυαλιών, 2018.664a–d

Η αυλή στο καπάκι και οι ιστορίες στον δίσκο

Σε μια θήκη τύπου kiyani του Μουσείου Αγά Χαν, ο Μουχάμαντ Ισμαήλ Ισφαχανί ζωγράφισε στο κέντρο του καπακιού τον ηγεμόνα των Κατζάρ Νάσερ αλ-Ντιν Σαχ και την αυλή του. Δίπλα στη σκηνή της ακρόασης, το μουσείο αναγνωρίζει θρυλικούς βασιλιάδες από το Σαχναμέ, το Βιβλίο των Βασιλέων. Η παράσταση της αυλής οδηγεί το μουσείο να προτείνει ότι η θήκη ίσως έγινε για τον σάχη. Ο κατάλογος παρουσιάζει αυτή την ταύτιση του αποδέκτη ως πιθανότητα. Μουσείο Αγά Χαν, θήκη kiyani, AKM643

Όταν βγαίνει ο δίσκος, έρχονται στο φως άλλα θέματα. Στις εξωτερικές πλευρές του συρόμενου τμήματος υπάρχουν ιστορίες και μορφές του σουφισμού. Μέσα του φαίνονται προσωπογραφίες ποιητών και μορφών της σουφικής παράδοσης. Το μουσείο αναγνωρίζει ακόμη μια αυτοπροσωπογραφία του ζωγράφου με γυαλιά και πινέλο. Με τη θήκη κλειστή βλέπουμε την ακρόαση του ηγεμόνα. Καθώς ανοίγει, αποκαλύπτονται οι υπόλοιπες ζωγραφισμένες επιφάνειες. Οι εικόνες στον κατάλογο ακολουθούν αυτή τη διαδρομή από το καπάκι στα πλαϊνά και στο εσωτερικό. Μουσείο Αγά Χαν, φωτογραφίες και καταγραφή AKM643

Σύγκριση σχήματος, μεγέθους και κατασκευής

Οι συλλογές χρησιμοποιούν συχνά το ίδιο όνομα για αντικείμενα με διαφορετική κατασκευή. Ο αριθμός καταλόγου βοηθά να εντοπίσουμε κάθε θήκη. Το μήκος δίνει εικόνα της κλίμακας, ενώ η κατασκευή δείχνει πού βρίσκεται το άνοιγμα και αν υπάρχουν χωρίσματα στο εσωτερικό.

Συλλογή και αριθμός	Χρονολόγηση και τόπος στον κατάλογο	Μήκος	Χαρακτηριστικό που φαίνεται
Βρετανικό Μουσείο 1884,0704.85	1230–1250, Μοσούλη	37 cm	Ορείχαλκος με ένθετα, μακρύ διαμέρισμα για πένες και μικρά δοχεία στο ένα άκρο
Met 1975.350.1a–c	Αρχές 16ου αιώνα, αποδίδεται στο Ιράν	34,3 cm το κουτί	Ορείχαλκος με ένθετο ασήμι, θέσεις για πένες, μελανοδοχείο και άμμο
Συλλογή Ντέιβιντ 13/1985	17ος ή 18ος αιώνας, Τουρκία	34,5 cm	Χαρτοπολτός και δέρμα, ανάγλυφες και εν μέρει επιχρυσωμένες ταινίες με νέφη, χώρος για σύνεργα καλλιγραφίας
Συλλογές Χαλίλι LAQ 133	Γύρω στο 1700, Ινδία ή Ιράν	30,5 cm	Ζωγραφισμένος χαρτοπολτός και αφαιρούμενο καπάκι που είχε αρχικά άρθρωση
Met 2018.664a–d	Μέσα 19ου αιώνα, Ιράν	22 cm	Λακαρισμένη θήκη με θήκη γυαλιών στο ίδιο σχέδιο

Το ορειχάλκινο κουτί που αποδίδεται στο Ιράν έχει μήκος 34,3 cm και η οθωμανική θήκη 34,5 cm. Οι τιμές του καταλόγου διαφέρουν κατά 2 mm. Τα υλικά και οι τεχνικές διακόσμησης διαφέρουν. Η Συλλογή Ντέιβιντ συνδέει τις ανάγλυφες ταινίες με νέφη στην οθωμανική θήκη με παρόμοια διακόσμηση σε οθωμανικές βιβλιοδεσίες. Στο ορειχάλκινο κουτί η καλλιγραφία και τα φυτικά μοτίβα δουλεύτηκαν πάνω στο μέταλλο. Η μακρόστενη μορφή δίνει χώρο για πένες και οι επιφάνειες δείχνουν τις διαφορετικές τεχνικές των εργαστηρίων. Συλλογή Ντέιβιντ, οθωμανική θήκη kalamdan, 13/1985

Τι δείχνουν οι επιγραφές και οι μετατροπές

Η θήκη του Met από τις αρχές του 16ου αιώνα φέρει το όνομα του χαράκτη Χασάν Ραμαζάν Σαχί. Άλλες επιγραφές περιέχουν προσευχές και ευχές. Το μουσείο τις διαβάζει χωριστά από το όνομα του τεχνίτη. Όταν μια καταγραφή περιέχει πολλά ονόματα, έχει σημασία ο ρόλος του καθενός μέσα στο κείμενο. Ένα όνομα μπορεί να προσδιορίζει τον κατασκευαστή, τον χαράκτη, τον αποδέκτη ή ένα πρόσωπο που αναφέρεται σε προσευχή. Η μορφή της γραφής δίνει επίσης στοιχεία. Στο κουτί διακρίνεται η γραφή thuluth, ένα από τα είδη που παρουσιάζει ο οδηγός αραβικής καλλιγραφίας. Met, θήκη του Χασάν Ραμαζάν Σαχί

Ακόμη και ένα μελανοδοχείο που εφαρμόζει ακριβώς στην υποδοχή του μπορεί να έχει προστεθεί αργότερα. Το Met περιγράφει ένα ορειχάλκινο κουτί με επιγραφές που κατασκευάστηκε τον 14ο αιώνα. Ως τα μέσα του 15ου αιώνα το εξωτερικό του είχε ήδη δουλευτεί ξανά. Μικρά στρογγυλά πλαίσια με πουλιά στο εσωτερικό διατηρούν ίχνη από την πρώτη διακόσμηση. Το μελανοδοχείο και το τμήμα που το περιβάλλει προστέθηκαν αργότερα. Διακρίνουμε έτσι την κατασκευή του σώματος, τη μετατροπή του εξωτερικού και την προσθήκη στο εσωτερικό. Ο οδηγός για την προέλευση ισλαμικών χειρογράφων δείχνει μια παρόμοια διάκριση ανάμεσα στις ημερομηνίες και στα στοιχεία ιδιοκτησίας ενός γραπτού αντικειμένου. Met, θήκη με επιγραφές, 91.1.536

Κατάλογοι μουσείων και πηγές για τα εργαλεία γραφής

• Πανεπιστήμιο ΜακΓκιλ, εργαλεία γραφής παρουσιάζει την καλαμένια πένα, το μαχαίρι, το πλακίδιο κοπής και το μελανοδοχείο.
• Βρετανικό Μουσείο, θήκη από τη Μοσούλη δίνει τις διαστάσεις του κουτιού ανοιχτού και κλειστού και περιγράφει τα δοχεία δίπλα στο χώρισμα για τις πένες.
• Συλλογή Powerhouse, ορειχάλκινη θήκη και μελανοδοχείο τεκμηριώνει μια μεταγενέστερη ιρανική θήκη με χωριστό καπάκι σε σχήμα κελύφους.
• Met, qalamdan από την Τεχεράνη αναφέρει το υπόστρωμα, τη ζωγραφική και τα υπόλοιπα υλικά μιας λακαριστής θήκης.
• Μουσείο Αγά Χαν, θήκη kiyani δείχνει τον συρόμενο δίσκο και εξηγεί τις σκηνές στις επιφάνειές του.
• Συλλογές Χαλίλι, θήκη LAQ 133 καταγράφει το αφαιρούμενο καπάκι, την αρχική άρθρωση και τους δύο πιθανούς τόπους κατασκευής.