Τι είναι το κασκούλ; Τα δοχεία ελεημοσύνης των δερβίσηδων

Δείτε πώς μετέφεραν οι δερβίσηδες το κασκούλ. Συγκρίνετε μουσειακά δοχεία από κέλυφος θαλάσσιας καρύδας, ξύλο και μέταλλο.

Το κασκούλ (kashkul) είναι δοχείο για τη συλλογή ελεημοσύνης που συνδέεται με τους περιπλανώμενους δερβίσηδες Σούφι. Πολλά δείγματα έχουν μακρύ, καμπύλο σώμα και ανασηκωμένες άκρες, σαν μικρή βάρκα. Ορισμένα φέρουν αλυσίδα για τη μεταφορά. Μπορούσαν να δεχτούν χρήματα ή τρόφιμα, και κάποια χρησίμευαν και για πόση. Μουσεία φυλάσσουν δοχεία από σκαλισμένο κέλυφος καρπού, ξύλο και μέταλλο. Το περίγραμμά τους μοιάζει, ενώ η κατασκευή και η πιθανή χρήση διαφέρουν.

Πώς μετέφερε το δοχείο ένας δερβίσης

Στις αγγλικές λεζάντες των μουσείων συναντά κανείς τις εκφράσεις begging bowl και alms bowl. Και οι δύο περιγράφουν δοχείο για ελεημοσύνη, δηλαδή για όσα προσφέρουν οι άνθρωποι σε κάποιον που χρειάζεται βοήθεια. Ένας δερβίσης που ταξίδευε και ζούσε από δωρεές χρειαζόταν δοχείο που να μεταφέρεται εύκολα και να μπορεί να το κρατήσει μπροστά του όταν κάποιος του έδινε κάτι. Η αλυσίδα ανάμεσα στα δύο άκρα στήριζε το βάρος. Έτσι, ο περιπατητής δεν ήταν αναγκασμένος να κρατά διαρκώς το χείλος. Το Μουσείο Αγά Χαν αναφέρει ότι το δικό του ορειχάλκινο δοχείο μπορούσε να κρατηθεί στο χέρι ή να κρεμαστεί στον λαιμό. Το Μουσείο Ισλαμικού Πολιτισμού της Σάρτζα, περιγράφοντας τον τύπο, αναφέρει τη μεταφορά στο χέρι ή περασμένο στον ώμο.

Το κασκούλ ανήκει στην ευρύτερη ιστορία της θρησκευτικής ζωής των Σούφι. Συνδέεται ιδιαίτερα με περιπλανώμενους ασκητές που ζούσαν από ελεημοσύνη και επέλεγαν να έχουν λίγα υπάρχοντα. Υπήρχαν και σταθεροί χώροι για τη ζωή των Σούφι. Ένα χανκά, δηλαδή οίκημα μιας κοινότητας Σούφι, μπορούσε να προσφέρει κατάλυμα και χώρο μελέτης και συνάντησης. Το φορητό δοχείο δείχνει έναν τρόπο εξασφάλισης τροφής και άλλων αναγκαίων στον δρόμο. Τα στοιχεία για τα οικήματα δείχνουν τι εξυπηρετούσε ένας μόνιμος τόπος.

Ως προσωπικό αντικείμενο, το κασκούλ μπορεί να συγκριθεί με τις χάντρες προσευχής που ονομάζονται τασμπίχ. Οι χάντρες βοηθούν στην καταμέτρηση κατά την προσευχή ή τη μνημόνευση του Θεού. Η κοιλότητα του δοχείου χωρά προμήθειες και προσφορές. Το καθένα έχει σχήμα κατάλληλο για τη δουλειά του και μπορεί να αποκτήσει λατρευτική σημασία για αυτόν που το χρησιμοποιεί.

Οι ζωγραφικές παραστάσεις τεκμηριώνουν τη σχέση με άλλον τρόπο. Στο Πορτρέτο ενός Σούφι του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης, από το πρώτο τέταρτο του 17ου αιώνα, που αποδίδεται στο Ντεκάν και πιθανώς στην Μπιτζαπούρ, το δοχείο εμφανίζεται μαζί με αυλό και γούνινο ένδυμα. Το μουσείο διαβάζει αυτά τα στοιχεία μαζί για να αναγνωρίσει τον τύπο του προσώπου. Ένα δεύτερο έργο, ο Καθιστός δερβίσης σε περισυλλογή, ανήκει στο Μουσείο Τέχνης του Σαν Ντιέγκο. Χρονολογείται στα μέσα του 17ου αιώνα και αποδίδεται επίσης πιθανώς στην Μπιτζαπούρ. Στην καταχώριση 79 του εκθεσιακού καταλόγου του Met, το δοχείο δίπλα στον καθιστό αναγνωρίζεται ως κασκούλ και η εικόνα ερμηνεύεται ως εξιδανικευμένη παράσταση ασκητή. Οι πίνακες δείχνουν πώς ένα δοχείο βοηθούσε στην αναγνώριση του δερβίση. Τα σωζόμενα αντικείμενα διατηρούν λεπτομέρειες υλικού, κατεργασίας και γραφής που ένας ζωγράφος μπορούσε να απλοποιήσει.

Από το κέλυφος της θαλάσσιας καρύδας στο δοχείο

Ο φοίνικας που δίνει τη θαλάσσια καρύδα κατάγεται από τις Σεϋχέλλες στον Ινδικό Ωκεανό. Ο μεγάλος, λοβωτός καρπός έχει σκληρό κέλυφος με φυσική καμπύλη. Όταν διαιρεθεί, δίνει μια επιμήκη κοιλότητα που μπορεί να σκαλιστεί ή να τοποθετηθεί σε πλαίσιο. Οι μελετητές των μουσείων συνδέουν την κίνηση του υλικού στον Ινδικό Ωκεανό με τη χρήση του στο Ιράν. Το Met θεωρεί πιθανό να ξεβράστηκαν κελύφη στη νότια ακτή του Ιράν. Για να βρεθεί η ακριβής διαδρομή ενός συγκεκριμένου κελύφους μέχρι ένα εργαστήριο, χρειάζονται στοιχεία για το ίδιο το αντικείμενο.

Το ιρανικό AKM640 του Μουσείου Αγά Χαν είναι δοχείο του 18ου αιώνα. Ο κατάλογος αναφέρει διάσταση 24 εκατοστών και μισό σκαλισμένο κέλυφος. Ζώνες γραφής ακολουθούν το χείλος. Το κέλυφος αποτελεί τόσο το σώμα του δοχείου όσο και την επιφάνεια της επιγραφής. Μια διαφορετική μέθοδος φαίνεται στο δοχείο του Γιαρ Μουχάμαντ στο Met. Φέρει χρονολογία 1130 της Εγίρας, δηλαδή 1717–1718, και αποδίδεται στο Ιράν. Το κέλυφος στερεώνεται σε διάτρητο και εγχάρακτο πλαίσιο από ασήμι και επίχρυσο ασήμι. Έχει ύψος 14 εκατοστά, πλάτος 30,8 και βάθος 16,7, χωρίς την αλυσίδα.

Τα δύο δοχεία δείχνουν διαφορετική κατεργασία του ίδιου φυσικού υλικού. Στο AKM640 η εξωτερική επιφάνεια του κελύφους είναι το κύριο σημείο της διακόσμησης. Στο δοχείο του Γιαρ Μουχάμαντ, το διάτρητο μέταλλο σχηματίζει ένα επιπλέον στρώμα γύρω από το κέλυφος. Και οι δύο τεχνίτες ξεκίνησαν από τη φυσική καμπύλη του καρπού.

Παρόμοιο περίγραμμα σε ξύλο, ορείχαλκο και χάλυβα

Σε φωτογραφία ένα σκούρο γυαλισμένο αντικείμενο μπορεί να κρύβει το υλικό του. Το δοχείο 2018.665.2 του Met, από τα τέλη του 19ου ή τις αρχές του 20ού αιώνα, είναι ξύλινο με ένθετα από οστό καμήλας. Έχει μήκος περίπου 29 εκατοστά. Το μουσείο θεωρεί πιθανό να χρησιμοποιήθηκε για τη συλλογή ελεημοσύνης. Η προσεγμένη διακόσμηση είναι συμβατή με την πιθανή πρακτική χρήση.

Οι μεταλλοτεχνίτες μπορούσαν να αναπαράγουν την κοιλότητα και το καμπύλο περίγραμμα χωρίς κέλυφος. Το ιρανικό δοχείο 1994.6 του Μουσείου Τέχνης του Ντένβερ είναι από χάλυβα με ένθετο χρυσό και έχει πλάτος περίπου 35,6 εκατοστά. Χρονολογείται στα τέλη του 18ου ή στις αρχές του 19ου αιώνα. Το μουσείο ταυτίζει τον τεχνίτη Χατζί ιμπν Αμπάς από την υπογραφή του και συγκρίνει το σχήμα με το κέλυφος της θαλάσσιας καρύδας. Η καταχώριση του υλικού εξηγεί τη σύσταση του σώματος, ενώ η περιγραφή του σχήματος εξηγεί ποια καμπύλη αναπαρήγαγε ο τεχνίτης.

Το AKM612 του Μουσείου Αγά Χαν είναι ορειχάλκινο δοχείο από το Ιράν του ύστερου 16ου αιώνα. Ο κατάλογος αναφέρει 61 εκατοστά. Τα μακριά άκρα καταλήγουν σε κεφαλές δράκων, τις οποίες ενώνει η αλυσίδα. Έξω υπάρχουν χαραγμένα άνθη και φύλλα, ενώ μέσα υπάρχουν γεωμετρικά μοτίβα. Τα σημεία στερέωσης της αλυσίδας εντάσσονται στο σχέδιο. Οι κεφαλές τονίζουν τα άκρα και οριοθετούν το διάστημα ανάμεσά τους.

Τι δείχνουν το άνοιγμα, η αλυσίδα και το στόμιο εκροής

Το ανοιχτό χείλος διευκολύνει την τοποθέτηση φαγητού ή άλλων προσφορών. Ένα σημείο σύνδεσης της αλυσίδας δείχνει ότι το δοχείο μπορούσε να κρεμαστεί και να μεταφερθεί. Σε άλλα δοχεία, το καπάκι και το στόμιο επιτρέπουν πιο ελεγχόμενη πρόσβαση στο περιεχόμενο. Αυτά τα μέρη εξηγούν πώς θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί το αντικείμενο, ακόμη και όταν δεν είναι γνωστό ποιος το είχε ή τι έβαζε μέσα.

Το A.1946.42.am των μουσείων της Γλασκώβης είναι από ορείχαλκο με ένθετο ασήμι και σκούρο νιέλλο, υλικό που γεμίζει τις χαραγμένες εσοχές του διακόσμου. Ο κατάλογος τοποθετεί την κατασκευή του στη Συρία ή στην Αίγυπτο, στον 18ο ή στον 19ο αιώνα. Το επίπεδο επάνω μέρος έχει άνοιγμα, καπάκι με μεντεσέ και μικρό στόμιο εκροής. Το μουσείο το περιγράφει ως οθωμανική αναβίωση παλαιότερου μαμελουκικού σχήματος. Το καπάκι και το στόμιο αλλάζουν τον τρόπο πρόσβασης στο περιεχόμενο σε σύγκριση με το ανοιχτό ξύλινο δοχείο του Met.

Το SM1996-209 του Μουσείου Ισλαμικού Πολιτισμού της Σάρτζα έχει μήκος 27 εκατοστά. Στην καταχώριση αναφέρονται κράμα χαλκού και ψευδαργύρου και σίδηρος. Η χρονολόγηση στον 19ο αιώνα και η απόδοση στο Ιράν βασίζονται στην τεχνοτροπία. Στον εγχάρακτο φυτικό διάκοσμο διακρίνονται μικρά ζώα και δύο ανθρώπινες μορφές. Μπορούν να συγκριθούν με άλλες απεικονίσεις ανθρώπων και ζώων σε έργα ισλαμικής τέχνης.

Όταν ένα δοχείο προοριζόταν για επίδειξη

Το δοχείο 61/1998 της Συλλογής Ντέιβιντ προέρχεται από το Ντεκάν της Ινδίας και χρονολογείται γύρω στο 1600. Έχει μήκος 38,5 εκατοστά και είναι από χυτό, εγχάρακτο και επικασσιτερωμένο μπρούντζο. Στα άκρα έχει κεφαλές δράκων, όπως το ιρανικό ορειχάλκινο δοχείο του Μουσείου Αγά Χαν. Η Συλλογή Ντέιβιντ συνδέει την πυκνή χάραξη με τη μεταλλοτεχνία του Ντεκάν. Εκτιμά ότι το βαρύ δοχείο πιθανώς εκτίθετο σε σιιτικό ιερό. Αυτή η υπόθεση για τη θέση έκθεσης αφορά το συγκεκριμένο αντικείμενο.

Σε ένα μακρύ δοχείο υπάρχει χώρος για αλυσίδα, ενώ μια μυτερή άκρη προσφέρεται για ανάγλυφη μορφή και μια φαρδιά πλευρά για μεγάλα γράμματα. Το Met παρουσιάζει το δοχείο του Γιαρ Μουχάμαντ ως παράδειγμα που εκτιμήθηκε για την τεχνική του και συλλέχθηκε για την εμφάνισή του. Για το ξύλινο δοχείο εκτιμά ότι πιθανότατα είχε πρακτική χρήση. Οι κρίσεις αυτές συμπληρώνουν όσα γνωρίζουμε για τις διαστάσεις και τα υλικά.

Τι λένε οι επιγραφές

Στο ιρανικό κέλυφος AKM640 το Μουσείο Αγά Χαν αναγνωρίζει δεήσεις στα αραβικά και στα περσικά, μεταξύ τους επίκληση προς τον Αλή στην επάνω ζώνη. Στο ορειχάλκινο AKM612 αναγνωρίζει περσικούς στίχους που υμνούν τον προφήτη Μουχάμαντ. Η γραφή ακολουθεί το χείλος και στα δύο. Η ανάγνωση του κειμένου προσφέρει πιο συγκεκριμένα στοιχεία για τη λατρευτική συνάφεια κάθε δοχείου.

Στον μπρούντζο από το Ντεκάν, η Συλλογή Ντέιβιντ αναγνωρίζει χωρία του Κορανίου και σιιτικές επικλήσεις σε γραφή θουλούθ. Τα γράμματα εμφανίζονται στο εσωτερικό και στο εξωτερικό, πάνω σε πυκνά χαραγμένο φόντο. Μια πλάγια φωτογραφία μπορεί να δείχνει μόνο μέρος των επιγραφών. Ο οδηγός για τη θουλούθ και άλλες μορφές γραφής βοηθά να διακρίνει κανείς το σχήμα των γραμμάτων από τη γλώσσα και το θέμα του κειμένου.

Ορισμένα μουσεία ερμηνεύουν το δοχείο και ως μεταφορά. Το Μουσείο Αγά Χαν συσχετίζει το καμπύλο σχήμα βάρκας με ένα πνευματικό ταξίδι και το άδειο δοχείο με την εγκατάλειψη του εγώ. Το Met συνδέει το κενό με την ετοιμότητα για την αποδοχή θείας γνώσης. Οι αναγνώσεις δείχνουν πώς μπορούσε να αποκτήσει νόημα ένα οικείο αντικείμενο σε θρησκευτικό περιβάλλον Σούφι. Η επιγραφή και η ερμηνεία του μουσείου προσφέρουν πληροφορίες ακόμη και όταν ελάχιστα είναι γνωστά για τους ανθρώπους που το κρατούσαν.

Τρεις λεπτομέρειες για σύγκριση στην προθήκη

Αρχίστε από το σώμα. Το σκαλισμένο κέλυφος των 24 εκατοστών στο Μουσείο Αγά Χαν και το χαλύβδινο δοχείο πλάτους περίπου 35,6 εκατοστών στο Ντένβερ εφαρμόζουν παρόμοια μορφή με διαφορετικά υλικά. Κοιτάξτε το περίγραμμα μαζί με την περιγραφή του υλικού. Στο δοχείο του Γιαρ Μουχάμαντ, το κέλυφος και η μεταλλική επένδυση εξηγούν από κοινού την κατασκευή.

Μετά κοιτάξτε τις άκρες και το επάνω μέρος. Συγκρίνετε σε φωτογραφίες το δοχείο με στόμιο της Γλασκώβης με το ανοιχτό ξύλινο δοχείο του Met. Δείτε πού πιάνει η αλυσίδα, πώς ανοίγει το καπάκι και από πού φτάνει κανείς στο περιεχόμενο. Τέλος, εξετάστε τι είδους τεκμήριο δίνει κάθε καταχώριση. Η χρονολογία που είναι χαραγμένη, ένας τόπος που προτάθηκε ύστερα από σύγκριση τεχνοτροπίας και ένα πιθανό σημείο έκθεσης βασίζονται σε διαφορετικά στοιχεία. Η ονομασία κασκούλ προσδιορίζει μια αναγνωρίσιμη ομάδα δοχείων. Τα εξαρτήματα, τα γράμματα και τα καταγεγραμμένα στοιχεία εξηγούν το μεμονωμένο αντικείμενο.