Πώς λειτουργούσαν οι πυξίδες και τα ηλιακά ρολόγια στους δείκτες κίμπλα

Πώς λειτουργούσαν οι πυξίδες και τα ηλιακά ρολόγια στους δείκτες κίμπλα

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Συγκρίνετε έναν ελεφάντινο δείκτη για το πλάτος της Κωνσταντινούπολης, ορειχάλκινες πυξίδες και έναν αστρολάβο για να δείτε πώς κατέγραφαν κατεύθυνση και χρόνο.

Ένας ιστορικός δείκτης κίμπλα συνδύαζε γεωγραφικές πληροφορίες και ένα σημείο αναφοράς για τον προσανατολισμό σε φορητό όργανο. Κίμπλα είναι η κατεύθυνση προς την Κάαμπα στη Μέκκα, προς την οποία στρέφονται οι μουσουλμάνοι για την προσευχή. Σε πολλά σωζόμενα όργανα η βελόνα της πυξίδας έδινε τη διεύθυνση βορρά–νότου. Ονόματα πόλεων, εγχάρακτες γραμμές ή πίνακες παρείχαν στοιχεία για την κατεύθυνση από συγκεκριμένες τοποθεσίες. Ορισμένα όργανα είχαν και ηλιακό ρολόι, το οποίο έδειχνε την ώρα από τη θέση της σκιάς.

Για να ξεχωρίσετε τα μέρη, σκεφτείτε πρώτα τι πληροφορία παρέχει το καθένα. Η βελόνα ανήκει στην πυξίδα. Τα τοπωνύμια μπορεί να ανήκουν σε πίνακα, διάγραμμα ή σύνολο περιφερειακών τομέων. Ο γνώμονας, το εξάρτημα που ρίχνει τη σκιά, ανήκει στο ηλιακό ρολόι. Η έκθεση για την προσευχή στο Μουσείο Ιστορίας της Επιστήμης της Οξφόρδης παρουσιάζει δίπλα δίπλα ορειχάλκινα όργανα με πίνακες και ένα ξύλινο παράδειγμα με λάκα. Ο οδηγός για την αρχιτεκτονική των τεμενών εξηγεί πώς δηλώνεται η κατεύθυνση σε ένα κτίριο με τον τοίχο της κίμπλα και το μιχράμπ.

Τι δείχνει η βελόνα της πυξίδας

Η βελόνα δίνει στο όργανο μια διεύθυνση αναφοράς. Αναζητήστε τον άξονα στήριξης, τη μικρή κοιλότητα ή θήκη και τις ενδείξεις των σημείων του ορίζοντα. Η βελόνα και οι ενδείξεις αυτές συμμετέχουν στην ίδια ανάγνωση. Για την κατεύθυνση προς τον προορισμό χρειάζονται οι σχετικές γεωγραφικές πληροφορίες. Όταν σε μια θήκη υπάρχουν μαγνητική βελόνα και εγχάρακτη γραμμή, μπορεί να κάνουν διαφορετική δουλειά. Η βελόνα δείχνει τον προσανατολισμό. Η γραμμή μπορεί να κωδικοποιεί την κατεύθυνση που συνδέεται με έναν τόπο ή να ανήκει σε άλλη κλίμακα.

Ο δείκτης κίμπλα 53791 της Οξφόρδης χρονολογείται στον 18ο αιώνα και καταγράφεται ως πιθανώς περσικός. Η πλάκα επάνω από την πυξίδα έχει ονομασίες των σημείων του ορίζοντα και ενδείξεις σε μοίρες. Χαραγμένες γραμμές στον πυθμένα δηλώνουν τον νότο και κατευθύνσεις που συνδέονται με τόπους όπως η Μεδίνα. Σε μια φωτογραφία μπορεί να είναι εύκολο να συγχέει κανείς τις δύο επιφάνειες. Μια λήψη προς το εσωτερικό της θήκης βοηθά να εντοπιστούν οι γραμμές. Μια κοντινή λήψη της πλάκας δείχνει τις ενδείξεις των μοιρών. Με τη φωτογραφία και την καταχώριση μαζί, μπορείτε να δείτε σε ποια επιφάνεια ανήκει κάθε ένδειξη.

Η διάκριση ανάμεσα σε διεύθυνση αναφοράς και προορισμό έχει σημασία και όταν ελέγχετε την πυξίδα ενός σύγχρονου κινητού. Τα ιστορικά αντικείμενα επιτρέπουν να δείτε τη διάκριση στην πράξη. Η βελόνα, ο γεωγραφικός πίνακας και η κλίμακα του ηλιακού ρολογιού μπορεί να καταλαμβάνουν διαφορετικές επιφάνειες μέσα στην ίδια μικρή θήκη.

Πώς χωρούσαν τα τοπωνύμια σε ένα μικρό όργανο

Ορισμένα όργανα χρησιμοποιούν γεωγραφικό κατάλογο, δηλαδή κατάλογο τόπων με αριθμητικά στοιχεία ή ενδείξεις κατεύθυνσης. Ο ορειχάλκινος δείκτης AST0443 των Royal Museums Greenwich έχει αρθρωτό καπάκι και πυξίδα ενσωματωμένη στο σώμα. Η καταχώριση αναφέρει 151 τόπους χαραγμένους γύρω από τη θήκη, με πεδία γεωγραφικού μήκους, γεωγραφικού πλάτους και άλλων τιμών που αφορούν την κατεύθυνση. Η κοιλότητα της πυξίδας έχει γυάλινο κάλυμμα και μπλε χαλύβδινη βελόνα. Ένας ανοιχτός δακτύλιος δηλώνει το βόρειο άκρο της βελόνας. Η περιμετρική κλίμακα φέρει αριθμητικά σύμβολα αμπτζάντ, όπου κάθε γράμμα έχει αριθμητική τιμή.

Κατά τη σύγκριση καταχωρίσεων, προσέξτε πού συνεχίζεται ο κατάλογος. Μια μετωπική φωτογραφία μπορεί να δείχνει την πυξίδα και λίγες επιγραφές, ενώ το πλάι ή το καπάκι φέρουν επιπλέον εγγραφές. Βρείτε πρώτα τον μεντεσέ και έπειτα σημειώστε ποιες επιφάνειες φαίνονται. Έτσι μπορείτε να καταλάβετε πώς χωρούσαν τόσες πληροφορίες σε ορειχάλκινη θήκη πλάτους μόλις 75 χιλιοστών. Το Γκρίνουιτς χρονολογεί το αντικείμενο στον 18ο αιώνα και καταγράφει τον κατασκευαστή ως άγνωστο.

Οι τόποι μπορεί επίσης να οργανώνονται σε τομείς. Ένας τομέας μπορεί να περιλαμβάνει πολλά ονόματα, ομαδοποιημένα σε περιφέρειες, ενώ σε έναν κατάλογο κάθε τόπος μπορεί να έχει χωριστή τιμή. Αυτή η διαφορά έχει σημασία όταν συγκρίνετε τα παραδείγματα του Βρετανικού Μουσείου και του Γκρίνουιτς. Στον οδηγό για το πώς υπολογίζεται σήμερα η κατεύθυνση της κίμπλα μπορείτε να δείτε πώς μια σύγχρονη διόπτευση απαντά σε πιο συγκεκριμένο γεωγραφικό ερώτημα.

Πώς χωρά ένα ηλιακό ρολόι στην ίδια θήκη

Ένα ηλιακό ρολόι διαβάζεται από τη θέση της σκιάς σε σχέση με τις γραμμές του. Το εξάρτημα που ρίχνει τη σκιά ονομάζεται γνώμονας. Σε φορητά όργανα μπορεί να είναι ακίδα, πτυσσόμενο τρίγωνο ή νήμα που συγκρατείται από στήριγμα. Η ακίδα ενός οργάνου και ο πτυσσόμενος γνώμονας ενός άλλου μπορούν να εκτελούν παρόμοια λειτουργία, παρόλο που έχουν διαφορετικό σχήμα. Σε μια φωτογραφία, βρείτε πρώτα τη θέση του γνώμονα ως προς τις γραμμές της ώρας.

Στο Γκρίνουιτς, το AST0443 έχει πτυσσόμενο τριγωνικό γνώμονα και μαγνητική πυξίδα. Το όργανο 1986-1387 του Science Museum Group έχει οριζόντιο ηλιακό ρολόι και γνώμονα σε μορφή ακίδας. Η καταχώριση αναφέρει σχεδιασμό για γεωγραφικό πλάτος 0° και κλίμακα βαβυλωνιακών ωρών. Η έκθεση Εμπόριο και Ταξίδια της Οξφόρδης καταγράφει το όργανο 43645 ως συνδυασμό δείκτη κίμπλα και οριζόντιου ηλιακού ρολογιού με ακίδα. Είναι ανυπόγραφο, πιθανώς περσικό και του 19ου αιώνα. Μια περιγραφή με γεωγραφικό πλάτος, μορφή γνώμονα και σύστημα ωρών δίνει περισσότερες πληροφορίες από τη λέξη ηλιακό ρολόι μόνη της.

Ένα ελεφάντινο όργανο για το πλάτος της Κωνσταντινούπολης

Το όργανο 1921,0625.1 του Βρετανικού Μουσείου, πυξίδα, ηλιακό ρολόι και δείκτης κίμπλα είναι ελεφάντινη θήκη πλάτους περίπου 11 εκατοστών. Ο κατάλογος το χρονολογεί στο έτος 990 της Εγίρας, δηλαδή στο 1582–83 μ.Χ. Στο πεδίο απόκτησης ή εύρεσης αναφέρει το Κάιρο. Ως γεωγραφικό πλάτος σχεδιασμού δίνει περίπου 41° βόρεια, το πλάτος της Κωνσταντινούπολης. Τα πεδία αυτά απαντούν σε διαφορετικές ερωτήσεις. Το μουσείο συνδέει το πλάτος σχεδιασμού με τη γεωμετρία του νήματος που ρίχνει τη σκιά και με τις σημάνσεις του οργάνου. Η αναφορά στο Κάιρο αφορά διαφορετικό στοιχείο του ιστορικού του αντικειμένου.

Παρατηρήστε τρεις περιοχές στο ανοιχτό όργανο. Μια σχηματική παράσταση της Κάαμπα βρίσκεται στο κέντρο. Η πυξίδα έχει δική της κοιλότητα. Ο εξωτερικός δακτύλιος χωρίζει πόλεις και περιοχές σε 72 τομείς και το όνομα της Κωνσταντινούπολης είναι γραμμένο με κόκκινο. Το μουσείο ερμηνεύει τις ομάδες ως κατά προσέγγιση περιφερειακές κατευθύνσεις. Το όργανο φέρει επίσης οριζόντιο ηλιακό ρολόι και κόκκινη επιφάνεια σε σχήμα πανιού που έδειχνε την ώρα απογευματινής προσευχής. Ένα πτυσσόμενο μεταλλικό στήριγμα κρατούσε το νήμα που έριχνε σκιά και για τις δύο κλίμακες. Η κόκκινη κλίμακα ακολουθεί ιστορικό σύστημα που διαιρεί τη διάρκεια του φωτός της ημέρας σε δώδεκα μέρη. Η διάρκεια κάθε μέρους αλλάζει ανάλογα με την εποχή.

Τι δείχνουν η φθορά, οι απώλειες και οι αβέβαιες ενδείξεις

Ορισμένες λεπτομέρειες παραμένουν αβέβαιες. Μερικές ενδείξεις κοντά στην πυξίδα δεν έχουν ταυτοποιηθεί. Τα σημάδια σε έναν άλλο δακτύλιο έχουν φθαρεί και το μουσείο δίνει προσωρινή ερμηνεία. Σύμφωνα με την καταχώριση, το γυαλί και η βελόνα φαίνεται πως είναι τα αρχικά εξαρτήματα. Σε μια περιγραφή κρατήστε διακριτά όσα παρατηρούνται, την ερμηνεία του επιμελητή και την κατάσταση διατήρησης. Έτσι εξηγείτε γιατί μια ξεθωριασμένη κλίμακα έχει ενδιαφέρον, χωρίς να της αποδίδετε βέβαιη λειτουργία.

Η κατάσταση του αντικειμένου έχει σημασία όταν η φωτογραφία το δείχνει κλειστό. Το ελεφάντινο παράδειγμα έχει αποσπώμενο καπάκι με χρυσό λουλούδι με οκτώ πέταλα. Το μουσείο αναφέρει πιθανή απώλεια ένθετου στο κέντρο του λουλουδιού και μικρά σπασίματα στο ελεφαντόδοντο. Αυτές οι παρατηρήσεις αφορούν τη θήκη. Για την ανάγνωση του εσωτερικού εξετάστε την κατάσταση της βελόνας, του γυαλιού, του στηρίγματος και το πόσο ευανάγνωστες είναι οι γραμμές. Αν συγκρίνετε λήψεις εξωτερικού και εσωτερικού, ο αριθμός του αντικειμένου δείχνει αν ανήκουν στην ίδια καταχώριση.

Πού εμφανίζεται η ίδια ιδέα σε αστρολάβο

Γεωγραφικά στοιχεία χαράσσονταν και σε όργανα με άλλες λειτουργίες. Ο βορειοαφρικανικός αστρολάβος 51459 της Οξφόρδης κατασκευάστηκε από τον Μουχάμαντ ιμπν Άχμαντ αλ-Μπατούτι το 1733–34. Το μουσείο περιγράφει γεωγραφικούς πίνακες με πληροφορίες κίμπλα για πόλεις και μια επιγραφή που καταγράφει αφιέρωση σε τέμενος στη Φεζ. Η καταχώριση διακρίνει το περιεχόμενο της επιγραφής από την υπόθεση του μουσείου για τον πιθανό χρήστη. Πρόκειται για χωριστές ενδείξεις σχετικά με το πλαίσιο και την πιθανή χρήση του οργάνου.

Ένας πίνακας τόπων σε αστρολάβο και ένας πίνακας σε θήκη πυξίδας μπορούν να διατηρούν συναφή στοιχεία. Συγκρίνετε τις επιφάνειες που φέρουν τον πίνακα και τα εξαρτήματα δίπλα του. Στη θήκη μπορεί να βρίσκονται η μαγνητική βελόνα ή ο γνώμονας. Στον αστρολάβο, τα μέρη που περιγράφονται στον οδηγό για τη μήτρα, το δικτυωτό, τις πλάκες και τη διόπτρα χρησιμεύουν για αστρονομικές αναγνώσεις. Η έκθεση της Οξφόρδης παρουσιάζει επίσης αστρολάβους με γραμμές προσευχής ή καταλόγους τόπων. Γι’ αυτό χρειάζονται τόσο ο τίτλος της καταχώρισης όσο και οι επιγραφές στο όργανο.

Πώς να διαβάσετε μια μουσειακή φωτογραφία δείκτη κίμπλα

Αρχίστε από το συνολικό σχήμα και την οπτική γωνία. Το καπάκι έχει αφαιρεθεί, έχει ανοίξει στον μεντεσέ ή παραμένει κλειστό; Εντοπίστε την κοιλότητα της πυξίδας αν φαίνεται. Αναζητήστε το εξάρτημα που ρίχνει τη σκιά και δείτε πού βρίσκονται οι εγχάρακτες γραμμές σε σχέση με αυτό. Έπειτα αναζητήστε ονόματα πόλεων και αριθμούς. Ένας κατάλογος στο καπάκι και οι τομείς στην περιφέρεια οργανώνουν τις πληροφορίες με διαφορετικό τρόπο. Όταν η φωτογραφία δείχνει μόνο μία πλευρά, ελέγξτε στην καταχώριση ποιες άλλες επιφάνειες περιγράφονται.

Πριν συγκρίνετε παραδείγματα, σημειώστε τον αριθμό του αντικειμένου. Προσθέστε υλικό, χρονολογία και τυχόν απόδοση σε κατασκευαστή ή τόπο. Διατηρήστε το ερωτηματικό όπου υπάρχει στην καταχώριση. Αν μια χρονολογία προκύπτει από επιγραφή, κρατήστε τη χωριστά από την ημερομηνία εισόδου στη συλλογή. Καταγράψτε το γεωγραφικό πλάτος μαζί με τις λεπτομέρειες του ηλιακού ρολογιού και ξεχωριστά από τον τόπο απόκτησης ή κατασκευής. Για παράδειγμα, στο ελεφάντινο όργανο του Βρετανικού Μουσείου σημειώστε χωριστά τη χρονολόγηση 1582–83, την καταχώριση του Καΐρου και το πλάτος σχεδιασμού των 41° βόρεια. Με τέτοιες σύντομες σημειώσεις, η σύγκριση μπορεί να ελεγχθεί εύκολα.

Μουσειακές καταχωρίσεις και όργανα για σύγκριση