Τι είναι το φέσι ή ταρμπούς; Σχήμα, ιστορία και μουσειακά παραδείγματα

Αναγνωρίστε το φέσι από την επίπεδη κορυφή, την τσόχα και τη φούντα. Μουσειακά αντικείμενα δείχνουν πώς διέφεραν τα οθωμανικά στρατιωτικά φέσια από τοπικά ενδύματα.

Το φέσι, γνωστό επίσης ως ταρμπούς, είναι κάλυμμα κεφαλής χωρίς γείσο, συνήθως από τσόχα. Η οικεία μορφή του έχει επίπεδη κορυφή και φούντα στερεωμένη στο κέντρο ή κοντά σε αυτό. Το κόκκινο είναι συνηθισμένο. Τα σωζόμενα φέσια διαφέρουν ως προς την απόχρωση, το ύψος, το χρώμα της φούντας και τα υφάσματα που μπορούσαν να φορεθούν γύρω τους. Οι διαφορές φαίνονται καλύτερα αν εξετάσουμε το φέσι μαζί με την ενδυμασία στην οποία ανήκει.

Η κορυφή, η φούντα και το όνομα

Από το πλάι ένα τυπικό φέσι μοιάζει με κοντό κύλινδρο που στενεύει ελαφρά. Από πάνω, η κορυφή του φαίνεται σαν επίπεδος δίσκος. Στο κάτω μέρος βρίσκεται το άνοιγμα που εφαρμόζει στο κεφάλι. Καθώς δεν προεξέχει γείσο, το περίγραμμα εξαρτάται από την κλίση των πλευρών και από το σχήμα της κορυφής. Η φούντα κινείται πάνω σε ένα σώμα που προορίζεται να διατηρεί συγκεκριμένο σχήμα.

Στους αγγλόφωνους καταλόγους συναντάμε το fez, ενώ οι γραφές tarboosh και tarbush αποδίδουν μια ονομασία που χρησιμοποιείται σε αραβόφωνο περιβάλλον. Το Βρετανικό Μουσείο χρησιμοποιεί τις ονομασίες fez και tarbush για το ίδιο κάλυμμα από την Παλαιστίνη. Στα τουρκικά λέγεται fes. Η Χουλιά Τεζτζάν (Hülya Tezcan), στο λήμμα της Εγκυκλοπαίδειας του Ισλάμ της TDV, συνδέει τη δυτική ονομασία με τη μαροκινή πόλη Φεζ, γνωστή και ως Fès. Η σύνδεση εξηγεί το όνομα του καταλόγου. Κάθε αντικείμενο έχει δικό του ιστορικό κατασκευής και απόκτησης.

Φέσια που πωλούνται ή εκτίθενται με το ίδιο όνομα μπορεί να έχουν αρκετά διαφορετικές αναλογίες. Ένα χαμηλό φέσι κρύβεται πιο εύκολα όταν συνδυάζεται με ύφασμα που τυλίγεται γύρω του. Ένα ψηλό φέσι αφήνει το πλαϊνό τμήμα πιο ορατό. Διαφέρει ακόμη και η κλίση του τοιχώματος. Το πρώτο στρατιωτικό μοντέλο που περιγράφει η Τεζτζάν είχε ύψος περίπου 20–25 εκατοστά και άνοιγε ελαφρά προς την κορυφή.

Η διαμόρφωση της τσόχας και η στερέωση της φούντας

Η Τεζτζάν περιγράφει μια ιστορική οθωμανική διαδικασία που ξεκινούσε με μαλλί δουλεμένο σε σχήμα σακούλας. Η κατεργασία με νερό και τα επόμενα στάδια έκαναν το υλικό πυκνότερο και μικρότερο. Αφού το έβαφε και το επεξεργαζόταν ξανά, ο τεχνίτης το διαμόρφωνε σε καλούπι και τελείωνε την επιφάνειά του. Το καλούπι καθόριζε τις τελικές αναλογίες. Ένα στήριγμα στο εσωτερικό βοηθούσε το ψηλό πρώιμο μοντέλο να κρατά το σχήμα του. Το κόκκινο σώμα και η μεταξωτή φούντα προέρχονταν από διαφορετικές πρώτες ύλες και απαιτούσαν ξεχωριστή εργασία.

Η ίδια πηγή καταγράφει τεχνίτες που επανέφεραν το σχήμα σε φέσια που είχαν παραμορφωθεί. Αρχικά χρησιμοποιούσαν ξύλινα καλούπια. Αργότερα χρησιμοποίησαν θερμαινόμενα ορειχάλκινα καλούπια σε πόλεις όπως η Σμύρνη και η Κωνσταντινούπολη. Τα αριθμημένα καλούπια έδιναν επιλογές σε μέγεθος και σχήμα. Το μικρότερο ή πιο όρθιο περίγραμμα μπορεί λοιπόν να αντανακλά την επιλογή συγκεκριμένου καλουπιού.

Η στερέωση στην κορυφή επίσης διέφερε. Στο πρώιμο οθωμανικό μοντέλο, μια φούντα από σκούρο μπλε ή μαύρο μετάξι έδενε σε μικρή προεξοχή στο κέντρο της κορυφής. Τα μακριά μπλε μεταξωτά νήματα μπορούσαν να απλωθούν και να χρειαστούν χτένισμα. Κανονισμός που αναφέρεται για το 1845 προέβλεπε για τους στρατιώτες στριφτές φούντες και έναν λεπτό ορειχάλκινο δίσκο στην κορυφή. Τόσο αυτό το μικρό εξάρτημα όσο και η φροντίδα των νημάτων επηρέαζαν την εμφάνιση.

Τι άλλαξε επί Μαχμούτ Β΄

Το 1829, επί σουλτάνου Μαχμούτ Β΄, η οθωμανική διοίκηση υιοθέτησε το φέσι για τον νέο στρατό της, τον Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye. Η απόφαση ακολούθησε τη διάλυση του σώματος των γενιτσάρων το 1826, σε μια περίοδο στρατιωτικών και διοικητικών αλλαγών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ο ιστορικός İsmail Hakkı Uzunçarşılı δημοσίευσε μια αρχειακή αναφορά και τη γραπτή απάντηση του σουλτάνου. Τα κείμενα περιγράφουν μια σύσκεψη στην οποία εξετάστηκαν δείγματα. Σύμφωνα με την αναφορά, το κάλυμμα που φορούσαν μέχρι τότε οι στρατιώτες φθειρόταν γρήγορα στον ήλιο, στη βροχή και στην υγρασία. Συζητήθηκαν η αντοχή, το κόστος, η χρήση του φεσιού σε άλλους τόπους και το προτεινόμενο μήκος της φούντας.

Η απόφαση αφορούσε τη συγκεκριμένη στρατιωτική δύναμη. Στο δημοσιευμένο τεκμήριο, ο σουλτάνος εγκρίνει την επιλογή και ζητά τα φέσια να ετοιμαστούν για διανομή. Ο Ουζουντσαρσιλί αναφέρει επίσης ότι το εργαστήριο Φεσχανέ ιδρύθηκε το 1830 στην Κωνσταντινούπολη, με πιλοποιούς που ήρθαν από την Τύνιδα. Η απόφαση και το εργαστήριο συνδέονται με το ίδιο ζήτημα προμήθειας. Η επιλογή απαιτούσε έτοιμα καλύμματα και τεχνίτες που να μπορούν να τους δώσουν σχήμα. Ένα από τα οθωμανικά χρονικά που παραθέτει ο ιστορικός καταγράφει παραγγελία 50.000 φεσιών από την Τύνιδα. Το χρονικό τεκμηριώνει την παραγγελία και η αναφορά στο Φεσχανέ τεκμηριώνει την προσπάθεια παραγωγής στην Κωνσταντινούπολη. Η Τεζτζάν καταγράφει ότι οι εισαγωγές συνεχίστηκαν μαζί με την παραγωγή σε οθωμανικά εργαστήρια. Το τουρκικό όνομα του αντικειμένου και ο τόπος κατασκευής του μπορούσαν επομένως να παραπέμπουν σε διαφορετικούς τόπους.

Οι αναλογίες των οθωμανικών φεσιών συνέχισαν να αλλάζουν. Η Τεζτζάν αναφέρει έναν μικρότερο τύπο που συνδέεται με τον Αμπντουλμετζίτ, έναν πιο φαρδύ με τον Αμπντουλαζίζ και έναν πιο όρθιο με τον Αμπντουλχαμίτ Β΄. Οι διαφορές είναι χρήσιμες για συγκρίσεις πορτρέτων με επαρκή τεκμηρίωση. Τα σωζόμενα αντικείμενα έχουν τα δικά τους στοιχεία, με διαφορετικό βαθμό βεβαιότητας. Για έναν άλλο τρόπο ανάγνωσης αντικειμένων που συνδέονται με ηγεμόνα και διοίκηση, δείτε τα σουλτανικά μονογράμματα στα οθωμανικά έγγραφα.

Δύο φέσια από την Παλαιστίνη, δύο περιστάσεις

Το φέσι As1966,01.236 του Βρετανικού Μουσείου ανήκει στην αγροτική ενδυμασία της ιστορικής Παλαιστίνης στα τέλη του 19ου ή στις αρχές του 20ού αιώνα. Το ανδρικό κάλυμμα έχει μπορντό τσόχα και μπλε μεταξωτή φούντα. Το ύψος χωρίς τη φούντα είναι 15 εκατοστά και η διάμετρος 19 εκατοστά. Το μητρώο αναφέρει ότι μπορούσε να φορεθεί μόνο του ή με ύφασμα τυλιγμένο γύρω του σαν τουρμπάνι. Το ύφασμα άλλαζε το πόσο φαινόταν η πλαϊνή επιφάνεια.

Το As2000,08.60 ανήκει σε διαφορετική ενδυμασία. Πρόκειται για παιδικό τελετουργικό φέσι του 19ου αιώνα από την Παλαιστίνη, το οποίο το μουσείο συνδέει με εορτασμούς περιτομής. Έχει κόκκινο σώμα από τσόχα, μαύρη φούντα και στο μπροστινό μέρος κρόσσια από σταμπωτά μεταλλικά πλακίδια σε σχήμα νομίσματος. Βαμβακερά νήματα και στοιχεία τυλιγμένα με επιχρυσωμένο νήμα συμπληρώνουν τη διακόσμηση. Χωρίς τη μαύρη φούντα έχει ύψος 11 εκατοστά. Η διάμετρος είναι 18 εκατοστά.

Η διαφορά στη διάμετρο είναι μόλις 1 εκατοστό και στο ύψος 4 εκατοστά. Η πιο εμφανής προσθήκη στο παιδικό φέσι είναι η εμπρόσθια διακόσμηση. Το βασικό σχήμα παραμένει αναγνωρίσιμο ως ταρμπούς. Τα κρεμαστά στολίδια και η μουσειακή εγγραφή συνδέουν αυτό το συγκεκριμένο δείγμα με μια ορισμένη περίσταση. Οι διαστάσεις και η διακόσμηση επιτρέπουν πιο ακριβή διάκριση από ό,τι μια γενική αναφορά στο κόκκινο χρώμα.

Φέσια, μαντίλια και τοπική ενδυμασία

Το Penn Museum καταλογογραφεί με τον αριθμό 29-165-7 ένα κόκκινο φέσι από τσόχα μαζί με κεντητό μαντίλι. Το συνδέει με την Τουρκία και το τοποθετεί στην ευρεία περίοδο που ο κατάλογος χαρακτηρίζει νεότερη. Το μαντίλι αναφέρεται στην περιγραφή του αντικειμένου. Η αβέβαιη απόδοση του δωρητή και η ένδειξη ότι η δωρεά έγινε πριν από το 1929 αφορούν το ιστορικό της συλλογής και δίνουν περιορισμένα στοιχεία για την κατασκευή. Η αναφορά του Βρετανικού Μουσείου σε ύφασμα τυλιγμένο γύρω από φέσι αποτελεί άλλο παράδειγμα του πώς ένα συνοδευτικό ύφασμα μπορούσε να αλλάξει την όψη του καλύμματος.

Το Κέντρο Εικαστικών Τεχνών και Έρευνας στην Κύπρο καταγράφει ως cst_00803 ένα τουρκοκυπριακό φέσι του 19ου αιώνα, από κόκκινη τσόχα με μαύρη φούντα. Η καταχώριση δεν δίνει όνομα κατασκευαστή ή τόπο κατασκευής. Η περιγραφή το συνδέει με μια ενδυματολογική παράδοση, ενώ η πόλη όπου φτιάχτηκε παραμένει άγνωστη.

Το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος έχει φέσι του 20ού αιώνα από σκούρο κόκκινο βελούδο, με φούντα και κεντημένη με κίτρινο νήμα τη λέξη «Pasha». Το αντικείμενο καταγράφεται στα ενδύματα και τα εξαρτήματα που συνδέονται με σεφαραδίτικο και ρωμανιώτικο υλικό. Το ίδιο όνομα εμφανίζεται εδώ σε διαφορετικό ύφασμα και διαφορετική συλλογή. Το κέντημα καταγράφεται ως χαρακτηριστικό του καλύμματος, χωρίς να κατονομάζεται ο δημιουργός του. Η σύγκριση καφτανιού και αμπάγιας χρησιμοποιεί παρόμοια στοιχεία, όπως το κόψιμο, τις στρώσεις και το υλικό, για να εξηγήσει ονομασίες σε διαφορετικές περιοχές.

Τι μπορεί να μας πει η φούντα

Οι μαύρες φούντες είναι οικείες σε εικόνες φεσιών. Τεκμηριώνονται επίσης μπλε φούντες. Μπλε φούντα έχει το αγροτικό φέσι του Βρετανικού Μουσείου από τα τέλη του 19ου ή τις αρχές του 20ού αιώνα, όπως και ένα αχρονολόγητο κόκκινο φέσι από τσόχα στο Ινστιτούτο Τεχνών του Ντιτρόιτ. Ο κατάλογος του Ντιτρόιτ το κατατάσσει ως τουρκικό. Το κοινό χρώμα προσφέρει βάση σύγκρισης, ενώ κάθε αντικείμενο έχει διαφορετική τεκμηρίωση για τον τόπο και τον χρόνο.

Η θέση της φούντας μπορεί να έχει σημασία σε μια συγκεκριμένη καταγραφή. Το μητρώο του Βρετανικού Μουσείου αναφέρει τοπική σύμβαση που συνέδεε τη θέση της φούντας με την οικογενειακή κατάσταση του άνδρα που φορούσε το αγροτικό φέσι. Η πληροφορία διαβάζεται μαζί με την καταχώριση αυτού του συγκεκριμένου αντικειμένου και της τοπικής ενδυμασίας. Σε άλλο φέσι, το μήκος ή η διάταξη μπορεί να συνδέεται με προδιαγραφές στολής ή με χωριστό στολίδι, όπως τα λευκά βαμβακερά στοιχεία στο παιδικό φέσι. Ο τόπος και το είδος της πηγής εξηγούν τι σημασία απέδιδαν στις λεπτομέρειες εκείνοι που τις κατέγραψαν.

Πώς να εξετάσετε ένα φέσι σε παλιά φωτογραφία

Αρχίστε από το σχήμα. Σημειώστε αν η κορυφή είναι επίπεδη, πόσο ψηλή είναι η ορατή πλευρά και αν το τοίχωμα στενεύει. Κοιτάξτε το σημείο όπου στερεώνεται η φούντα και αν υπάρχει ύφασμα τυλιγμένο στη βάση. Αν η φωτογραφία είναι ασπρόμαυρη, περιγράψτε τη διαφορά τόνου ανάμεσα στο φέσι και στη φούντα όπως φαίνεται στην εικόνα. Για σύγκριση χρώματος αναζητήστε χρονολογημένη λεζάντα ή τεκμηριωμένο αντικείμενο από αντίστοιχη ενδυμασία.

Στη συνέχεια, εξετάστε τα υπόλοιπα ρούχα και την αφορμή της φωτογράφισης. Μια τεκμηριωμένη στολή, ένα αγροτικό πορτρέτο και η καταγραφή μιας οικογενειακής τελετής δίνουν διαφορετικά στοιχεία για τον ίδιο τύπο καλύμματος. Αν συγκρίνετε φωτογραφία με παλαιότερη εικονογράφηση, ελέγξτε και τις συνθήκες δημιουργίας της εικόνας. Τα εικονογραφημένα οθωμανικά χρονικά δείχνουν πώς οι καλλιτέχνες χρησιμοποιούσαν ενδύματα και θέσεις για να δηλώσουν βαθμό. Ένα ζωγραφισμένο φέσι μπορεί να έχει αυτή την οπτική λειτουργία και να μοιάζει παράλληλα με ένα σωζόμενο αντικείμενο. Η λεζάντα ή η καταχώριση της εικόνας προσφέρει ασφαλέστερη βάση για το πρόσωπο, τη χρονολογία και την περίσταση. Η διατύπωση «μπορντό φέσι από τσόχα με μπλε μεταξωτή φούντα» δίνει τα τεκμηριωμένα χαρακτηριστικά. Όπου ο κατάλογος κατονομάζει τόπο, περίσταση ή κάτοχο, η περιγραφή μπορεί να επεκταθεί.