ئىبنى بەتتۇتەنىڭ ساياھەتلىرى قانداق قىلىپ «رىھلە»گە ئايلانغان؟

ئىبنى بەتتۇتە 1325-يىلى 6-ئاينىڭ 14-كۈنى مەككىگە ھەج قىلىش ئۈچۈن تاڭگېردىن يولغا چىققان. ئۇنىڭ سەپەرلىرى 1354-يىلىنىڭ بېشىغىچە داۋاملاشقان؛ چۈنكى 1349-يىلى ماراكەشكە قايتقاندىن كېيىنمۇ ئەندەلۇس ۋە مالىغا بارغان. بۈگۈن «رىھلە» دەپ ئاتىلىدىغان ساياھەتنامە مەرىنىيلەر ئوردىسىدا ئىبنى جۇزەي بىلەن بىللە ئىشلەش ئارقىلىق يازما شەكىلگە كەلگەن. بۇ كىتاب ئوتتۇرا ئەسىردىكى سەپەرلەرنى چۈشىنىشنىڭ مۇھىم مەنبەسى. لېكىن ئۇنىڭدا ئەسلىمە، ئىلگىرىكى ئەسەرلەردىن ئېلىنغان تەسۋىر ۋە تەھرىر خىزمىتى بىرلەشكەن؛ شۇڭا ئۇنى سەپەر بويى يېزىلغان كۈندىلىك ياكى ھەر بىر بۆلىكى ئايرىم دەلىللەنگەن يول تىزىملىكى دەپ قاراشقا بولمايدۇ.

سەپەر بىلەن كىتابنىڭ ئاساسىي ئۇچۇرلىرى

سوئال	دەلىللەر قوللايدىغان جاۋاب
سەپەر قەيەردىن باشلانغان؟	غەربىي مەغرىبتىكى تاڭگېردىن. دەسلەپكى مەقسەت مەككە ۋە مەدىنەگە بېرىش ئىدى.
قاچان يولغا چىققان؟	ھىجرىيە 725-يىلى رەجەب ئېيىنىڭ 2-كۈنى؛ ئادەتتىكى ھېسابتا مىلادى 1325-يىلى 6-ئاينىڭ 14-كۈنىگە توغرا كېلىدۇ.
سەپەرلەر قاچان ئاخىرلاشقان؟	1354-يىلىنىڭ بېشىدا. 1349-يىللىق قايتىش ئۇنىڭ ئاخىرقى سەپىرى ئەمەس ئىدى.
ساقلانغان باياننى كىم تەييارلىغان؟	ئىبنى بەتتۇتە سەپەرلىرىنى بايان قىلغان؛ سۇلتان ئەبۇ ئىناننىڭ ھامىيلىقىدا ئىبنى جۇزەي ئۇنى يازما ئەسەرگە تۈزگەن.
ھەر بىر زىيارەت ئوخشاش دەرىجىدە ئېنىقمۇ؟	ياق. ۋاقىت تەرتىپى، جۇغراپىيە، باشقا تېكىستلەردىن ئېلىنغان مەزمۇن ۋە قوشۇمچە دەلىلنى ھەر بىر بۆلەك ئۈچۈن ئايرىم تەكشۈرۈش كېرەك.
تەخمىنەن 75 مىڭ مىل نېمىنى بىلدۈرىدۇ؟	بايانغا ئاساسەن قايتا تۈزۈلگەن يولنىڭ مۆلچەرى. ئۇ 14-ئەسىردە ئەسۋاب بىلەن ئۆلچەنگەن ئارىلىق ئەمەس.

سەپەردە يۈز بەرگەن ئىش بىلەن بۈگۈنگە يېتىپ كەلگەن باياننى ئايرىش كىتابنىڭ قىممىتىنى تېخىمۇ ئېنىق كۆرسىتىدۇ. ساياھەتچى بىر سۆھبەتنى توغرا ئەسلەپ، ۋاقتىنى خاتا ئېسىدە تۇتۇشى مۇمكىن. تەھرىرلىگۈچى پايدىلىق يەرلىك ئۇچۇرنى ساقلاش بىلەن بىللە ئىلگىرىكى ئەدەبىياتتىن مەزمۇن قوشۇشى مۇمكىن. شۇڭا ئىشەنچنى پۈتۈن كىتابقا بېرىلگەن بىرلا ھۆكۈمگە ئەمەس، مەلۇم بايان ۋە يول بۆلىكىنىڭ دەلىلىگە باغلاش كېرەك.

بىر شەھەرنىڭ نامى كىتابتا بارمۇ، ساياھەتچى ئۇ يەرگە ئۆزى بارغانمۇ، قايسى كۈنى يېتىپ بارغانمۇ — بۇلار ئۈچ ئايرىم سوئال. ئۇلارغا جاۋاب بېرىدىغان دەلىللەرمۇ ئوخشاش ئەمەس. زامانىۋى خەرىتىدە بارلىق شەھەرلەرنى بىر سىزىق بىلەن تۇتاشتۇرۇش بۇ پەرقنى يوشۇرۇشى مۇمكىن.

ھەج نىيىتىدىن تېخىمۇ كەڭ سەپەرگە

فوردھام ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوتتۇرا ئەسىر مەنبەلىرى توپلىمىدا H. A. R. Gibb نىڭ 1929-يىللىق تەرجىمىسىدىن تاللانغان بۆلەكلەر بار. «رىھلە»نىڭ باش قىسمى تاڭگېرنىڭ نامىنى ۋە ئىسلام كالېندارى بويىچە يولغا چىققان كۈنىنى كۆرسىتىدۇ. ئاتا-ئانىسىدىن ئايرىلىش ئازابى ۋە دەسلەپتە ھەمراھى بولمىغانلىقىمۇ بايان قىلىنغان. ئەمما بۇ شەخسىي باشلىنىشنى پۈتۈن سەپەرگە كېڭەيتىپ، ئۇ ھەمىشە يالغۇز ماڭغان دېگىلى بولمايدۇ. كېيىن باشقا ساياھەتچىلەر، سودىگەرلەر ۋە رەسمىي ئۆمەكلەر بىلەن بىرگە ماڭغان.

دەسلەپكى نىشان ھەج ئىدى؛ ھازىرقى نەچچە ئون دۆلەتنى كۆرۈش ئۈچۈن ئالدىن تۈزۈلگەن پىلان ئەمەس. پۇرسەت، مەسلىھەت، خەۋپ، كېسەللىك ۋە ھامىيلارنىڭ ياردىمى سەپەر يۆنىلىشىنى كۆپ قېتىم ئۆزگەرتكەن. مىسىر بۆلىكىدە Aydhab دىن قىزىل دېڭىزنى كېسىپ ئۆتۈش ئۇرۇنۇشى توقۇنۇش سەۋەبىدىن ئەمەلگە ئاشمىغان. بايان ئاندىن قاھىرە تەرەپكە قايتىپ، سۈرىيە ئارقىلىق ھىجازغا بارغان يولنى سۆزلەيدۇ. تاڭگېر بىلەن مەككە ئارىسىغا بىرلا تۈز سىزىق سىزىش بۇ مۇھىم يول ئۆزگىرىشىنى كۆرسەتمەيدۇ.

كالېندار ۋە ياش ھېسابىغىمۇ دىققەت قىلىش كېرەك. باياندا ياش ئاي يىلى بويىچە ھېسابلانغان؛ قۇياش يىلى بويىچە ھېسابلىغاندا باشقا سان چىقىدۇ. كېيىنكى چېسلانى ئايلاندۇرۇشتىمۇ پەرق كۆرۈلۈشى مۇمكىن. نەشر ياكى تەتقىقاتلار بىر كۈندە بىردەك بولمىسا، ئەسلى ھىجرىيە چېسلاسىنى ساقلاپ، قايسى ئايلاندۇرۇش ئۇسۇلىنى قوللانغانلىقىنى ئېيتىش كېرەك. تاللانغان بىر كۈنگە دەلىلدىن ئارتۇق ئېنىقلىق بېرىشكە بولمايدۇ.

ۋاقىت تەرتىپى ۋە ئېنىقلىق دەرىجىلىرى

دەۋر	ئاساسىي باسقۇچ	ئوقۇشتا نېمىگە دىققەت قىلىش كېرەك؟
1325–1326-يىللار	شىمالىي ئافرىقا، مىسىر، سۈرىيە ۋە مەككىدىكى تۇنجى ھەج	يولغا چىققان كۈن ئېنىق كۆرسىتىلگەن؛ باياندا كېچىكىش ۋە مىسىردىكى يول ئۆزگىرىشى بار.
1326–1327-يىللار	باغداد ۋە تەبرىزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىراق بىلەن غەربىي پارس، ئاندىن يەنە ھەج	رەسمىي ئۆمەكلەر ۋە باغداد ھەج كارۋىنى بىلەن ھەرىكەت قىلىش تەسۋىرلەنگەن.
1320-يىللارنىڭ ئاخىرىدىن 1330-يىللارنىڭ بېشىغىچە	مەككىدە داۋاملىق تۇرۇش، قىزىل دېڭىز، ئەرەبىستان ۋە شەرقىي ئافرىقا ئەتراپىدىكى سەپەرلەر	بۇنى كەڭ باسقۇچ دەپ ئوقۇش كېرەك؛ ھەر بىر بۆلەكنىڭ چېسلاسىدا ئورتاق قارار بار دەپ قارىماڭ.
1330-يىللارنىڭ بېشى	ئانادولۇ، قارا دېڭىز ۋە Golden Horde ئالاقە تورىدىن ئۆتۈپ ھىندىستانغا يۈزلىنىش	بەزى قوشۇمچە سەپەرلەر، بولۇپمۇ Bulghar زىيارىتى، تالاشلىق.
1333–1341 ياكى 1342-يىللار	دېھلى سۇلتانلىقىدا ئۇزاق تۇرۇش	تەتقىقات ئۇنى 1333-يىلىدىن باشلاپ ھىندىستاندا دەپ قارايدۇ؛ ئايرىلغان ۋاقىت قايتا تۈزۈلگەن ۋاقىت تەرتىپىگە باغلىق.
1340-يىللار	مالدىۋې ۋە سىرىلانكىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھىندى ئوكيان سەپەرلىرى، جۇڭگو تەرەپكە سوزۇلغان بايان	دېڭىز ئالاقىسىنىڭ مەۋجۇتلۇقى بىلەن ھەر بىر شەخسىي زىيارەتنىڭ دەلىلى ئايرىم مەسىلە.
1349-يىلى 11-ئايدىن 1354-يىلىنىڭ بېشىغىچە	ماراكەشكە قايتىش، ئاندىن ئەندەلۇس ۋە غەربىي سۇدان رايونى؛ 1352–1353-يىللىرى مالى	قايتىش سەپەرنى ئاخىرلاشتۇرمىغان. غەربىي سۇدان تارىخىي رايون نامى، ھازىرقى سۇدان دۆلىتى ئەمەس.

بۇ جەدۋەل كىتابنىڭ كۆپ بۆلىكىگە تارقالغان سەپەرلەرنى چوڭ باسقۇچلارغا توپلايدۇ. ئۇنى كۈندىلىك سۈرئەت ھېسابلاشقا ياكى ھەر شەھەرگە كەلگەن كۈنىنى ئېنىق بېكىتىشكە ئىشلىتىشكە بولمايدۇ. ئۇزاق تۇرۇش، قايتا زىيارەت، كېسەللىك سەۋەبىدىن توختاش ۋە تەھرىرلىگۈچىنىڭ تەرتىپى ئاددىي خەرىتە سىزىقىنى خاتا چۈشەنچىگە ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.

1349-يىللىق قايتىش بىلەن 1354-يىللىق ئاخىرلىشىشنى ئارىلاشتۇرساق، مالى سەپىرى چۈشۈپ قالىدۇ ياكى خاتا دەۋرگە يۆتكىلىدۇ. دېھلىدىكى نەچچە يىلنى قىسقا زىيارەتكە ئايلاندۇرۇشمۇ توغرا ئەمەس. يولغا چىقىش، تۇرۇش، قايتا بېرىش ۋە قايتىشنى ئايرىم كۆرسىتىش كىتابنىڭ تەرتىپى بىلەن تەتقىقاتچىنىڭ ۋاقىت تەرتىپىنى سېلىشتۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ.

كارۋان، كېمە ۋە سەپەرنى مۇمكىن قىلغان كىشىلەر

ئەمەلىي تەپسىلاتلار ئومۇمىي ئارىلىقتىنمۇ كۆپ ئۇچۇر بېرىدۇ. مىسىر يولىدا تۇرالغۇ، ئوزۇق بىلەن تەمىنلەش ۋە چېگرا تەكشۈرۈشى تەسۋىرلەنگەن. باغداد بۆلىكىدە ھۆكۈمدارنىڭ قاتناش ۋاسىتىسى ۋە لازىملىق نەرسىلەرنى بەرگەنلىكى سۆزلەنگەن. ئىبنى بەتتۇتە كېسەل بولغاندا كارۋان باشلىقىنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئالغانلىقىمۇ بار. بۇلار مۇناسىۋەت ۋە ئورگانلارغا تايانغان سەپەرنى كۆرسىتىدۇ؛ سىياسىي چېگرادىن ئۆتۈش ھەممىگە ئاسان بولغانلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ.

ھەجنىڭ دىنىي مەقسىتى سۇ، ھايۋان، ئوزۇق، قوغداش، يولغا چىقىش ۋاقتى ۋە قوماندانلىق بىلەن بىرلەشكەن. مەھمەل ۋە رەسمىي ھەج كارۋىنى قوللانمىسى ھامىي ھۆكۈمدارغا ۋەكىللىك قىلغان مۇراسىم تەختراۋانىنى چۈشەندۈرىدۇ. بۇ ئارقا كۆرۈنۈش كارۋاننىڭ رەمزى رولىنى «رىھلە»دە بايان قىلىنغان ئەمەلىي ياردەمدىن ئايرىشقا ياردەم بېرىدۇ. مەھمەل ئادەتتىكى يولۇچى توشۇش ۋاسىتىسى ئەمەس؛ ئۇنىڭ ئىبنى بەتتۇتەنىڭ ھەر سەپىرىدە بىرگە بولغانلىقىمۇ بۇ قوللانمىدىن كېلىپ چىقمايدۇ.

دېڭىزدا باشقا شەرتلەرگە تايىنىش كېرەك ئىدى. كېمىنىڭ يولغا چىقىش ۋاقتى، ھاۋارايى ۋە ئورۇن تېپىلىشى كېيىنكى مەنزىلنى بەلگىلىشى مۇمكىن. قىزىل دېڭىز بايانىدىكى ناتونۇش كېمىلەر ۋە قىيىن ئەھۋاللار ساياھەتچىنىڭ ئەندىشىسىنى كۆرسىتىدۇ. شۇڭا زامانىۋى يول خەرىتىسى قايتىش، توختاش ۋە قۇرۇقلۇق بىلەن دېڭىز قاتنىشىنىڭ ئالمىشىشىنى ساقلىشى كېرەك. سەپەر پەقەت شەرققە داۋاملىق ئىلگىرىلەش ئەمەس ئىدى.

بىر ۋەقەدە ياردەم بېرىلگەنلىكى ھەر كارۋاننىڭ ئوخشاش ئىشلىگەنلىكىنى بىلدۈرمەيدۇ. كېسەل ساياھەتچىنىڭ پەرۋىش قىلىنغانلىقىدىن بارلىق يولۇچىلار ئوخشاش قوغداشقا ئېرىشكەن دېگەن ھۆكۈم چىقارغىلى بولمايدۇ. كىمنىڭ ياردەم بەرگەنلىكى ۋە قايسى مۇناسىۋەتنىڭ بۇنى مۇمكىن قىلغانلىقىنى تەكشۈرۈش مەلۇم ۋەقەنىڭ دەلىل قىممىتىنى ساقلايدۇ.

ئىلىم ئۆگىنىش ۋە ئوردا خىزمىتىمۇ يولنىڭ بىر قىسمى

ئىبنى بەتتۇتە مۇسۇلمان ئالىم سۈپىتىدە سەپەر قىلغان، ئالىملار ۋە دىنىي زاتلارنى ئىزدىگەن، ئوردا خىزمىتىگىمۇ قاتناشقان. بۇ كىملىك مېھماندوستلۇق ۋە تونۇشتۇرۇشقا ئېرىشىشكە ياردەم بېرىشى مۇمكىن ئىدى. شۇنىڭ بىلەن بىللە ئۇنى مەلۇم ئىجتىمائىي مۇھىتقا ئورۇنلاشتۇرغان. ھامىيلار قارشى ئالغان قانۇنشۇناس شەھەرنى يۈك توشۇغۇچى، دېھقان، قۇل قىلىنغان كىشى ياكى يەرلىك ئايال بىلەن ئوخشاش كۆرمەيدۇ.

Christine Chism نىڭ The Cambridge Guide to Global Medieval Travel Writing دىكى بابى ئۇنىڭ ئۆزگىرىپ تۇرغان روللىرىنى ئىجتىمائىي چېكلەردىن ئۆتۈپ كىشىلەرگە يېقىنلىشىش ئۇسۇلى دەپ تەھلىل قىلىدۇ. بۇ زامانىۋى تەتقىقاتچىنىڭ ئوقۇشى، ئوتتۇرا ئەسىر پاسپورتى ئەمەس. بۇنىڭدىن قايسى مۇناسىۋەتنىڭ بىر ئۇچرىشىشنى مۇمكىن قىلغانلىقى ۋە قايسى تەجرىبىنىڭ بايان قىلغۇچىنىڭ دائىرىسىدىن سىرتتا قالغانلىقىنى سوراشقا بولىدۇ.

ئىجازەتنامە، ئوقۇتۇش رۇخسىتى ۋە بىلىم يەتكۈزۈش قوللانمىسى يەنە بىر پەرقنى كۆرسىتىدۇ. ئۇستازنىڭ رۇخسىتى مەلۇم تېكىست ياكى پائالىيەتكە قارىتىلغان بولۇشى مۇمكىن؛ ئۇ ئۆزلۈكىدىن بىرلىككە كەلگەن ئۇنىۋېرسىتېت ئۇنۋانى ئەمەس. بۇ «رىھلە»دىكى ئىسمى تىلغا ئېلىنغان ئۇستازلار ۋە ئىلىم تورىنىڭ مۇھىملىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. لېكىن ھەر بىر ئۇچرىشىشتىن ئىجازەتنامە چىققان ياكى ئۇ بۈگۈنگىچە ساقلانغان دېگىلى بولمايدۇ.

دېھلىدىكى ئۇزاق تۇرۇش زىيارەت بىلەن خىزمەتنىڭ پەرقىنى ئېنىق كۆرسىتىدۇ. Claudia Maria Tresso نىڭ تەتقىقاتى ئىبنى بەتتۇتەنىڭ مۇھەممەد ئىبنى تۇغلۇق دەۋرىدە، 1333-يىلىدىن تەخمىنەن 1341–1342-يىلغىچە ھىندىستاندا تۇرغانلىقىنى مۇھاكىمە قىلىدۇ. سىياسىي مۇھىتتا نەچچە يىل ياشاش تەپسىلىي ئۇچۇر بېرىدۇ. ئەمما ئوردا بىلەن يېقىنلىق ئۇنىڭ نېمىنى بىلگەنلىكى، نېمىدىن قورققانلىقى ۋە نېمىنى بايان قىلىشنى تاللىغانلىقىغىمۇ تەسىر قىلىدۇ. ئۇچۇرنىڭ كۆپ بولۇشى بارلىق گۇرۇپپىنىڭ تەجرىبىسىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ دېگەنلىك ئەمەس.

باغداد ۋە مالى: ساياھەتچىنىڭ كۆز قارىشى قەيەردە چەكلىنىدۇ؟

باغداد بايانىدا بۇزغۇنچىلىق بىلەن شەھەرنىڭ داۋاملىق ھاياتى بىرگە كۆرۈلىدۇ. بۇزۇلغان ئورگانلار بىلەن بىللە كۆۋرۈك، بازار ۋە ھامماملار تەسۋىرلەنگەن. سوۋغاتلار ۋە يولغا چىقىش ئۈچۈن قىلىنغان ئورۇنلاشتۇرۇشلارمۇ سۆزلەنگەن. شۇڭا بۇ بۆلەكنى موڭغۇللارنىڭ بويسۇندۇرۇشى تەسىر قىلمىغان گۈللەنگەن شەھەر ياكى ھايات پۈتۈنلەي توختىغان خارابىلىك دەپ ئاددىيلاشتۇرۇشقا بولمايدۇ. بىر شەھەر سىياسىي مەركەزلىك ئورنىنى يوقىتىپمۇ، ئاھالە، ئورگان ۋە سەپەر ئالاقىلىرىنى ساقلاپ قالالايدۇ.

باغدادنىڭ قۇرۇلۇشى، يۇمىلاق شەھەر ۋە كېيىنكى ئۆزگىرىشلەر ھەققىدىكى ماقالە بۇ يەردە پايدىلىق تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش بېرىدۇ. 762-يىللىق دەسلەپكى پىلان بىلەن كېيىنكى چوڭ شەھەرنى ئارىلاشتۇرماسلىق، 1258-يىللىق چوڭ ئۈزۈلۈشتىن كېيىنمۇ شەھەر ھاياتىنىڭ داۋاملاشقانلىقىنى ئايرىم تەكشۈرۈش كېرەك. بۇ ئارقا كۆرۈنۈش ماقالىسى ئۆزلۈكىدىن ئىبنى بەتتۇتەنىڭ بىر كوچىدا قاچان تۇرغانلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ. ئەسلى ساياھەت بايانى بىلەن كېيىنكى شەھەر تارىخىنىڭ سوئاللىرى ئوخشىمايدۇ.

مالى سەپىرى باشقا خىل كۆزىتىشلەرنى بېرىدۇ. باياندا تۇز قېزىش ۋە ئالماشتۇرۇش، يول باشلىغۇچىلار، يېمەكلىك بىلەن تەمىنلەش، مېھماندوستلۇق ۋە مانسا سۇلايماننىڭ ئوردىسى بار. ساياھەتچىنىڭ سېلىشتۇرۇشلىرىدا قىزىقىش بىلەن نارازىلىق بىرگە كۆرۈلىدۇ. ئۇ يەردە ئۆزى بولغانلىقى قىممەتلىك دەلىل؛ ئەمما سوۋغات، ئەدەپ-ئەخلاق ۋە ئاياللارنىڭ ھەرىكىتى ھەققىدىكى ھۆكۈمى ئۆزىنىڭ كۈتكىنىگە باغلىق. ئۇ تەسۋىرلىگەن ئادەت، ئۆزىنىڭ ئەخلاقىي باھاسى ۋە سودا ئالماشتۇرۇشى ھەققىدىكى مۆلچەرى ئوخشاش تۈردىكى ئۇچۇر ئەمەس.

مانسا مۇسانىڭ ھەج يولى ۋە قاھىرەدىكى ئالتۇن ھەققىدىكى مەنبە قوللانمىسى 1324–1325-يىللىق پادىشاھلىق سەپەرنى تەكشۈرىدۇ. ئىبنى بەتتۇتە مالىغا نەچچە ئون يىل كېيىن، مۇسا ۋاپات بولغاندىن كېيىن بارغان. ئۇ مۇسانىڭ قاھىرەدە ئالتۇن تارقىتىشىنىڭ ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن گۇۋاھچىسى ئەمەس. بىر كىتابتا مۇسا ھەققىدە ئۇچۇر بارلىقى بىلەن بايان قىلغۇچىنىڭ شۇ ۋەقەدە ھازىر بولغانلىقىنى تەڭلەشتۈرۈشكە بولمايدۇ.

ماددىي مەدەنىيەت سېلىشتۇرۇشنىڭ دائىرىسىنى ئېنىقلاشقا ياردەم بېرىدۇ. مېتروپولىتان سەنئەت مۇزېيىنىڭ فۇلبې خەلقىگە مەنسۇپ hoddu چالغۇسى ھەققىدىكى خاتىرىسى 14-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئەل-ئۇمەرى ۋە ئىبنى بەتتۇتە تىلغا ئالغان ئوخشىشىپ كېتىدىغان لۇت تۈرىدىكى چالغۇلارنى مۇھاكىمە قىلىدۇ. مۇزېي بۇيۇمى ۋە ئۇنىڭ تەتقىقاتقا تايانغان ئىزاھى مۇزىكا ئەنئەنىسىنى چۈشىنىشكە ياردەم بېرىدۇ. ئۇلار پۈتۈن سەپەر يولىنى دەلىللىمەيدۇ؛ كۆرگەزمىدىكى چالغۇنى ئىبنى بەتتۇتە ئۆزى ئېلىپ ماڭغان بۇيۇم دەپ ئاتاشقىمۇ بولمايدۇ.

ئەسلىمىلەر قانداق قىلىپ «رىھلە»گە ئايلانغان؟

سەپەرلەر ئاخىرلاشقاندىن كېيىن سۇلتان ئەبۇ ئىنان باياننى يېزىشقا بۇيرۇغان، ئىبنى جۇزەي ئۇنىڭ يازما شەكلى ئۈستىدە ئىشلىگەن. Tresso نىڭ مۇھاكىمىسى 1355-يىلى 12-ئايدا تاماملاش بىلەن 1356-يىلى 2-ئايدا خاتىرىلەنگەن ئاخىرقى خىزمەتنى ئايرىيدۇ. بۇلار كىتابنىڭ تەييارلىنىش چېسلالىرى؛ ساياھەتنىڭ يەنە ئىككى يىل داۋاملاشقانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. بايان قىلغۇچى بىلەن تەھرىرلىگۈچى ئارىسىدىكى خىزمەت تەقسىماتىنى تولۇق ئەسلىگە كەلتۈرۈش قىيىن.

ئەسەرنىڭ تولۇق نامى ئادەتتە «شەھەرلەرنىڭ ئاجايىپلىرى ۋە سەپەرنىڭ غارايىپلىرى ھەققىدە ئويلىنىدىغانلارغا سوۋغات» دېگەن مەنىدە تەرجىمە قىلىنىدۇ. قىسقا نام «رىھلە» سەپەر ياكى ساياھەت بايانى دېگەننى بىلدۈرىدۇ. بۇ نام ئەسەرنى تەسۋىر، ئىلىم ئۆگىنىش، دىنىي زىيارەت، غارايىپ ئىش ۋە ئەسلەنگەن ئۇچرىشىشلار بىر بايانغا توپلىنالايدىغان ئەدەبىي ئەنئەنىگە باغلايدۇ. ئۇنى زامانىۋى نەق مەيدان خاتىرە دەپتىرىدىن كۈتىدىغان ئۆلچەم بىلەنلا ئوقۇش بۇ شەكىلنى چۈشىنىشنى قىيىنلاشتۇرىدۇ.

بۈگۈن ساقلانغان ئەسەردىن سەپەردە ئىشلىتىلگەن ئەسلى خاتىرىلەرنىڭ تولۇق بىر توپلىمىنى قايتا قۇرغىلى بولمايدۇ. بۇنىڭدىن ئۇ ھېچقاچان خاتىرە ئىشلەتمىگەن دېگەن ھۆكۈم چىقمايدۇ. ئېنىق ئايرىغىلى بولىدىغىنى، بىز تولۇق بىلمەيدىغان خىزمەت خاتىرىسى بىلەن قوليازما ۋە نەشرلەر ئارقىلىق ساقلانغان كېيىنكى يازما بايان. ئەستە تۇتۇش، ئاغزاكى سۆزلەش، تەھرىرلىگۈچىنىڭ تاللىشى ۋە كۆچۈرۈپ يېزىشنىڭ ھەر بىرى ئۆزىگە خاس سوئال تۇغدۇرىدۇ.

بۇ سوئاللارغا بىرلا «راست» ياكى «يالغان» بەلگىسى يېتەرلىك ئەمەس. كىمنىڭ سۆزى ساقلانغان، تېكىست قانداق رەتلەنگەن، قايسى قىسمى باشقا مەنبە بىلەن سېلىشتۇرۇلغان دېگەنلەرنى ئايرىم سوراش كېرەك. ئەسەرنىڭ كېيىن تۈزۈلگەنلىكى ئۇنىڭ قىممىتىنى يوقىتىۋەتمەيدۇ؛ لېكىن سەپەردە شۇ كۈنى يېزىلغان كۈندىلىككە ئوخشاش ئىشلەتكىلى بولمايدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.

قوليازما بىلەن باسما نەشرى ئايرىم دەلىل قاتلاملىرى

Charles Defrémery بىلەن Beniamino Raffaello Sanguinetti تەييارلىغان ئەرەبچە–فىرانسۇزچە نەشر 1853–1858-يىللىرى چىققان. فىرانسىيە دۆلەت كۇتۇپخانىسىنىڭ كاتالوگى ئۇنىڭ 1968-يىللىق فاكسىمىلەسىنى، يەنى ئەسلى نەشرنىڭ كۆرۈنۈشىنى قايتا باسقان نۇسخىسىنى خاتىرىلەيدۇ. شۇڭا قايتا باسما نۇسخىنىڭ چېسلاسى بىلەن ئۇ تايانغان نەشرنىڭ چېسلاسىنى ئايرىم كۆرسىتىش كېرەك. ھەر ئىككىسى ئىبنى بەتتۇتەنىڭ يولغا چىققان ياكى ئەسەر تۇنجى قېتىم يېزىلغان چېسلاسى ئەمەس.

Tresso نىڭ مۇھاكىمىسىدا 19-ئەسىردىكى نەشر ئۈچۈن ئالجىرىيەدە ئېرىشىلگەن بەش قوليازما تىلغا ئېلىنىدۇ. بۇ كېلىپ چىقىش ئۇچۇرى قوليازمىلارنىڭ ھازىرقى ساقلىنىش ئورنىنى بىلدۈرمەيدۇ. ئۇ يەنە BnF Arabe 2291 نۇسخىسىدا ئىبنى جۇزەيگە مەنسۇپ دەپ قارالغان ئىمزا ۋە 1356-يىلى 2-ئاينىڭ چېسلاسى بارلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ماقالە شۇ تەتقىقاتنىڭ قوليازما مۇھاكىمىسىگە تايىنىدۇ؛ ئەسلى قوليازمىنى ئۆزى تەكشۈرگەنلىكىنى دەۋا قىلمايدۇ.

باشقا قوليازما نۇسخىلار كېيىنكى كۆچۈرمىلەردۇر. تەھرىرلىگۈچى بىلەن باغلانغان دەسلەپكى نۇسخا ۋە كېيىنكى تولۇق كۆچۈرمىنىڭ ئىشلىتىش مەقسىتى ئوخشىمايدۇ. دەسلەپكى نۇسخا تېكىستنىڭ شەكىللىنىش تارىخى ئۈچۈن مۇھىم؛ كېيىنكى نۇسخا بولسا تولۇق بولمىغان بالدۇر نۇسخىدا يوق بۆلەك ياكى ئوقۇش شەكلىنى ساقلىغان بولۇشى مۇمكىن. «ئەڭ كونا» دېگەن سۈپەت ئۆزلۈكىدىن ھەر بىر بۆلەكنىڭ ئەڭ تولۇق ياكى بىردىنبىر دەلىلى دېگەنلىك ئەمەس.

ئامېرىكا كۇڭگرېس كۇتۇپخانىسىنىڭ خاتىرىسى ئىسكەندەرىيە كۇتۇپخانىسىدىكى مەنبەدىن رەقەملەشتۈرۈلگەن 1904-يىللىق ئەرەبچە باسما نەشرىنى تەسۋىرلەيدۇ. بۇ كاتالوگ ئۇچۇرى مەلۇم نەشرنى پەرقلەندۈرۈشكە پايدىلىق. رەقەملەشتۈرۈلگەن باسما ئەسلى قوليازما ئەمەس. بۇ ماقالىدە ئۇنىڭ نەچچە يۈز بەتلىك ئەرەبچە تېكىستى قۇر بەقۇر سېلىشتۇرۇپ تەكشۈرۈلگەن دېيىلمەيدۇ. نەشرلەرنى سېلىشتۇرغاندا تىل، تەرجىمان، تاللانغان بۆلەكلەر، بەت نومۇرى ۋە تەھرىر ئىزاھىنى خاتىرىلەش كېرەك؛ ئاندىن كۆرۈنگەن پەرقنىڭ ئوتتۇرا ئەسىر بايانىدىكى پەرقمۇ ياكى نەشر تەييارلاشتىكى تاللاشمۇ ئىكەنلىكىنى سورىغىلى بولىدۇ.

باشقا ئەسەردىن ئېلىنغان تەسۋىر ۋە تالاشلىق زىيارەتلەر

Amikam Elad نىڭ تەتقىقاتى پەلەستىن تەسۋىرىنىڭ زور بۆلەكلىرى ئىلگىرىكى ساياھەتچى al-Abdari نىڭ ئەسىرىدىن ئېلىنغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئىككى تېكىست ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتكە قارىتىلغان كونكرېت دەلىل. شۇڭا بۇ تەسۋىرنى بىر بىنا ياكى ئادەت ھەققىدىكى ئىككىنچى مۇستەقىل كۆز گۇۋاھلىقى دەپ ھەمىشە ئىشلىتىشكە بولمايدۇ. لېكىن بۇنىڭ ئۆزى «رىھلە»دىكى ھەر بىر سەپەر ياكى كۆزىتىش ئويدۇرۇلغانلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ.

Bulghar زىيارىتى باشقا خىل تەكشۈرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ. Stephen Janicsek نىڭ 1929-يىللىق ماقالىسى بايان قىلىنغان قوشۇمچە سەپەرنى ئارىلىق، ۋاقىت، دەريادىن ئۆتۈش ۋە كۈتۈلگەن تەپسىلاتنىڭ يوقلۇقى بىلەن سېلىشتۇرىدۇ. ئۇنىڭ دەلىلى بۇ زىيارەتنىڭ ئىشەنچلىكلىكىگە سوئال قويىدۇ. بۇ بىر نەچچە خىل دەلىلنى بىللە ئىشلىتىپ ۋاقىت تەرتىپىنى تەكشۈرۈشنىڭ مىسالى. ناتونۇش يەر نامىنى تېپىشنىڭ ئۆزى بۇنداق كۈچلۈك دەلىل بولمايدۇ. بۇ يەردىكى Bulghar ۋولگا رايونىدىكى تارىخىي جاي؛ ھازىرقى بۇلغارىيە دۆلىتى بىلەن ئارىلاشتۇرۇشقا بولمايدۇ.

جۇڭگو ھەققىدىكى بۆلەكلەرمۇ ئوخشىمىغان قاراشلارنى پەيدا قىلغان. Elad نىڭ كۆرگىلى بولىدىغان ئىزاھلىرى بىر ئاخىرقى ھۆكۈم ئەمەس، تەتقىقاتچىلارنىڭ ئوخشىمىغان قارارلىرىنى خاتىرىلەيدۇ. مەسئۇلىيەتچان ئومۇمىي تونۇشتۇرۇش باياندا كۆرسىتىلگەن شەرقىي مەنزىللەرنىڭ تالاشلىق ئىكەنلىكىنى ئېيتىشى كېرەك. دېڭىز ئالاقىسىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ھەر بىر شەخسىي زىيارەتنىڭ دەلىلى ئەمەس. زامانىۋى خەرىتىدىكى ئېنىق سىزىقمۇ، بىر بۆلەكتىكى زىددىيەتمۇ ھەر بىر ۋەقەنى ئايرىم تەكشۈرۈشنىڭ ئورنىنى باسالمايدۇ.

دەلىل تۈرى	نېمىنى كۆرسىتەلەيدۇ؟	يالغۇز ئۆزى نېمىنى ئىسپاتلىيالمايدۇ؟
باياندا چېسلاسى بېرىلگەن يولغا چىقىش	ئەسەرنىڭ باشلىنىش نۇقتىسى ھەققىدە نېمە دېگەنلىكىنى	كېيىنكى بارلىق چېسلانىڭ مۇستەقىل دەلىللەنگەنلىكىنى
باشقا ئەسەردىن ئېلىنغان تەسۋىر	تېكىستلەر ئارىسىدىكى ئەدەبىي مۇناسىۋەتنى	ساياھەتچىنىڭ شۇ جايغا ھېچقاچان بارمىغانلىقىنى
مۇمكىن بولغان كېمە ياكى كارۋان يولى	سەپەرنىڭ قانداق ئەمەلگە ئاشالىغانلىقىنى	بۇ كىشىنىڭ تەكلىپ قىلىنغان ھەر بىر يول بۆلىكىدىن ئۆتكەنلىكىنى
قوليازما ئىمزاسى ياكى ئاخىرقى خاتىرىسى	مەلۇم يازما نۇسخىنىڭ تارىخىغا دائىر ئۇچۇرنى	ئىلگىرىكى نەچچە ئون يىلنىڭ تولۇق سەپەر كۈندىلىكىنى

ئارىلىق ۋە ھازىرقى دۆلەت سانى قانداق ھېسابلىنىدۇ؟

تەخمىنەن 75 مىڭ ئىنگلىز مىلى دېگەن سان Chism نىڭ بابىغا ئوخشاش زامانىۋى ئىلمىي خۇلاسىلەردە كۆرۈلىدۇ. ئۇ قايتا تۈزۈلگەن سەپەرنىڭ چوڭ كۆلىمىنى ئىپادىلەيدۇ؛ ئۆلچەش ئەسۋابى خاتىرىلىگەن يولنىڭ ئېنىقلىقىغا ئىگە ئەمەس. 75 مىڭ ئىنگلىز مىلى تەخمىنەن 120 مىڭ كىلومېتىرغا توغرا كېلىدۇ. بۇ ئايلاندۇرۇش ئەسلى مۆلچەرنى ئېنىق ئۆلچەمگە ئايلاندۇرمايدۇ. تالاشلىق قوشۇمچە يولنى قوبۇل قىلىش، بىر تارىخىي جاينى باشقىچە ئورۇنلاشتۇرۇش ياكى قايتا سەپەرلەرنى باشقىچە ھېسابلاش ئومۇمىي ساننى ئۆزگەرتەلەيدۇ.

دۆلەت سانى يەنە بىر مەسىلىنى تۇغدۇرىدۇ. 14-ئەسىردىكى ئوردا، شەھەر، رايون ۋە سەپەر يوللىرى ھازىرقى چېگرالارغا توغرا كەلمەيدۇ. بىر سىياسىي ياكى سودا تورى بۈگۈن بىر نەچچە دۆلەتنى كېسىپ ئۆتۈشى مۇمكىن. «قىرىق دۆلەتكە بارغان» دېگەندەك جەلپ قىلارلىق ساننى سېلىشتۇرۇشتىن بۇرۇن قايسى خەرىتە، قانداق ھېسابلاش ئۇسۇلى ۋە تالاشلىق مەنزىللەرگە قانداق مۇئامىلە قىلىنغانلىقى كۆرسىتىلىشى كېرەك. ئىبنى بەتتۇتە ھازىرقى دۆلەت چېگرالىرى بويىچە سەپەر پىلانى تۈزمىگەن.

دەلىلگە تايانغان خەرىتىدە ۋاقىت تەرتىپىنىڭ ئىشەنچلىك نۇقتىلىرى، كەڭ دائىرىدە قايتا تۈزۈلگەن يوللار ۋە تالاشلىق ئۇزارتىلمىلار ئايرىم بەلگە بىلەن كۆرسىتىلىشى كېرەك. شىمال يۆنىلىشىنىڭ بەلگىسى، ماسشتاب ۋە مەنبەلەرمۇ ئېنىق بولۇشى لازىم. قايتا زىيارەتلەرنى ئۆچۈرۈۋەتمەڭ؛ خەرىتىنىڭ كىتابتىكى بايان تەرتىپىنىمۇ ياكى تارىخچى قايتا تۈزگەن ۋاقىت تەرتىپىنىمۇ ئەگىشىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈڭ. بىرلا رەڭدىكى ئۈزلۈكسىز سىزىق تەتقىقاتتىكى ئېنىقسىزلىقنى يوشۇرۇپ قويىدۇ.

دەرسخانىدا بىر بۆلەكنى نەقىل ئالغاندا نەشر ۋە بەت نومۇرىنى كۆرسىتىڭ. ئۇنىڭ ئۆزى كۆرگەن ئىشنىمۇ ياكى باشقىلاردىن ئاڭلىغان ئۇچۇرنىمۇ خاتىرىلىگەنلىكىنى ئايرىڭ. بايان قىلغۇچىنىڭ ئەخلاقىي ھۆكۈمى بىلەن تارىخچىنىڭ خۇلاسىسىنىمۇ پەرقلەندۈرۈڭ. بۇنداق ئوقۇش «رىھلە»نى تاشلىۋېتىش ئەمەس؛ ئۇنىڭ مەلۇم سوئالغا قانچىلىك جاۋاب بېرەلەيدىغانلىقىنى ئېنىقلاش. مەنبەنىڭ كۈچى بىلەن چېكىنى بىللە كۆرسەتكەندە، ساياھەتنىڭ كۆلىمىدىن باشقا كىشىلەر، ئالاقە ۋە تېكىستنىڭ ئۆزگىرىشىمۇ كۆرۈنىدۇ.

مەنبەلەر

تۆۋەندىكى مەنبەلەر ئوخشاش خىزمەت قىلمايدۇ. تەرجىمە قىلىنغان ئەسلى بايان سەپەر تەجرىبىسىنى يەتكۈزىدۇ؛ تەتقىقات مەلۇم بۆلەكنى تەكشۈرىدۇ؛ كاتالوگ ۋە مۇزېي خاتىرىسى مەلۇم نەشر ياكى بۇيۇمنىڭ كىملىكى بىلەن دەلىل چېكىنى كۆرسىتىدۇ. Cambridge نىڭ ئۈچ تەتقىقات ماقالىسى ۋە بىر كىتاب بابى ئوخشاش نەشرىياتقا تەۋە؛ ئۇلارنى تۆت مۇستەقىل ئورگان دەپ ساناشقا بولمايدۇ.

1. ئىبنى بەتتۇتە، Travels in Asia and Africa, 1325–1354، H. A. R. Gibb نىڭ تەرجىمە ۋە تەھرىرى، فوردھام ئوتتۇرا ئەسىر مەنبەلىرى توپلىمى: 1929-يىللىق تەرجىمىدىن تاللانغان بۆلەكلەر يولغا چىقىش، مىسىردىكى يول ئۆزگىرىشى، باغداد كارۋىنىنىڭ ياردىمى ۋە مالىدىكى كۆزىتىشلەر ئۈچۈن ئىشلىتىلدى. بۇ تەھرىر قىلىنغان تەرجىمە؛ ئارىلىقتىكى خىزمەتتىن ئۆتمىگەن ئەسلى سۆھبەت خاتىرىسى ئەمەس.
2. Claudia Maria Tresso، “India's epidemics in the Riḥla of Ibn Baṭṭūṭa: plague, cholera or lexical muddle?”: كىرىش قىسمى ۋە قوليازما مۇھاكىمىسى دېھلى دەۋرى، باياننىڭ تەييارلىنىش چېسلالىرى ۋە Arabe 2291 نۇسخىسىنى چۈشەندۈرىدۇ. تەتقىقاتنىڭ ئاساسىي تېمىسى يۇقۇم ئاتالغۇلىرى؛ ھەر بىر سەپەر يولىنى دەلىللەش ئەمەس.
3. Amikam Elad، “The description of the travels of Ibn Baṭṭūṭa in Palestine: is it original?”: ئاشكارا ئۈزۈندى al-Abdari دىن مەزمۇن ئېلىنغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ؛ كۆرگىلى بولىدىغان ئىزاھلار تالاشلىق زىيارەتلەر ھەققىدىكى پەرقلىق قاراشلارنى كۆرسىتىدۇ. ھەقلىق ماقالىنىڭ پۈتۈن تېكىستى تەكشۈرۈلمىدى.
4. Stephen Janicsek، “Ibn Battuta's Journey to Bulghar: Is it a Fabrication?”، 1929؛ ۋېنگىرىيە پەنلەر ئاكادېمىيەسى كۇتۇپخانىسىدىكى رەقەملەشتۈرۈلگەن نۇسخا: ئارىلىق، ۋاقىت ۋە جۇغراپىيە دەلىللىرى بۇ قوشۇمچە سەپەرنىڭ نېمىشقا تالاشلىق ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلدى. بۇ ھۆكۈم پۈتۈن كىتابقا كېڭەيتىلمىدى.
5. Christine Chism، “Ibn Battuta”، The Cambridge Guide to Global Medieval Travel Writing: ئاشكارا خۇلاسە تەخمىنەن 75 مىڭ مىللىق قايتا تۈزۈلگەن يول ۋە ساياھەتچىنىڭ ئۆزگىرىدىغان كىملىكلىرى ھەققىدىكى چۈشەندۈرۈشنى بېرىدۇ. بابنىڭ پۈتۈن تېكىستى تەكشۈرۈلمىدى.
6. فىرانسىيە دۆلەت كۇتۇپخانىسى، Voyages d'Ibn Battûta كاتالوگ خاتىرىسى: 1968-يىللىق فاكسىمىلە بىلەن 1853–1858-يىللىق ئەرەبچە–فىرانسۇزچە نەشرنىڭ مۇناسىۋىتىنى بېكىتىدۇ. كاتالوگ خاتىرىسى ئوتتۇرا ئەسىردىكى بىر زىيارەتنى مۇستەقىل دەلىللىمەيدۇ.
7. ئامېرىكا كۇڭگرېس كۇتۇپخانىسى، Ibn Battuta's Rihla: رەسمىي خاتىرە 1904-يىللىق ئەرەبچە باسمىنى ۋە ئىسكەندەرىيە كۇتۇپخانىسىدىن كەلگەن رەقەملەشتۈرۈلگەن مەنبەنى پەرقلەندۈرىدۇ. ئادەتتىكى بەت ئېچىلمىغاندا كۇتۇپخانىنىڭ رەسمىي JSON ئۇچۇرى ئوقۇلدى؛ يۈزلىگەن ئەرەبچە بەت تولۇق سېلىشتۇرۇلمىدى.
8. مېتروپولىتان سەنئەت مۇزېيى، “Hoddu (Xalam)”: بۇيۇمنىڭ ئىزاھى ئوتتۇرا ئەسىردىكى لۇت تۈرىدىكى چالغۇلار ھەققىدىكى بايانلارنى مۇھاكىمە قىلىدۇ. ئۇ ماددىي مەدەنىيەتنى سېلىشتۇرۇش دائىرىسى ئۈچۈن ئىشلىتىلدى؛ ھەر بىر سەپەرنىڭ دەلىلى ئەمەس.
9. چىكاگو ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى، David Waines، The Odyssey of Ibn Battuta: نەشرىياتنىڭ تونۇشتۇرۇشى ۋە مۇندەرىجىسى سەپەر، مېھماندوستلۇق ۋە بايان قىلغۇچىنىڭ دۇنيا قارىشى ھەققىدىكى زامانىۋى تەتقىقاتنى تونۇشتۇرىدۇ. بۇ كېيىنكى ئوقۇشقا كۆرسەتمە؛ ماقالە ئۈچۈن پۈتۈن كىتاب ئوقۇلمىدى.