قۇرتۇبە خەلىپىلىكى 929–1031-يىللاردا قانداق قۇرۇلۇپ پارچىلاندى؟

قۇرتۇبە خەلىپىلىكى 929-يىلدىن 1031-يىلغىچە مەۋجۇت بولغان سىياسىي ئورگان ئىدى. ئابدۇراھمان ئۈچىنچى 929-يىلى خەلىپە ئۇنۋانىنى ئالدى. ئىچكى ئۇرۇش 1009-يىلى باشلىنىپ، خەلىپىلىك 1031-يىلى ئاخىرلاشتى. كۈچلۈك ساراي بىلەن قوشۇن، مەدىينەت ئەززەھرا ساراي شەھىرى، چوڭ مەسچىتنىڭ كېڭەيتىلىشى ۋە ئىسىم بىلەن يىلنى ساقلىغان قىممەتلىك بۇيۇملار بۇ ھاكىمىيەتنى كونكرېت چۈشەندۈرۈشكە ياردەم بېرىدۇ. سىياسىي پارچىلىنىش رايونلۇق دۆلەتلەردىن تەركىب تاپقان يېڭى تەرتىپنى پەيدا قىلدى. ئاھالە، بىنالار ۋە مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىنىڭ تارىخى داۋاملاشتى.

مۇسۇلمان قوشۇنلىرىنىڭ 711-يىلى ئىبىرىيەگە كېلىشى، 929-يىلى خەلىپىلىكنىڭ ئېلان قىلىنىشى، 1031-يىلى ئورگاننىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشى ۋە 1236-يىلى قۇرتۇبەنىڭ فەتھى ئايرىم ۋەقەلەردۇر. ئاللىقاچان ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان بىر ھۆكۈمدارنىڭ ئۇنۋان ئۆزگەرتىشى، ئىچكى توقۇنۇشنىڭ باشلىنىشى ۋە شەھەرنىڭ باشقا پادىشاھقا ئۆتۈشى ئوخشىمىغان ئۆزگىرىشلەرنى كۆرسىتىدۇ. ھەر بىر يىلغا ئۇنىڭ ۋەقەسىنى قوشۇش نېمىنىڭ باشلىنىپ، نېمىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ئېنىقلايدۇ. ۋاقتى بېكىتىلگەن بىنا ۋە بۇيۇملار بۇ سىياسىي تەرتىپنى بۈگۈنمۇ تەكشۈرگىلى بولىدىغان ماددىي دەلىل بىلەن باغلايدۇ.

تۆۋەندىكى يىل ۋە ئەسىرلەر مىلادى ھېساب بويىچە بېرىلدى. يېزىقلاردىكى ھىجرىيە يىللىرى ئايرىم كۆرسىتىلىپ، مەنبەلەر بەرگەن مىلادى ۋاقىت بىلەن بىللە چۈشەندۈرۈلىدۇ.

ۋاقىت جەدۋىلى ئوخشىمىغان باشلىنىش ۋە ئاخىرلىشىشلارنى ئايرىيدۇ

نيۇيوركتىكى Metropolitan Museum of Art، قىسقىچە Met، ئىسپانىيەدىكى ئۇمەۋىي تارىخىنى ۋىلايەت، ئەمىرلىك ۋە خەلىپىلىك دەۋرىگە ئايرىيدۇ. ئەندەلۇسنىڭ ئاممىۋى فوندى El legado andalusí بولسا رايونلۇق دۆلەتلەر ۋە كېيىنكى خىرىستىيان فەتھىلىرىگىچە سوزۇلغان ئۇزۇنراق ۋاقىت جەدۋىلىنى بېرىدۇ. بۇ ئايرىش قايسى ھاكىمىيەت ياكى ئورگاننىڭ تىلغا ئېلىنغانلىقىنى بەلگىلەيدۇ. ئۇ پۈتۈن جەمئىيەتنىڭ بىر كۈندە ئۆزگەرگەنلىكىنى كۆرسەتمەيدۇ. بىر مەنسەپنىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشى بىلەن شەھەرنىڭ قولدىن كېتىشى ئوخشىمىغان ئۆزگىرىشلەردۇر.

يىل ياكى دەۋر	ۋەقە	چېسلانىڭ ئايرىپ كۆرسىتىدىغان ئۆزگىرىشى
711	مۇسۇلمان قوشۇنلىرى شىمالىي ئافرىقىدىن ئىبىرىيەگە كېلىدۇ.	ئونىنچى ئەسىردىكى خەلىپىلىكتىن بۇرۇن باشلانغان ئۇزۇنراق سىياسىي تارىخ.
756–929	ئۇمەۋىي ئەمىرلىرى قۇرتۇبەدىن ھاكىمىيەت يۈرگۈزىدۇ.	سۇلالە ۋە ھاكىمىيەت مەركىزى خەلىپە ئۇنۋانى ئېلىنىشتىن بۇرۇنلا بار ئىدى.
929	ئابدۇراھمان ئۈچىنچى ئۆزىنى خەلىپە دەپ ئېلان قىلىدۇ.	خەلىپىلىكنىڭ ئايرىم سىياسىي ئورگان سۈپىتىدە باشلىنىشى.
961–976	ھەكەم ئىككىنچى ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ.	مەسچىتنى كېڭەيتىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان مۇھىم ھىمايە دەۋرى.
976	ھىشام ئىككىنچى ھەكەم ئىككىنچىنىڭ ئورنىغا چىقىدۇ.	كېيىن خەلىپە ئۇنۋانى بىلەن ئەل مەنسۇرنىڭ ئەمەلىي ھاكىمىيىتىنى ئايرىش كېرەك.
1009	پىتنى، يەنى ئىچكى ئۇرۇش باشلىنىدۇ.	ئورگان رەسمىي ئاخىرلىشىشتىن بۇرۇن پارچىلىنىش باشلىنىدۇ.
1031	خەلىپىلىك ئاخىرلىشىدۇ.	ئورگاننىڭ ئاخىرى ۋە تائىفە دۆلەتلىرىگە ئۆتۈش ئۈچۈن بىر چېگرا.
1236	كاستىلىيەلىك فېردىناند ئۈچىنچى قۇرتۇبەنى ئالىدۇ.	شەھەرنىڭ فەتھى خەلىپىلىك ئەمەلدىن قالدۇرۇلغاندىن خېلى كېيىن يۈز بېرىدۇ.

جەدۋەل مۇزېينىڭ دەۋرلەرگە ئايرىشى، فوندىنىڭ ۋاقىت جەدۋىلى ۋە كاتېدرالنىڭ بىنا تارىخىنى بىرلەشتۈرىدۇ. ھەر بىر ھۆكۈمدار ياكى ھەربىي يۈرۈشنى تىزىشنىڭ ئورنىغا مۇھىم بۇرۇلۇشلارنى تاللايدۇ. سۇلالە، مەنسەپ ۋە شەھەر ئايرىم تەتقىقات تېمىلىرىدۇر. ئۇلارنى ئايرىش بىر ھۆكۈمدارنىڭ مەغلۇبىيىتى ياكى بىر بىناغا كەلگەن زىياننى ئۈچىلىسىنىڭ ئاخىرلىشىش ۋاقتى قىلىپ قويۇشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. بىر بىنا ئۇنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلىگەن ھاكىمىيەت ئاخىرلاشقاندىن كېيىنمۇ ئىشلىتىلىشى مۇمكىن.

711 بىلەن 929 ئارىسىدا ئىككى ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىت بار. قۇرتۇبەنى مەركەز قىلغان ئۇمەۋىي ئەمىرلىكى ھۆكۈمدار خەلىپە ئۇنۋانىنى ئېلىشتىن بۇرۇنلا قۇرۇلغان. شۇڭا ساراي شەھىرى بىلەن ئونىنچى ئەسىردىكى بۇيۇملار 711-يىلدىكى يۈرۈشنىڭ ھەر بىر تەپسىلاتىنى ھۆججەتلىمەيدۇ. ئوخشاش رايوندا بولۇشى ئۇلارنى ئوخشاش ۋەقەنىڭ شۇ دەۋردىكى دەلىلىگە ئايلاندۇرمايدۇ. بىر بۇيۇم ياكى بىنادىن سىياسىي ئۆزگىرىشنى چۈشەندۈرۈشتە پايدىلىنىشتىن بۇرۇن، ئۇنى ئۆز دەۋرىگە قويۇش زۆرۈر.

ئابدۇراھمان ئۈچىنچىنىڭ يېڭى ئۇنۋانى نېمىنى ئۆزگەرتتى؟

ئابدۇراھمان ئۈچىنچى 912-يىلدىن باشلاپ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن. 929-يىلى ئېلىنغان ئۇنۋان ئاللىقاچان ھۆكۈمران بولغان كىشىنىڭ دەۋاسىنى ئۆزگەرتتى. Met بۇ غەربتىكى ئۇمەۋىي دۆلىتىنى شەرقتىكى ئابباسى ھاكىمىيىتى ۋە شىمالىي ئافرىقىدا 909-يىلى قۇرۇلغان فاتىمى خەلىپىلىكى بىلەن بىللە چۈشەندۈرىدۇ. بىر نەچچە مۇسۇلمان سۇلالە خەلىپىلىك ھوقۇقىنى دەۋا قىلغان. قۇرتۇبەدىكى ئېلان رىقابەتچى مەركەزلەر ۋە ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنلۇق بولۇشى ھەققىدىكى ئوخشىمىغان دەۋالار بار سىياسىي دۇنياغا تەۋە ئىدى.

بىر نەچچە پايتەختنى كۆرسەتكەن خەرىتە ئىبىرىيەدىن باغداتقىچە بىرلا ئۈزلۈكسىز ھۆكۈمەت بار دېگەن تەسەۋۋۇردىن تېخىمۇ ئېنىق. ئۇنۋان قۇرتۇبە ھۆكۈمدارىنىڭ قانۇنلۇق ھوقۇق دەۋاسىنى ئىپادىلەيدۇ. ئۇ باشقا بارلىق مۇسۇلمان زېمىنلىرىنىڭ ئۇنىڭغا بويسۇنغانلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ. بىر مەنبە خەلىپىنى تىلغا ئالغاندا، شەخس، جاي ۋە دەۋرنى بىللە بەلگىلەش كېرەك. رىقابەتچى سۇلالىلەر ئوخشاش مەنسەپ نامىنى ئىشلەتكەنلىكى ئۈچۈن، سۆزنىڭ ئۆزى ئۇلار ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنى چۈشەندۈرەلمەيدۇ.

سىياسىي رىقابەت بىلەن سەنئەت ئالاقىسى بىر ۋاقىتتا مەۋجۇت بولالايتتى. مۇزېي قۇرتۇبە سارىيىنىڭ شەرقىي ئوتتۇرا دېڭىز سارايلىرى ۋە سۈرىيەدىكى بۇرۇنقى ئۇمەۋىيلەر بىلەن باغلىق شەكىللەردىن پايدىلانغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. بىر سۇلالە باشقا ئائىلىنىڭ ھاكىمىيەت دەۋاسىنى رەت قىلىپ، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۇنىڭ زېمىنىدىن كەلگەن بۇيۇم، ھۈنەر ئۇسۇلى ۋە كۆرۈنۈش ئەنئەنىسىگە قىزىقىشى مۇمكىن ئىدى. ماددىي خاتىرىلەر سىياسىي چېگرادىن ھالقىغان باغلىنىشلارنى كۆرسىتىدۇ. بېزەكتىكى ئوخشاشلىق سىياسىي بويسۇنۇشتىن باشقا بىر سوئالغا جاۋاب بېرىدۇ.

نيۇيورك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قەدىمكى دۇنيا تەتقىقات ئىنستىتۇتى، NYU ISAW، بۇ مۇھىتنى 2024–2025-يىللاردىكى مەدىينەت ئەززەھرا كۆرگەزمىسىدە تونۇشتۇردى. چۈشەندۈرۈش ئالىم، سەنئەتكار ۋە دىپلوماتىك ۋەكىللەرنى ساراي شەھىرىنىڭ تارىخىغا كىرگۈزۈپ، خەلقئارالىق سەنئەت زوقىنى ھۆكۈمرانلىق كۈچىنىڭ كۆرسىتىلىشى بىلەن باغلايدۇ. بۇ يەردە ئاللىقاچان ئاخىرلاشقان كۆرگەزمىنىڭ ھۆججەتلىرى ئىشلىتىلىدۇ. ئۇنۋان ھاكىمىيەت دەۋاسىنىڭ بىر قىسمى ئىدى؛ جاي، مۇراسىم ۋە بۇيۇملارمۇ بۇ دەۋانى كۆرۈنەرلىك قىلىشقا قاتناشقان.

ساراي شەھىرى ھاكىمىيەتنى كۆرۈنەرلىك قىلاتتى

قۇرتۇبە يېنىدىكى مەدىينەت ئەززەھرا Medina Azahara نامى بىلەنمۇ تونۇلىدۇ. ئەندەلۇس رايونلۇق ھۆكۈمىتى Junta de Andalucía نىڭ مىراس خاتىرىسى ئۇنىڭ قۇرۇلۇشىنى ئابدۇراھمان ئۈچىنچىنىڭ خەلىپىلىك پىلانىغا باغلاپ، باشلىنىش ئۈچۈن 936 ياكى 940 يىللىرىنى بېرىدۇ. Met نىڭ تۈۋرۈك بېشى تىزىملىكى 936-يىلنى ئىشلىتىدۇ. مەنبەلەر قۇرۇلۇشنىڭ باشلىنىشىنى ئونىنچى ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا قويىدۇ، بىراق دەل ئوخشاش بىر يىلنى تەكلىپ قىلمايدۇ. ئۇچۇرنى يەتكۈزگەندە بۇ تاللاشلار ۋە ئۇلارنىڭ چېكى ساقلىنىشى كېرەك.

رايونلۇق ھۆكۈمەت ساراي قىسمىنى ھۆكۈمدارنىڭ تۇرالغۇسى، ئەمەلدارلار تۇرغان جاي ۋە قۇرتۇبەدىن كۆچۈرۈلگەن دۆلەت باشقۇرۇشىنىڭ مەركىزى دەپ چۈشەندۈرىدۇ. بۇ ئىقتىدارلار بوشلۇقلارنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىنى چۈشىنىشكە ياردەم بېرىدۇ. تۇرالغۇ، باشقۇرۇش ۋە سارايغا كىرىش ئۆزئارا باغلىق رايونلاردا ئايرىم ئورۇنلارغا تەقسىم قىلىنغان بولۇشى مۇمكىن. چىرايلىق ئويۇلغان بىر تاش ئۆينىڭ ئىقتىدارىنى ئۆزىلا بەلگىلىمەيدۇ. ساقلانغان پىلان بىلەن ھۆججەتلەنگەن ئىشلىتىشنى بىللە كۆرۈش كېرەك؛ بېزەك پۈتۈن ئىقتىدار چۈشەندۈرۈشىنىڭ ئورنىنى باسمايدۇ.

UNESCO نەزەرنى ساراينىڭ سىرتىغا كېڭەيتىدۇ. يول، كۆۋرۈك، سۇ سىستېمىسى، بىنا، بىناكارلىق بېزىكى ۋە كۈندىلىك بۇيۇملار ساقلانغان شەھەر قالدۇقلىرىنىڭ قىسمىدۇر. ئىنچىكە ئىشلەنگەن تاش مەلۇم بوشلۇققا سېلىنغان بايلىقنى كۆرسىتىدۇ. يول ۋە سۇ يولى ئولتۇراق رايوننىڭ ئۇ بوشلۇقتىن سىرت قانداق ئىشلىگەنلىكىنى تەكشۈرۈشكە ئىمكان بېرىدۇ. بۇ قالدۇقلار دۆلەت بايلىقىنى دۇنيادىكى ئەڭ باي شەھەرلەر توغرىسىدىكى ھۆججەتسىز رەت تەرتىپتىن كونكرېتراق چۈشەندۈرىدۇ. بىر ھەشەمەتلىك ئۆي پۈتۈن ئىقتىسادنىڭ ئۆلچىمى ئەمەس.

Met دىكى 25.120.508 نومۇرلۇق مەرمەر تۈۋرۈك بېشى تەخمىنەن 960-يىلغا بېكىتىلگەن. تۈۋرۈك بېشى تۈۋرۈكنىڭ ئۈستۈنكى قىسمىدۇر. مۇزېي بۇ بۇيۇمنى ساراي شەھىرىنىڭ تارىخىغا قويۇپ، ئۇ يەردىكى ھەيكەللىك بىنا پارچىلىرىنىڭ كېيىن چېركاۋ ۋە دىندىن باشقا ئىشلارغا ئىشلىتىلگەن بىنالاردا قايتا ئىشلىتىلگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. قايتا ئىشلىتىش خەلىپىلىك دەۋرى ماتېرىياللىرىنىڭ ئوخشىمىغان مۇھىتتا ساقلىنىشىنى چۈشەندۈرىدۇ. بۇ ئومۇمىي تارىخ شۇ تۈۋرۈك بېشىنىڭ كېيىن تۇرغان ھەر بىر جايىنىڭ تولۇق خاتىرىسى ئەمەس.

ھەكەم ئىككىنچىنىڭ مەسچىت كېڭەيتىشى كونكرېت تەپسىلاتلارغا ئىگە

قۇرتۇبە چوڭ مەسچىتى خەلىپىلىكتىن بۇرۇن باشلانغان ۋە ئوخشىمىغان ھۆكۈمدارلار تەرىپىدىن كېڭەيتىلگەن. ھەكەم ئىككىنچىنىڭ تۆھپىسى بۇ ئۇزۇن بىنا تارىخىنىڭ بىر باسقۇچىدۇر. كاتېدرالنىڭ بايانى كېڭەيتىشنى 962–966 يىللىرىغا بېكىتىدۇ. ئايرىم چۈشەندۈرۈش جەنۇبقا قوشۇلغان ئون ئىككى بىنا بۆلىكىنى، مەقسۇرە بىلەن مىھرابنى بۇ قىسمىنىڭ مەركىزىي نۇقتىلىرى دەپ كۆرسىتىدۇ. بۈگۈنكى پۈتۈن بىنا توپىنى بىرلا قۇرۇلۇش دەپ قاراش ئوخشىمىغان ھۆكۈمرانلىق دەۋرىدىكى ئىشلارنى ئارىلاشتۇرۇۋېتىدۇ.

مىھراب ناماز يۆنىلىشىنى كۆرسىتىدۇ. كاتېدرالنىڭ بۇ مىھراب توغرىسىدىكى چۈشەندۈرۈشى مەقسۇرە رايونى ئىچىدىكى كىچىك سەككىز تەرەپلىك ئۆينى تەسۋىرلەيدۇ؛ ئۇ دېڭىز قۇلۇلىسىنىڭ قېپى شەكىللىك گۈمبەز بىلەن يېپىلغان. ئاتالغۇلار مەلۇم بىنا قىسمىغا باغلانغاندا مەنىسى كونكرېتلىشىدۇ. شۇنداق قىلغاندا نەزەرنىڭ نېمىشقا كېڭەيتىلگەن قىسمىنىڭ جەنۇبىي ئۇچىغا يۆنەلگەنلىكى چۈشىنىشلىك بولىدۇ. بۇ شەكىل شۇ يادىكارلىققا تەۋە؛ باشقا ھەر بىر مەسچىتنىڭ ئالاھىدىلىكى بولۇشى شەرت ئەمەس.

تۆت ئۈستۈنكى يورۇقلۇق ئېغىزى كېڭەيتىشنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىغا قاتنىشىدۇ: بىرى ئۇنىڭ كىرىش قىسمىدا، ئۈچى مىھرابنىڭ ئالدىدا. چۈشەندۈرۈش كېسىشىدىغان ئەگمە تاقلار، مەرمەر، موزايكا ۋە ئۇسلۇبلاشتۇرۇلغان ئۆسۈملۈك بېزىكىنى تىلغا ئالىدۇ. بۇلار كونكرېت بىناكارلىق تاللاشلىرىدۇر. كېڭەيتىشنىڭ چېگراسىنى تېپىپ، نۇرنىڭ بوشلۇق تەرتىپى بىلەن مۇناسىۋىتىنى ئىز قوغلاش بۇ باسقۇچنى پەرقلەندۈرۈشنى ئاسانلاشتۇرىدۇ. ماتېرىيال، ئېغىز سانى ۋە ئورنى «مول بېزەك» دېگەن ئومۇمىي تەسىراتتىن كۆپرەك ئۇچۇر بېرىدۇ.

ئارابېسك، گېئومېتىرىيەلىك نەقىش ۋە ھۆسنخەت سېلىشتۇرمىسى ئۆسۈملۈك شاخلارنى كۆپ تەرەپلىك شەكىل ۋە يېزىقتىن ئايرىيدۇ. ئۇنىڭ مىسىرغا تەۋە قىلىنغان ئويما تاختا مىسالى ئون ئۈچىنچى ئەسىردىن ئون بەشىنچى ئەسىرگىچە بولغان دەۋرگە بېكىتىلگەن. مىسال بېزەكنىڭ قانداق تەشكىللىنىشىنى چۈشەندۈرىدۇ؛ قۇرتۇبەنىڭ ئونىنچى ئەسىردىكى بېزىكىنىڭ كېلىپ چىقىشىنى بەلگىلىمەيدۇ. نەقىش قۇرۇلمىسىنى سېلىشتۇرۇش بىلەن مەلۇم ئەسەرنىڭ ياسالغان جايى ۋە ۋاقتىنى تېپىش ئايرىم ئىشلاردۇر.

بۈگۈنكى فوتو ئوخشىمىغان تارىخىي قەۋەتلەرنى بىرلەشتۈرۈشى مۇمكىن. ئونىنچى ئەسىردىكى تاقلار، كېيىنكى ئەسلىھەلەر ۋە ھازىرقى توسۇقلار بىر رەسىمدە كۆرۈنەلەيدۇ. فوتو بىنادىن بۈگۈنگە يېتىپ كەلگەن ھالەتنى خاتىرىلەيدۇ. ئۇ 965-يىلى ھەر بىر ناماز ئوقۇغۇچىنىڭ بوشلۇقتا قانداق ھەرىكەت قىلغانلىقىنى ئۆزلۈكىدىن قايتا قۇرمايدۇ. بىر پارچىنىڭ ۋاقتى بەلگىلەنگەن بولۇشى يېنىدىكى بارلىق پارچىلارنى ئوخشاش ياشقا ئايلاندۇرمايدۇ. رەسىم تارتىلغان ۋاقىت بىلەن رەسىمدىكى نەرسىلەرنىڭ يېشى ئايرىم تەكشۈرۈلۈشى كېرەك.

UNESCO نىڭ قۇرتۇبە تارىخىي مەركىزى بايانى مەسچىتنىڭ ئون ئۈچىنچى ئەسىردە كاتېدرالغا ئايلاندۇرۇلۇشىنى چۈشەندۈرىدۇ. بۈگۈنكى بىنا شۇنىڭ بىلەن بىر نەچچە تارىخنى ساقلايدۇ. خەلىپە ھىمايە قىلغان كېڭەيتىشنى تەكشۈرگەندە، كېيىنكى خىرىستىيان ئىشلىتىشى ۋە قوشۇمچىلىرىمۇ ماددىي ئۆتمۈشنىڭ قىسمى سۈپىتىدە كۆرۈلىدۇ. قەۋەتلەرنى ئايرىش ساقلانغان بىنا توپىنىڭ بۈگۈنكى شەكلىگە قانداق يېتىپ كەلگەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ.

پىل چىشى قۇتىسى ئىسىم، خەت ۋە يىلنى ساقلايدۇ

قولدا كۆتۈرۈلىدىغان بۇيۇملار بىنا پىلانىدىن باشقا دەلىل بېرىدۇ. لۇۋر مۇزېيى ئەل مۇغىرەنىڭ OA 4068 نومۇرلۇق پىل چىشى قۇتىسىنى مەدىينەت ئەززەھرادىن كەلگەن پىكسىس دەپ خاتىرىلەپ، 968-يىلغا بېكىتىدۇ. ماتېرىيالى پىل چىشىدۇر. ئەرەبچە يېزىق ئەل مۇغىرەنى مۇئمىنلەر ئەمىرىنىڭ ئوغلى دەپ ئاتاپ، ھىجرىيە 357-يىلىنى بېرىدۇ. تىزىملىك خەت ئۇسلۇبىنى كۇفى دەپ بەلگىلەپ، تېكىستنىڭ قاپقاقنىڭ تۆۋەنكى چېتىنى بويلاپ يېزىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. يېزىقنىڭ قايسى پارچىدا ساقلانغانلىقى ئوقۇش ئۈچۈن مۇھىم.

تىزىملىكنىڭ ئاساسىي چېسلاسى 968-يىل. يېزىققا ئائىت قىسمى ھىجرىيە 357-يىلى ئۈچۈن مىلادى 967–968 ئارىلىقىنىمۇ بېرىدۇ. ئىسلامىي ئاي يىلى بىلەن گرىگورىيان كالېندارىدىكى يىلنىڭ چېگرىسى ئوخشاش ئەمەس. يېزىلغان يىل بىلەن مۇزېي ئىشلەتكەن چېسلانى بىللە ساقلاش بۇ كىچىك پەرقنى چۈشەندۈرۈشكە ياردەم بېرىدۇ. بۇ ئۇچۇرلار ئېنىق ياسالغان كۈنىنى بەلگىلىمەيدۇ. يىل، كالېندارلار ئارىسىدىكى ماسلىشىش ۋە مەلۇم كۈن ئوخشىمىغان ئىنچىكە دەرىجىدىكى دەلىل تەلەپ قىلىدۇ.

يېزىق ۋاقىت ۋە نامى بېرىلگەن تاپشۇرۇۋالغۇچى ئۈچۈن كۈچلۈك ئاساستۇر. ئۇ قۇتىنىڭ ئىچىدە بىر ۋاقىتتا بار بولغان ھەر بىر نەرسىنى تىزمايدۇ؛ مەلۇم سوۋغا مۇراسىمىنىمۇ ھۆججەتلىمەيدۇ. ماتېرىيال، سۆز، شەكىل ۋە بېزەك ئايرىم سوئاللارغا جاۋاب بېرىدۇ. چېسلانىڭ ئېنىق بولۇشى ئىشلىتىش شارائىتىنىڭ نامەلۇم بولۇشى بىلەن بىرگە مەۋجۇت بولالايدۇ. ئىچىدىكى نەرسە ياكى كېيىنكى سەپىرى ھەققىدە ھېكايە قۇرۇشتىن بۇرۇن، ساقلانغان پارچىلار بىلەن ئۇلاردىكى تېكىستنى كۆرۈش كېرەك.

ئۈچ ئايرىم ئەندەلۇس پىل چىشى قۇتىسىنىڭ سېلىشتۇرمىسى لۇۋردىكى بۇيۇمنى ئەسلى قاپقىقى يوقالغان ئىككى Met مىسالى بىلەن بىللە چۈشەندۈرىدۇ. شۇڭا تەكشۈرگىلى بولىدىغان تېكىستنىڭ مىقدارى پەرقلىق. OA 4068 نىڭ ئىسمى ۋە يىلىنى ئوخشاپ كەتكەن باشقا قۇتىغا كۆچۈرگىلى بولمايدۇ. تىزىم نومۇرى بىلەن ساقلانغان پارچىلارنى سېلىشتۇرۇش قايسى ئۇچۇرنى بىللە كۆرگىلى بولىدىغانلىقىنى، قايسىسىنىڭ يوقالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

كۇفى ۋە باشقا ئەرەب ھەرپلىك خەت ئەنئەنىلىرى قوللانمىسى خەتنىڭ شەكلىنى تېكىستنىڭ تىلىدىن ئايرىيدۇ. ھەرپنى تونۇش سۆزلەرنى تەرجىمە قىلىش ياكى تىلنى بەلگىلەش بىلەن ئوخشاش ئەمەس. بۇ قۇتا ئۈچۈن لۇۋر تېكىستنىڭ ئەرەبچە ئىكەنلىكى بىلەن خەتنىڭ كۇفى ئۇسلۇبىدا يېزىلغانلىقىنى ئايرىم خاتىرىلەيدۇ. شۇنداق قىلغاندا پەقەت «ئىسلامىي يېزىق» دېيىشتىن ئېنىقراق بايان بېرىلىدۇ. كۆرۈنگەن شەكىل بىلەن ھۆججەتلەنگەن ئوقۇلۇش بىر-بىرىنى تولۇقلايدۇ؛ ئۇلار ئوخشاش سوئالغا جاۋاب بەرمەيدۇ.

بايلىق ۋە بىلىم ئادەم بىلەن ئورگانلارغا تايانغان

Hugh Kennedy نىڭ كامبىرىجدىكى ئاممىغا ئوچۇق باب قىسقىچە بايانى تەخمىنەن 1000-يىلدىكى دۆلەت كۈچىنى دېھقانچىلىقنىڭ روناق تېپىشى، پۇل ئىقتىسادى، باج، كەسپىي قوشۇن ۋە ساۋاتلىق باشقۇرۇش ئاپپاراتى بىلەن باغلايدۇ. بايلىقلار ئەمەلدار ۋە قوراللىق كۈچلەرنى تەمىنلىگەن. ئورگانغا تايانغان چۈشەندۈرۈش قىممەتلىك بىنا ۋە ساراي بۇيۇملىرىنىڭ دەلىلىنى تولۇقلايدۇ. چىرايلىق بىر بۇيۇم بارلىق باج كىرىمىنى ئۆلچىمەيدۇ. ئۇنى پەيدا قىلغان زاكاز بايلىقنى يىغىپ ئىشلىتەلەيدىغان تەشكىل بىلەن بىللە ئويلىنىشى كېرەك.

ئوخشاش قىسقىچە بايان ھىشامنىڭ خەلىپىلىك ھوقۇقى بىلەن ئەل مەنسۇرنىڭ ئەمەلىي ھەربىي باشقۇرۇشىنى ئايرىيدۇ. ئۇنۋان ۋە بۇيرۇق بېرىش ئىمكانى ئوخشىمىغان شەخسكە تەۋە بولالايتتى. ھەر ئىككى رولنى بەلگىلەش ھاكىمىيەتنىڭ قانداق ئىشلىگەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. ۋاقىت جەدۋىلىدە خەلىپەنىڭ ئىسمى بولۇشى ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىق جەريانىدا ھەممە ئىشنى ئۆزى باشقۇرغانلىقىنى كۆرسەتمەيدۇ. كېيىنكى ھاكىمىيەت ئۆتكۈزۈشنى چۈشەندۈرگەندە، رەسمىي مەنسەپ بىلەن بايلىققا بولغان ئەمەلىي كونترولمۇ ئايرىم كۆرۈلۈشى كېرەك.

بىلىم ۋە سەنئەت ئالماشتۇرۇشى بىر سارايدىن ھالقىغان. Ira Lapidus نىڭ ئاممىغا ئوچۇق باب قىسقىچە بايانى ئىسپانىيە-ئىسلام مەدەنىيىتىنى ئۇزۇنراق دەۋر ئىچىدە كۆرىدۇ؛ شېئىر، سۇغىرىش، پەلسەپە ۋە گرېك پەلسەپىسىنىڭ ئەرەب دۇنياسى ئارقىلىق يەتكۈزۈلۈشىنى تىلغا ئالىدۇ. مەنبەنىڭ جۇغراپىيەلىك ۋە ۋاقىت دائىرىسى ئېنىق ساقلىنىشى كېرەك. كېيىنكى ئەندەلۇس نەتىجىلىرىنىڭ ھەممىسىنى 950-يىلدىكى قۇرتۇبەگە قويغىلى بولمايدۇ. بۇ يەردە ئاممىغا ئوچۇق قىسقىچە بايانلار ئىشلىتىلىدۇ؛ ئەركىن كۆرگىلى بولمايدىغان باب قىسىملىرى تولۇق ئوقۇلغان مەنبە قىلىپ كۆرسىتىلمەيدۇ.

NYU كۆرگەزمىسىنىڭ ھۆججەتلىرى تېخىمۇ تار ماددىي مىسال بېرىدۇ. كۆرگەزمىدىكى بىناكارلىق تاقىدا ھەكەم ئىككىنچىنى تەخت ۋارىسى، جەئفەرنى ئىشنىڭ باشقۇرغۇچىسى دەپ ئاتىغان يېزىق بار. ئۇ 961–962-يىللارغا، يەنى ھىجرىيە 350-يىلىغا بېكىتىلگەن. نامى بېرىلگەن كىشىلەر بىلەن ۋاقتى بېكىتىلگەن ئىش ھىمايەنىڭ تەشكىللىنىشىنى كونكرېتلاشتۇرىدۇ. بۇيۇم بارلىق ھۈنەرۋەنلەرنىڭ سانى ياكى تولۇق كۇتۇپخانا تىزىملىكى ئەمەس. بۇنداق دەلىل چوڭ ئاھالە ۋە كىتاب سانلىرىنى ئىسپاتلانغان ئۆلچەم دەپ تەكرارلىماي، ئەمگەك بىلەن ھىمايەنى چۈشەندۈرۈشكە ياردەم بېرىدۇ.

1009، 1010–1013 ۋە 1031 نېمىشقا ئايرىم ۋەقەلەرنى كۆرسىتىدۇ؟

پىتنى بۇ يەردە 1009-يىلى باشلانغان ئىچكى ئۇرۇشنى كۆرسىتىدۇ. سىياسىي ۋاقىت جەدۋىلى توقۇنۇشنىڭ باشلىنىشى بىلەن ئورگاننىڭ 1031-يىلدىكى ئاخىرىنى بەلگىلەيدۇ. ئارخېئولوگىيەلىك بايانلار بولسا ئۇرۇش جەريانىدا مەلۇم بىر ئولتۇراق جايدا نېمە بولغانلىقىنى تەكشۈرىدۇ. شۇڭا مەنبەلەر ئوخشىمىغان كۆلەمدە ئىشلەيدۇ. بىر يىلنىڭ يېنىغا نېمىنىڭ باشلانغانلىقى ياكى يوق بولغانلىقى يېزىلىشى كېرەك. ساراي شەھىرىنىڭ ئىقتىدارىنى يوقىتىشى ئۇنى قۇرغان ھاكىمىيەتنىڭ كېيىن رەسمىي ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشىدىن پەرقلىق جەرياندۇر.

UNESCO نىڭ مەدىينەت ئەززەھرا ھەققىدىكى قىسقا بايانى ۋەيرانچىلىقنى 1009–1010-يىللاردىكى ئىچكى ئۇرۇشقا قويىدۇ. ئەندەلۇس رايونلۇق ھۆكۈمىتى تاشلىنىش ۋە بۇلاڭچىلىقنىڭ باشلىنىشىنى 1010–1013-يىللارغا بېكىتىپ، ئاندىن بىنا تاشلىرىنىڭ ئېلىنىپ قايتا ئىشلىتىلگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. ھەر ئىككى چۈشەندۈرۈش زىيان بىلەن ئىقتىدار يوقىلىشىنى توقۇنۇشنىڭ دەسلەپكى دەۋرىگە قويىدۇ. پەرقلىق ۋاقىت ئارىلىقلىرى بىرلا ئورتاق ۋەيران بولغان كۈنىنى بەلگىلىمەيدۇ. زىيان، بۇلاڭچىلىق ۋە ماتېرىيالنىڭ كېيىن قايتا ئىشلىتىلىشىمۇ ئايرىم جەريان دەپ تونۇلۇشى كېرەك.

بۇ يىللار خەلىپىلىكنىڭ 1031-يىلدىكى ئاخىرلىشىش ۋاقتىنىڭ ئورنىنى باسمايدۇ. Met خەلىپىلىك دەۋرىنى 929–1031 دەپ بېرىدۇ؛ El legado andalusí ئىچكى ئۇرۇشتىن تائىفە دۆلەتلىرىگە ئۆتىدۇ. رايونلۇق ھاكىمىيەتلەر پارچىلىنىش جەريانىدا پەيدا بولغان. بىر دەۋرنى چەكلەشتە ئىشلىتىلگەن يىل بارلىق يەرلىك ھۆكۈمدارنىڭ ئوخشاش كۈندە مۇستەقىل بولغانلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ. بىر جاينىڭ ۋەيران بولۇشىنى باشقا بارلىق جايلارنىڭ سىياسىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى قىلىپ ئىشلىتىشكە بولمايدۇ.

خەلىپە ئۇنۋانى بىلەن ئەمەلىي قوماندانلىق ئارىسىدىكى پەرق ھاكىمىيەتنىڭ كىمگە ئۆتىدىغانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن بىر رامكا بېرىدۇ. دۆلەت مۇھىم بايلىقلارغا ئىگە بولسىمۇ، ئۇلارنى كېيىن كىمنىڭ باشقۇرىدىغانلىقىنى كاپالەتلەندۈرەلمەسلىكى مۇمكىن. بۇ سىياسىي زىددىيەت ھەققىدىكى بىر تەھلىل؛ ئىچكى ئۇرۇشنىڭ بارلىق سەۋەبلىرىنىڭ تولۇق چۈشەندۈرۈشى ئەمەس. ۋاقىت جەدۋىلى ئون بىرىنچى ئەسىردىكى پارچىلىنىشنى 1236-يىلدىكى كاستىلىيە فەتھىدىن ئايرىيدۇ. فەتھىنى 1031-يىلغا يۆتكەش ئىككى ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىت ئايرىپ تۇرغان ۋەقەلەرنى بىرلەشتۈرۈۋېتىدۇ.

خەلىپىلىك پارچىلانغاندىن كېيىن نېمىلەر داۋاملاشتى؟

ساراي شەھىرىنىڭ تاشلىنىشى بىلەن مەسچىتنىڭ داۋاملىق ئىشلىتىلىشى ناھايىتى پەرقلىق خاتىرىلەرنى قالدۇردى. UNESCO مەدىينەت ئەززەھرانى شەھەر قالدۇقلىرىنى ساقلىغان ئارخېئولوگىيەلىك بىر پۈتۈن جاي دەپ چۈشەندۈرىدۇ. قۇرتۇبەنىڭ تارىخىي مەركىزى بولسا كونا مەسچىت ئىچىدىكى كاتېدرالنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان، كېيىنكى دەۋرلەر ئۆزگەرتكەن شەھەرنى ساقلايدۇ. ئىككى جاي خەلىپىلىك ئاستىدا ياشىغان ھەر بىر كىشىنىڭ تولۇق كۆرۈنۈشى ئەمەس. شۇنداقتىمۇ ئۇلار پەقەت سىياسىي ئاخىرلىشىش چېسلاسى بىلەن چۈشەندۈرگىلى بولمايدىغان دەلىل بېرىدۇ. پەرقلىق ئىشلىتىش تارىخى بۈگۈنكى قالدۇقلارنى چۈشىنىشكە ياردەم قىلىدۇ.

بۇيۇملارنىڭ ئۇلارنى زاكاز قىلغان ھاكىمىيەتتىن كېيىنمۇ تارىخى بار. Met نىڭ ھەيكەللىك بىنا پارچىلىرىنى قايتا ئىشلىتىش ھەققىدىكى بايانى ماتېرىيالنىڭ ئۆزگەرگەن مۇھىتتا قانداق داۋاملاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ۋاقتى بېكىتىلگەن پىكسىس يېزىقى ساقلانغانلىقى ئۈچۈن ئونىنچى ئەسىر بىلەن باشقا تۈردىكى باغلىنىشنى قۇرىدۇ. ساقلانغان ماتېرىيال ئۆتمۈشنىڭ پەقەت بىر قىسمىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ يەردىكى بىنا ۋە ساراي بۇيۇملىرى بولۇپمۇ ئۈستۈن تەبىقىنىڭ زاكازلىرىنى كۆرۈنەرلىك قىلىدۇ. ئۇلار ھەر بىر كىشىنىڭ تۇرمۇش شارائىتىغا ئۆزلۈكىدىن ۋەكىللىك قىلمايدۇ. نېمىنىڭ ساقلانغانلىقى قايسى تەجرىبىلەرنى ئاسانراق تەكشۈرگىلى بولىدىغانلىقىغا تەسىر قىلىدۇ.

ئىبىرىيەدىكى كېيىنكى مۇسۇلمان ھاكىمىيەتلەر ئۆز دەۋرىگە تەۋە. نەسرىي غەرناتە قۇرتۇبە خەلىپىلىكى ئەمەلدىن قالدۇرۇلغاندىن نەچچە ئەسىر كېيىن ئاخىرلاشتى. غەرناتەنىڭ 1491-يىلدىكى شەرتلىرى ۋە 1492-يىلدىكى تاپشۇرۇلۇشى بۇ كېيىنكى كېلىشىم ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشەندۈرىدۇ. ئىككى تارىخنى بىللە ئوقۇغاندا، «مۇسۇلمان ئىسپانىيەسىنىڭ ئاخىرى» دېگەن سۆزنىڭ 1031-يىلدىكى قۇرتۇبە ئۈچۈن بەك كەڭ ئىكەنلىكى كۆرۈنىدۇ. ئوخشىمىغان سۇلالىلەرنىڭ چېسلا ۋە شارائىتى ئايرىم ساقلىنىشى كېرەك.

ئەڭ ئېنىق خۇلاسە ئورگانلارنى كونكرېت دەلىل بىلەن باغلايدۇ. 929 خەلىپىلىك دەۋاسىنى، 1009 ئىچكى ئۇرۇشنىڭ باشلىنىشىنى، 1031 خەلىپىلىكنىڭ ئاخىرىنى كۆرسىتىدۇ. ساراي شەھىرى، مەسچىت كېڭەيتىشى ۋە ۋاقتى بېكىتىلگەن بۇيۇملار ھوقۇقنىڭ قانداق ئىپادىلەنگەنلىكىنى ۋە نېمىنىڭ ساقلانغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. جاي ۋە بۇيۇملارنىڭ كېيىنكى تارىخى ئورگاننىڭ ئاخىرى پۈتۈن ئەندەلۇس تارىخىنى ئاخىرلاشتۇرمىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. سىياسىي ۋە ماددىي ۋاقىت پەرقى ئېنىق ساقلانغاندا، ئۇلار بىر-بىرىنى تولۇقلايدۇ.

مەنبەلەر

1. Metropolitan Museum of Art — ئىسپانىيەدىكى ئۇمەۋىي سەنئىتى. ئەمىرلىك بىلەن خەلىپىلىكنىڭ پەرقى، ئاساسىي ھۆكۈمدارلار ۋە ساراينىڭ سەنئەت ئالاقىسىنى قوللايدۇ. مەدەنىيەت ئۈستۈنلۈكى ھەققىدىكى سۆزلەر سانلىق ئۆلچەم قىلىپ ئىشلىتىلمەيدۇ.
2. El legado andalusí — ۋاقىت جەدۋىلى. ئەمىرلىك، ئىچكى ئۇرۇش، تائىفە دەۋرى ۋە 1236-يىلدىكى قۇرتۇبە فەتھىنىڭ بۇرۇلۇشلىرىنى بېرىدۇ. بۇ ئورگان تاللىغان جەدۋەل؛ ھەر بىر ھۆكۈمدارنى تىزمايدۇ.
3. Junta de Andalucía — مەدىينەت ئەززەھرا. 936 ياكى 940 باشلىنىشى، تۇرالغۇ بىلەن باشقۇرۇش ئىقتىدارى، تاشلىنىش ۋە بۇلاڭچىلىقنىڭ باشلىنىشى، كېيىنكى قايتا ئىشلىتىشنى قوللايدۇ.
4. UNESCO — مەدىينەت ئەززەھرا خەلىپىلىك شەھىرى. ئۇل ئەسلىھە ۋە ساقلانغان شەھەر قالدۇقلىرىنى قوللايدۇ. مەنبەدىكى ۋەيرانچىلىق ئارىلىقى ئورگان ئاخىرلاشقان يىلنىڭ ئورنىغا ئىشلىتىلمەيدۇ.
5. Metropolitan Museum of Art — تۈۋرۈك بېشى 25.120.508. تەخمىنەن 960-يىلدىكى مەرمەر پارچىسى ۋە ساراي شەھىرىدىكى ھەيكەللىك پارچىلارنىڭ قايتا ئىشلىتىلىشىنى چۈشەندۈرىدۇ. بۇ بۇيۇمنىڭ كېيىن تۇرغان بارلىق جايىنى ھۆججەتلىمەيدۇ.
6. قۇرتۇبە كاتېدرال ھەيئىتى — ھەكەم ئىككىنچىنىڭ كېڭەيتىشى. جەنۇبقا قوشۇلغان بۆلەكلەر، يورۇقلۇق ئېغىزلىرى، ماتېرىيال ۋە بىناكارلىق مەركىزىي نۇقتىلىرىنى قوللايدۇ.
7. قۇرتۇبە كاتېدرال ھەيئىتى — بىنا تارىخى. 962–966 كېڭەيتىش ئارىلىقى ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. بەتتىكى چوڭ كىتاب سانى ئىسپاتلانغان تىزىملىك دەپ تەكرارلانمايدۇ.
8. UNESCO — قۇرتۇبە تارىخىي مەركىزى. مەسچىتنىڭ كېيىنكى ئىشلىتىلىشى ۋە شەھەرنىڭ قەۋەتلىك ئۆتمۈشىنى قوللايدۇ. مىراس چۈشەندۈرۈشىدىن ئوتتۇرا ئەسىر ئاھالە سانى ھېسابلانمايدۇ.
9. لۇۋر — ئەل مۇغىرەنىڭ پىل چىشى قۇتىسى، OA 4068. ماتېرىيال، تىزىملىكتىكى كېلىپ چىقىش، تاپشۇرۇۋالغۇچى، ئەرەبچە، كۇفى ۋە ھىجرىيە 357-يىلىنى قوللايدۇ. ئاساسىي 968-يىل بىلەن 967–968 ئارىلىقى ئايرىلىدۇ.
10. Hugh Kennedy — ئەندەلۇس ۋە قوشنىلىرى ھەققىدىكى كامبىرىج بابى. ئاممىغا ئوچۇق قىسقىچە بايان ئىقتىساد، قوشۇن، باشقۇرۇش ئاپپاراتى ۋە ئەل مەنسۇر بىلەن ھىشام مۇناسىۋىتىنى قوللايدۇ. بابنىڭ باشقا قىسىملىرى تولۇق ئوقۇلغان دەپ كۆرسىتىلمەيدۇ.
11. Ira Lapidus — ئىسپانىيە-ئىسلام مەدەنىيىتى ھەققىدىكى كامبىرىج بابى. ئاممىغا ئوچۇق قىسقىچە بايان كەڭرەك مەدەنىيەت رامكىسىنى بېرىدۇ. كېيىنكى ئەسىرلەرنىڭ نەتىجىلىرى پۈتۈنلەي ئونىنچى ئەسىر خەلىپىلىكىگە قويۇلمايدۇ.
12. NYU ISAW — مەدىينەت ئەززەھرا كۆرگەزمىسى. 2024–2025 ھۆججەتلىرى خەلقئارالىق ساراي مۇھىتى ۋە ھەكەم بىلەن جەئفەرنىڭ نامى يېزىلغان ۋاقتى بېكىتىلگەن تاقنى قوللايدۇ. ئۇ ئاخىرلاشقان كۆرگەزمىنىڭ خاتىرىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ.
13. قۇرتۇبە كاتېدرال ھەيئىتى — مىھراب. ناماز يۆنىلىشىنى كۆرسىتىش، كىچىك سەككىز تەرەپلىك ئۆي، دېڭىز قۇلۇلىسى قېپى شەكىللىك گۈمبەز ۋە مەقسۇرە رايونىنى قوللايدۇ. ئاتالغۇلار مەلۇم بىنا قىسمىغا باغلىنىدۇ.