Ελεύθερη βούληση στο Ισλάμ: κάδαρ, επιλογή και ευθύνη

Ελεύθερη βούληση στο Ισλάμ: κάδαρ, επιλογή και ευθύνη

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Πώς συνδέονται η ανθρώπινη επιλογή και το κάδαρ στο Ισλάμ; Το Κοράνι, οι ερμηνείες του αλ Ασάρι και του αλ Ματουρίντι και ένα περιστατικό από τη ζωή του Ουμάρ.

Αν με την ελεύθερη βούληση εννοούμε ότι οι άνθρωποι μπορούν να κάνουν συνειδητές επιλογές για τις οποίες λογοδοτούν, το Κοράνι αναγνωρίζει ηθική σημασία στις επιλογές τους. Αν ο όρος δηλώνει μια θέληση εντελώς ανεξάρτητη από τη θέληση του Θεού, δύο διαδοχικοί στίχοι του Κορανίου, οι 76:29–30, τοποθετούν την ανθρώπινη βούληση μέσα στο πλαίσιο της θεϊκής. Το κάδαρ, δηλαδή η θεϊκή απόφαση ή ο καθορισμός, αποτελεί μέρος αυτής της συζήτησης.

Στην πράξη, μια συζήτηση για την ευθύνη γίνεται σαφέστερη όταν εξετάζουμε τρία ερωτήματα. Τι σκόπευε να κάνει το πρόσωπο; Τι ήταν πράγματι σε θέση να κάνει; Υπήρχε πίεση που περιόρισε την επιλογή του; Οι πηγές που ακολουθούν απαντούν σε διαφορετικές πλευρές αυτών των ερωτημάτων. Στο τέλος, η απόφαση του Ουμάρ στο Σαργκ δείχνει πώς η αναφορά στο κάδαρ μπορούσε να συμβαδίζει με τη διαβούλευση.

Τι σημαίνει κάδαρ στο Κοράνι και στην αφήγηση για τον Γαβριήλ

Στον στίχο 54:49 του Κορανίου η έκφραση bi-qadar συνδέεται με τη δημιουργία όλων των πραγμάτων. Η λέξη αποδίδεται με όρους όπως μέτρο, καθορισμός και θεϊκή απόφαση. Η επιλογή της ελληνικής λέξης επηρεάζει το τι προσέχει πρώτα ο αναγνώστης. Ο στίχος έχει ως θέμα τη δημιουργία. Για την ανθρώπινη λογοδοσία είναι χρήσιμο να διαβάσουμε τα χωρία στα οποία αυτή αποτελεί το άμεσο θέμα.

Στο Σαχίχ Μούσλιμ 8a, ο Γιαχγιά ιμπν Γιαμάρ διηγείται πώς τέθηκε ένα ερώτημα για το κάδαρ στον Αμπντάλα ιμπν Ουμάρ. Εκείνος μεταδίδει την αφήγηση του πατέρα του, του Ουμάρ, για τη συνάντηση με τον Γαβριήλ. Στη σχετική απάντηση, ο Μωάμεθ περιλαμβάνει στην πίστη την αποδοχή του κάδαρ, τόσο του ευχάριστου όσο και του δυσάρεστου. Η διαδρομή της αφήγησης έχει σημασία, επειδή ο Γιαχγιά παραθέτει ό,τι έμαθε από τον γιο του Ουμάρ, ενώ την ίδια τη συνάντηση περιγράφει ο πατέρας.

Ο στίχος και η αφήγηση υπηρετούν διαφορετικούς σκοπούς. Ο πρώτος μιλά για τη δημιουργία, ενώ η δεύτερη τοποθετεί την πίστη στο κάδαρ δίπλα σε άλλες πεποιθήσεις. Ο ευρύτερος οδηγός για τα έξι άρθρα της ισλαμικής πίστης παρουσιάζει το σύνολο της απάντησης στον Γαβριήλ. Εδώ το ερώτημα είναι πώς εξετάζονται οι αποφάσεις ενός ανθρώπου μέσα σε αυτό το πλαίσιο.

Τι λέει το Κοράνι για τη θέληση και την ικανότητα

Στο 76:29–30, ο πρώτος στίχος αναφέρεται σε όποιον θέλει να βαδίσει προς τον Κύριό του. Ο επόμενος συνδέει το ανθρώπινο θέλημα με το θέλημα του Θεού και κλείνει με αναφορά στη θεϊκή γνώση και σοφία. Αξίζει να παρακολουθήσει κανείς ποιος θέλει σε κάθε πρόταση. Το υποκείμενο στην πρόσκληση είναι ο άνθρωπος, ενώ ο επόμενος στίχος δίνει το ευρύτερο πλαίσιο της θέλησής του.

Στο 2:286 το ενδιαφέρον στρέφεται στην ικανότητα και στην ευθύνη. Ο Θεός επιφορτίζει την κάθε ψυχή ανάλογα με τις δυνάμεις της. Το χωρίο συνδέει κατόπιν την κάθε ψυχή με ό,τι κερδίζει και με ό,τι αποκτά εις βάρος της. Ακολουθεί προσευχή σχετικά με τη λησμονιά και το λάθος, καθώς και για άφεση, συγχώρεση και έλεος. Η σύνδεση μεταξύ των δύο μερών βοηθά να σκεφτούμε την ευθύνη έχοντας υπόψη τις πραγματικές δυνατότητες του προσώπου.

Τα αραβικά ρήματα για την απόκτηση στον ίδιο στίχο ανήκουν στη ρίζα k-s-b. Η συγγένεια εξηγεί γιατί ο όρος kasb, δηλαδή απόκτηση, είναι εύκολα αναγνωρίσιμος στη μεταγενέστερη θεολογική συζήτηση. Οι ειδικές τεχνικές σημασίες του ανήκουν στις πραγματείες των συγγραφέων που τις ανέπτυξαν. Για τον τρόπο ανάγνωσης μιας παραπομπής, υπάρχει και ο οδηγός για τις σούρες και τους στίχους του Κορανίου.

Γιατί η πρόθεση και ο εξαναγκασμός επηρεάζουν την ευθύνη

Ο στίχος 16:106 μιλά για μια συγκεκριμένη περίπτωση. Ξεχωρίζει τον εξαναγκασμένο άνθρωπο του οποίου η καρδιά μένει σταθερή στην πίστη από το πρόσωπο που δέχεται συνειδητά την απιστία. Αυτό το παράδειγμα προσφέρει έναν λόγο να εξετάζεται η σχέση ανάμεσα σε μια εξωτερική εκδήλωση και στην πρόθεση. Το άμεσο θέμα του χωρίου είναι η αποκήρυξη της πίστης υπό εξαναγκασμό.

Στο Σαχίχ αλ Μπουχάρι 1, ο Ουμάρ μεταδίδει τον λόγο που συνδέει τις πράξεις με τις προθέσεις. Ως παράδειγμα αναφέρεται η μετανάστευση με σκοπό ένα εγκόσμιο όφελος ή έναν γάμο. Η πράξη χαρακτηρίζεται με βάση αυτό που επιδίωκε το πρόσωπο. Η αφήγηση βοηθά να διαβάσουμε τον σκοπό μιας απόφασης ακόμη και όταν η έκβασή της παραμένει αβέβαιη. Ο οδηγός για τα χαντίθ και την αλυσίδα μετάδοσης εξηγεί πώς διαβάζουμε τέτοιες αναφορές.

Σκεφτείτε δύο ανθρώπους που δίνουν την ίδια απάντηση σε μια συνάντηση. Ο ένας έχει εξετάσει τις επιλογές και συμφωνεί. Ο άλλος μιλά υπό σοβαρή απειλή. Ο ακροατής ακούει τις ίδιες λέξεις, όμως χρειάζεται να γνωρίζει διαφορετικά στοιχεία για τη βούληση του καθενός. Το παράδειγμα βοηθά να καταλάβουμε το ερώτημα της ευθύνης. Για μια συγκεκριμένη νομική ή θρησκευτική κρίση χρειάζονται οι πραγματικές περιστάσεις και οι πηγές που αφορούν την εκάστοτε υπόθεση.

Πώς εξηγεί την απόκτηση ο αλ Ασάρι

Στο αραβικό αλ Λούμα, σ. 75, ο Αμπού αλ Χασάν αλ Ασάρι συγκρίνει την κίνηση ενός ανθρώπου που πηγαινοέρχεται με ένα ακούσιο τρέμουλο. Στο επιχείρημά του αποδίδει στον Θεό τη δημιουργία και των δύο κινήσεων. Παράλληλα, ο ίδιος ο άνθρωπος αναγνωρίζει διαφορά στον τρόπο με τον οποίο σχετίζεται με καθεμιά. Η σύγκριση δίνει στον συγγραφέα ένα συγκεκριμένο παράδειγμα για να μιλήσει για την εκούσια πράξη.

Στην επόμενη σελίδα αναλύει την απόκτηση, ή kasb, σε σχέση με τη δημιουργημένη ικανότητα εκείνου που αποκτά την πράξη. Η δημιουργία μιας πράξης και ο τρόπος με τον οποίο αποδίδεται στο πρόσωπο που την εκτελεί αποτελούν δύο διαφορετικά ερωτήματα του επιχειρήματος. Η κίνηση του ανθρώπου στο πρώτο παράδειγμα μας επιτρέπει να διακρίνουμε αυτά τα ερωτήματα χωρίς να μείνουμε στους αφηρημένους όρους.

Στην ανάλυσή του από το 1989, ο Μπινιαμίν Αμπραχάμοφ εξετάζει τις διατυπώσεις του αλ Ασάρι και τη σχέση ανάμεσα στη δημιουργία των πράξεων από τον Θεό και την ανθρώπινη ευθύνη. Η παραπομπή αυτή επιτρέπει να συγκρίνουμε την αραβική πραγματεία με μια νεότερη μελέτη. Οι δύο σελίδες παρουσιάζουν το επιχείρημα του συγκεκριμένου συγγραφέα, αφετηρία για τη μελέτη των μεταγενέστερων ερμηνειών.

Πώς διακρίνει την ικανότητα από την επιλογή ο αλ Ματουρίντι

Στο Κιτάμπ αλ Ταουχίντ, σ. 186, ο Αμπού Μανσούρ αλ Ματουρίντι μιλά για την πράξη του ανθρώπου σε σχέση με το τι γνωρίζει, επιλέγει και προτίθεται. Υπό αυτή την έννοια η πράξη ανήκει στον άνθρωπο. Στη συνέχεια αναπτύσσει την άποψη ότι ο Θεός δημιουργεί τις πράξεις. Ο όρος ikhtiyar αφορά την επιλογή. Δίνει λεξιλόγιο για τη συμμετοχή του ανθρώπου όταν γνωρίζει τι κάνει και επιλέγει πώς θα ενεργήσει.

Στη σελίδα 188 ο συγγραφέας μιλά για τη διαθεσιμότητα των κατάλληλων συνθηκών, μέσων και δυνάμεων πριν από μια πράξη. Στη σελίδα 189 αναφέρεται στην ικανότητα για το προσκύνημα και στο Κοράνι 2:286, για να εξετάσει πότε οι εκ των προτέρων συνθήκες επιτρέπουν να τεθεί μια υποχρέωση. Διακρίνει αυτές τις συνθήκες από την ικανότητα που συνδέεται με την τέλεση μιας συγκεκριμένης πράξης εκείνη τη στιγμή.

Πριν από ένα ταξίδι, για παράδειγμα, μπορεί κανείς να εξετάσει αν έχει τα μέσα και τις προϋποθέσεις για να ξεκινήσει. Η δυνατότητα να πραγματοποιήσει κάθε συγκεκριμένη ενέργεια κατά το ταξίδι αποτελεί ξεχωριστό ζήτημα. Το παράδειγμα μας βοηθά να καταλάβουμε γιατί η λέξη ικανότητα έχει διαφορετική εμβέλεια στα δύο σημεία. Ο Νασίχ Μογίκκαλ συγκρίνει την επιλογή και την απόκτηση σε αυτές τις σουνιτικές παραδόσεις σε μελέτη του 2024.

Τι είναι η θέση ανάμεσα στα δύο άκρα σε ένα δωδεκαϊμαμιτικό σιιτικό κείμενο

Στο κεφάλαιο του αλ Σαντούκ για τον εξαναγκασμό και την εκχώρηση, η ενδιάμεση θέση αποδίδεται στον Τζαφάρ αλ Σαντίκ. Τα δύο άκρα που κατονομάζονται είναι ο εξαναγκασμός, jabr, και η πλήρης εκχώρηση, tafwid. Η διατύπωση ανήκει εδώ σε συγκεκριμένο δωδεκαϊμαμιτικό σιιτικό έργο, όπου η σημασία της φωτίζεται από ένα παράδειγμα.

Στο παράδειγμα, ένα πρόσωπο συμβουλεύει κάποιον να αποφύγει μια κακή πράξη. Ο δεύτερος προχωρά ούτως ή άλλως. Όταν ο πρώτος αποσύρεται αφού έδωσε τη συμβουλή, η στάση του διαφέρει από το να έχει διατάξει την πράξη. Το χωρίο εξετάζει έτσι τη διαφορά ανάμεσα στο να αφήσεις κάτι να συμβεί και στο να το απαιτήσεις.

Τα παραδείγματα του αλ Ασάρι, του αλ Ματουρίντι και του αλ Σαντούκ διευκρινίζουν διαφορετικές σχέσεις. Ο πρώτος εξετάζει την εκούσια και την ακούσια κίνηση, ο δεύτερος τις συνθήκες πριν και κατά την πράξη και ο τρίτος τη σχέση αυτού που συμβουλεύει με μια πράξη άλλου ανθρώπου. Η ανάγνωση μέσα στο έργο του κάθε συγγραφέα δείχνει τι ακριβώς απαντά το κάθε παράδειγμα.

Πώς συνυπάρχει η πίστη στο κάδαρ με προσπάθεια και απόφαση

Στο Σαχίχ Μούσλιμ 2664, ο Αμπού Χουράιρα μεταδίδει την προτροπή να επιδιώκει κανείς ό,τι τον ωφελεί, να ζητά βοήθεια από τον Θεό και να επιμένει. Όταν έχει ήδη συμβεί μια συμφορά, η αφήγηση τον προτρέπει να μην εγκλωβίζεται σε υποθέσεις για το πώς θα μπορούσαν να είχαν εξελιχθεί τα πράγματα. Η σειρά είναι σημαντική. Η προσπάθεια αφορά αυτό που ακόμη μπορεί να κάνει κανείς. Η στάση απέναντι στην έκβαση αφορά ό,τι έχει ήδη συμβεί. Ο οδηγός για το ντουά και το σαλάτ εξηγεί δύο μορφές προσευχής.

Μια ιστορική αφήγηση κάνει τη διάκριση πιο συγκεκριμένη. Στο Σαχίχ αλ Μπουχάρι 5729 ο Ιμπν Αμπάς διηγείται ότι ο Ουμάρ έμαθε στο Σαργκ για μια επιδημία στην περιοχή αλ Σαμ. Συμβουλεύτηκε διαφορετικές ομάδες και ανακοίνωσε ότι θα επέστρεφαν. Όταν ο Αμπού Ουμπάιντα ρώτησε αν έφευγε από τη θεϊκή απόφαση, ο Ουμάρ απάντησε ότι περνούσαν από μία απόφαση του Θεού σε άλλη. Χρησιμοποίησε την εικόνα μιας κοιλάδας με εύφορη και άγονη πλευρά, όπου έπρεπε να επιλέξουν πού θα βοσκήσουν τις καμήλες.

Έπειτα έφτασε ο Αμπντ αλ Ραχμάν ιμπν Άουφ και μετέφερε μια διδασκαλία του Μωάμεθ σχετική με την κατάσταση. Η σειρά επιτρέπει να ξεχωρίσουμε τις πληροφορίες και τις συμβουλές που είχε ήδη ακούσει ο Ουμάρ από εκείνη που προστέθηκε έπειτα. Στην απάντησή του, τόσο ο ένας δρόμος όσο και ο άλλος βρίσκονταν μέσα στο κάδαρ. Η επιλογή ανάμεσά τους έγινε ύστερα από συζήτηση. Το επεισόδιο δείχνει τον τρόπο που ο Ουμάρ συνέδεσε την κρίση του για μια συγκεκριμένη περίσταση με την πίστη του στη θεϊκή απόφαση.