ئىسلام قوليازمىلىرىدىكى خاتىمە ۋە ئىگىدارچىلىق دەلىللىرى
خاتىمە، تامغا، ۋەقفىيە خاتىرىلىرى ۋە ئوقۇرمەنلەرنىڭ بەلگىلىرى ئارقىلىق قوليازما تارىخىنى قانداق ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە نېمە ئۈچۈن بىرلا يېزىقنىڭ تولۇق مەنبە بولالمايدىغانلىقى توغرىسىدا.
ئىسلام قوليازمىلىرىدىكى خاتىمە (colophon) ئەسەرنىڭ ئاخىرىغا يېزىلىدىغان تېكىست بولۇپ، كۆچۈرگۈچى خەتتات، يېزىلغان ۋاقتى، ئورنى ۋە ئەسەرنىڭ بارلىققا كېلىش شارائىتى ھەققىدە ئاساسلىق ئۇچۇرلارنى بېرىدۇ. بۇ تارىخىي مەنبەلەرنى تەتقىق قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
مۇقاۋا سۈرىتى سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدە ئىجاد قىلىنغان تارىخىي قايتا تەسۋىر بولۇپ، مەلۇم بىر يادىكارلىق، ئۇستا ياكى ئەسەرنىڭ فوتوسى ئەمەس.
ماتېرىيال، قۇرۇلۇش ۋە ئىشلىتىش
خاتىمىدە خەتتات (nasakh) ۋە ھامىينىڭ ئىسمى تىلغا ئېلىنىدۇ. ئۇنى كېيىن قوشۇلغان ئىگىدارچىلىق خاتىرىلىرى، كۇتۇپخانا تامغىلىرى ياكى ئوقۇش ئىجازەتنامىسى (ijaza) قاتارلىق قوشۇمچە يېزىقلاردىن پەرقلەندۈرۈش زۆرۈردۇر. قەغەز ۋە سىياھ تەركىبىنى فىزىكىلىق تەكشۈرۈش ئارقىلىق قوليازمىنىڭ ئەسلىلىكىنى دەلىللىگىلى بولىدۇ.
قانداق توغرا تونۇيمىز؟
كۆپىنچە كىشىلەر خاتىمىدىكى ئۇچۇرلارنى قوليازمىنىڭ تولۇق ۋە ئۆزگەرمەس تارىخى دەپ خاتا چۈشىنىدۇ. ئەمەلىيەتتە، قوليازمىلار ئەسىرلەر بويى كۆپ قېتىم قايتا تۈپلىنىپ، ۋاراقلىرى ئارىلىشىپ كەتكەن بولۇشى مۇمكىن؛ شۇڭا رەقەملەشتۈرۈلگەن نۇسخىلارغا قاراپلا ئالدىراپ يەكۈن چىقارماسلىق كېرەك.
مەنبەلەر
- Kislak Center: Islamic Manuscript Notes — types of notes and provenance evidence.
- The Met: Manuscript with Ownership and Marginal Notes — object-level evidence for accumulated use.
- Encyclopaedia Iranica: Forgeries of Islamic Manuscripts — altered colophons and authentication cautions.
