«ئەرەب رەقەملىرى» نېمە ئۈچۈن ھىندىستانغا باغلىنىدۇ ۋە ياۋروپاغا قانداق يەتتى؟

0–9 بەلگىلىرى نۇرغۇن ياۋروپا تىللىرىدا «ئەرەب رەقەملىرى» دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ ئاتالغۇ بىلىمنىڭ ياۋروپاغا يېتىش يولىدىكى ئەرەبچە ئىلمىي ئەسەرلەرنىڭ رولىنى ئەسلەيدۇ؛ ئۇ ئون رەقەمنىڭ ھەممىسىنى بىر ئەرەب ئالىمى ياراتقان دېگەن مەنىنى بەرمەيدۇ. ساننىڭ ئورنىغا قاراپ قىممەت بەلگىلەيدىغان ئونلۇق ئۇسۇل ۋە نۆلنىڭ مۇھىم يىلتىزى ھىندىستاندىكى ماتېماتىكا تارىخىغا تۇتىشىدۇ. St Andrews ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ رەقەملەر تارىخى ھەققىدىكى تەتقىقاتى بۇ ئۇسۇلنىڭ ئەرەبچە ئىلمىي مۇھىت، لاتىنچە تېكىستلەر ۋە ياۋروپادىكى ئوقۇتۇش ئارقىلىق كېڭەيگەنلىكىنى، باشقا ھېساب ئۇسۇللىرىنىڭ شۇ ئارىلىقتا يوقاپ كەتمىگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

بۇ تارىخنى چۈشىنىشتە تۆت سوئالنى ئايرىش كېرەك: بىر رەقەمنىڭ ئورنى ئۇنىڭ قىممىتىنى قانداق ئۆزگەرتىدۇ؟ نۆل قاچان بوش خانىنىڭ بەلگىسى، قاچان ھېسابتىكى سان بولىدۇ؟ قايسى قوليازما بىر ئۇسۇلنى ئۆگىتىدۇ؟ مەلۇم بىر جەمئىيەتتە ئۇسۇل قاچان كۈندىلىك ئادەتكە ئايلانغان؟ بىر قوليازمىدا 0–9 غا ئوخشايدىغان بەلگىلەرنىڭ كۆرۈلۈشى، بارلىق سودىگەرلەرنىڭ ئۇلار بىلەن ھېسابلىغانلىقىغا دەلىل ئەمەس. شۇنداقلا بىر داڭلىق كىتابنىڭ چىقىشى، ئۇنىڭ ئاپتورى بۇ ئۇسۇلنى تۇنجى بولۇپ كەشىپ قىلغانلىقىنى كۆرسەتمەيدۇ.

مۇقاۋا سۈرىتى سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدە ئىجاد قىلىنغان تارىخىي قايتا تەسۋىر بولۇپ، مەلۇم بىر يادىكارلىق، ئۇستا ياكى ئەسەرنىڭ فوتوسى ئەمەس.

ئونلۇق ئورۇن قىممىتى قانداق ئىشلەيدۇ؟

507 دېگەن ساندا 5 بەش يۈزنى، 0 ئونلۇق خانىدا قىممەت يوقلىقىنى، 7 يەتتە بىرلىكنى بىلدۈرىدۇ. 57 دېگەندە ئوخشاش 5 ئەمدى بەش ئونلۇقنى بىلدۈرىدۇ. رەقەمنىڭ كۆرۈنۈشى ئۆزگەرمىسىمۇ، تۇرغان ئورنى ئۇنىڭ قىممىتىنى ئۆزگەرتىدۇ. بىرلىك، ئونلۇق، يۈزلىكلەر ئوننىڭ دەرىجىلىرى بويىچە تەرتىپلىنىدۇ. شۇڭا ئاز ساندىكى بەلگە بىلەن ئىنتايىن كۆپ ساننى ئېنىق يېزىش مۇمكىن. بۇ ئۇسۇل پەقەت «ئونغا قەدەر ساناش» ياكى ئون خىل چىرايلىق بەلگە ئىشلىتىشتىن كۆپ نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

507 بىلەن 57 نى پەرقلەندۈرۈشتە نۆل بوش ئونلۇق خانىنى قوغدايدۇ. يېزىقچى ئارىلىق قالدۇرسا، كۆچۈرگەندە بۇ بوشلۇق يوقاپ كېتىشى مۇمكىن. كۆرۈنەرلىك بىر بەلگە ئورۇننى مۇقىم ساقلايدۇ. نۆلنىڭ يەنە سان سۈپىتىدىكى رولى بار: ئۇنى قوشۇش، ئېلىش ۋە كۆپەيتىش قائىدىلىرىدە بىر قىممەت دەپ قاراشقا بولىدۇ. St Andrews نىڭ نۆل تارىخى بوش ئورۇن بەلگىسى بىلەن نۆلگە دائىر ھېساب قائىدىلىرىنى ئايرىيدۇ. ئۇلارنىڭ پەيدا بولۇشى ياكى ئومۇملىشىشىنى بىرلا ۋاقىتقا باغلاش توغرا ئەمەس.

بۈگۈنكى بىر دەرسلىك مىسالىنى كۆرەيلى: 507 گە 26 نى قوشقاندا، بىرلىكلەر 13 بولىدۇ. 3 نى يېزىپ، بىر ئونلۇقنى يۆتكەيمىز؛ ئونلۇق خانىدا 0، 2 ۋە يۆتكەلگەن 1 جەمئىي 3 ئونلۇق بولىدۇ. نەتىجە 533. بۇ ھازىرقى چۈشەندۈرۈش، توققۇزىنچى ئەسىردىكى بىر قوليازمىنىڭ دەل شۇنداق بەلگىلەر ۋە شۇنداق تىزىشنى قوللانغانلىقى ھەققىدىكى دەۋا ئەمەس. قەدىمكى بىر بەتتە رەقەم شەكلىنى كۆرۈش، ئۆچۈرگىلى بولىدىغان ھېساب تاختىسىنى ئىشلىتىش ۋە كۆچۈرۈش قائىدىسىنى تېكىستتە بايان قىلىش ئۈچ پەرقلىق دەلىلدۇر.

ھىندىستاندىكى دەلىللەر نۆل ھەققىدە نېمە دەيدۇ؟

ھىندىستاندىكى ماتېماتىكا ئەنئەنىلىرى ئونلۇق ئورۇن قىممىتى، نۆل ۋە مەنپىي مىقدارلار بىلەن ئىشلىگەن. براھماگۇپتانىڭ 628-يىلغا تەۋە Brāhmasphuṭasiddhānta ناملىق ئەسىرى نۆلگە چېتىشلىق بىر قىسىم ھېساب قائىدىلىرىنى بايان قىلىدۇ. St Andrews نىڭ براھماگۇپتا تەرجىمىھالى بۇ ئەسەرنىڭ ئەھمىيىتىنى ۋە نۆلگە بۆلۈش ھەققىدىكى بەزى قەدىمكى قاراشلارنىڭ بۈگۈنكى ماتېماتىكا بىلەن ماس كەلمەيدىغانلىقىنى بىرلىكتە چۈشەندۈرىدۇ. تارىخىي تۆھپىنى ئېتىراپ قىلىش، ئاپتورنىڭ بارلىق قائىدىلىرىنى زامانىۋى نەزەرىيەگە تەڭ قىلىش ئەمەس.

ھىندىستاندىكى گۋالىيور شەھىرىدە 876-يىلغا تەۋە تاش يېزىقتا نۆل بەلگىسى بار سانلار كۆرۈلىدۇ. تاش ۋە يېزىق بىر جايدا، بىر دەۋردە بەلگىنىڭ ئىشلىتىلگەنلىكىگە ئېنىق ماددىي گۇۋاھلىق بېرىدۇ. ئەمما بۇ نۆل «دەل شۇ يىلى كەشىپ قىلىندى» دېگەن گۇۋاھنامە ئەمەس. ساقلىنىپ قالغان ئەڭ بۇرۇنقى ماددىي ئەسەر، بەلگىنىڭ ئالدىنقى ئىشلىتىلىشى ۋە ھېسابتىكى چۈشەنچىنىڭ شەكىللىنىشى ئوخشىمىغان سوئاللار. بىر نەرسىنىڭ بۈگۈن بىزگە يېتىپ كېلىشى ئۇنىڭ تارىختىكى تۇنجى مىسال ئىكەنلىكىنى ئاپتوماتىك ئىسپاتلىمايدۇ.

ھىندىستانچە مېتودنى باشقا جايلارغا يەتكۈزۈشكە كۆچۈرۈلگەن قوليازمىلار ۋە ئوقۇتقۇچىلار پايدىلانغان بولۇشى مۇمكىن. بىراق مەلۇم بىر ئالىم قانداق بەلگىنى قايسى كۈنى كۆرگەنلىكىنى ھەر ۋاقىت بىلىۋالالمايمىز. شۇڭا «ھىندىستاندا تەرەققىي قىلغان» دېگەن كەڭ تارىخىي يەكۈننى، بىر يەككە تاش ياكى بىر قوليازمىنىڭ ئىسپاتلىيالايدىغان چەكلىك پاكىتى بىلەن ئارىلاشتۇرماسلىق لازىم. رەقەمنىڭ شەكلىمۇ، ئۇنىڭ ئورۇن قىممىتىمۇ، ھېساب قائىدىسىمۇ بىر-بىرىگە مۇناسىۋەتلىك، لېكىن ئوخشاش دەلىل بىلەن بىراقلا ئىسپاتلانمايدۇ.

باخشالى قوليازمىسىنىڭ يېشى نېمە ئۈچۈن تالاشلىق؟

ئوكسفوردتا ساقلانغان باخشالى قوليازمىسى قاين دەرىخىنىڭ پوستىغا يېزىلغان بەتلەردىن تەركىب تاپىدۇ. Bodleian كۇتۇپخانىلىرى 2017-يىلى ئېلان قىلغان باياناتتا پوستنىڭ بىر قىسىم پارچىلىرىغا قىلىنغان رادىئو كاربون ئۆلچەش نەتىجىلىرىنى تونۇشتۇرۇپ، بالدۇر دەۋرگە تەۋە بەلگىلەر ھەققىدە ئۆز چۈشەندۈرۈشىنى ئوتتۇرىغا قويدى. تەجرىبىخانا ئالدى بىلەن ئۆلچەنگەن ماددىنىڭ يېشىنى بەلگىلەيدۇ. بۇ سان ھەر بىر بەتتىكى يېزىقنىڭ قاچان يېزىلغانلىقىنى، ياكى قوليازما مەزمۇنىنىڭ بىر كۈندە پۈتۈنلەي تۈزۈلگەنلىكىنى ئۆزلۈكىدىن ئىسپاتلىمايدۇ.

Kim Plofker ۋە تۆت ھەمكارىنىڭ نەشر قىلىنغان ئىلمىي ئىنكاسى ئەڭ بۇرۇنقى پوست پارچىسىنىڭ يېشىنى پۈتۈن يېزىلغان تېكىستكە يۆتكەشنى تەنقىد قىلىدۇ. تەتقىقاتچىلار نۇقتا شەكىللىك نۆل بەلگىلىرىنىڭ مەلۇم ھېسابتىكى رولىنىمۇ ئايرىم مۇزاكىرە قىلىدۇ. بۇ يەردە ئىككى مەنبەنىڭ ئوخشاش قوليازمىغا قاراپمۇ پەرقلىق خۇلاسە چىقىرىشى بار. بىرى ئۆلچەش ۋە كۇتۇپخانىنىڭ چۈشەندۈرۈشىنى، يەنە بىرى ماددا بىلەن يېزىقنىڭ ۋاقىت پەرقى ھەققىدىكى ئىلمىي ئېتىرازنى بايان قىلىدۇ.

شۇنىڭ ئۈچۈن «دۇنيادىكى تۇنجى نۆل تېپىلدى» دېگەن بىر جۈملىلىك خەۋەرنى ئېھتىيات بىلەن ئوقۇش كېرەك. تۇنجى ساقلانغان بەلگە، تۇنجى ۋاقتى ئېنىق يېزىق، بوش خانىنىڭ تۇنجى ئىشلىتىلىشى ۋە نۆل بىلەن ھېسابلاش قائىدىسى ئايرىم مەسىلىلەر. باخشالىدا رەقەم بىلەن ھېساب بارلىقى قىممەتلىك پاكىت؛ بىراق ئۇنىڭ ماددىي قەۋەتلىرى ۋە تېكىستى ھەققىدىكى تالاشنى يوشۇرۇش تارىخنى تېخىمۇ ئېنىق قىلمايدۇ. ئەڭ ياخشى ئۇسۇل، ھەر بىر ئۆلچەشنىڭ نېمىنى ئۆلچىگەنلىكىنى ئوچۇق يېزىشتۇر.

خۇارىزىمىنىڭ ھەقىقىي رولى نېمە؟

مۇھەممەد ئىبنى مۇسا خۇارىزىمى توققۇزىنچى ئەسىردە ئابباسىيلار دەۋرىدىكى ئىلمىي مۇھىتتا خىزمەت قىلغان. ئۇنىڭ نامىغا باغلانغان ئەرەبچە ھىندى ھېساب ئۇسۇلى ھەققىدىكى ئەسەرنىڭ ئەسلى ئەرەبچە تېكىستى بىزگە يېتىپ كەلمىگەن. كېيىنكى لاتىنچە تېكىستلەر بۇ ئىلمىي يولنى ئىز قوغلاشقا ياردەم بېرىدۇ، بىراق ئۇلار ساقلانغان ئەسلى نۇسخىنىڭ فوتوكوپىيەسى ئەمەس. St Andrews نىڭ ئەرەب رەقەملىرى تارىخى لاتىنچە گۇۋاھلىقنىڭ ئۆزگەرگەنلىكىنى ۋە ئەسلى ئەسەرنىڭ نامى ھەققىدە ئېنىقسىزلىق بارلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. شۇڭا ئۇنىڭ ھېساب ئۇسۇلىنى چۈشەندۈرۈشتىكى رولىنى ئېتىراپ قىلىپ، كېيىنكى تەرجىمىنىڭ ھەربىر جۈملىسىنى ئۇنىڭ ئۆزىگە تاپشۇرماسلىق كېرەك.

خۇارىزىمىنىڭ ئالجېبرا ھەققىدىكى كىتابى ھىندى سانلىرى بىلەن ھېسابلاشقا باغلانغان ئەسەردىن باشقا بىر ئەسەر. ئۇنىڭ St Andrews دىكى تەرجىمىھالى بۇ ئىككى ساھەنى ئايرىپ، ھاياتىدىكى بەزى تەپسىلاتلارنىڭ ئىشەنچلىك دەلىلى ئازلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭ نامى لاتىنچە شەكىلدە ھېساب مېتودىغا باغلانغان سۆزگە تەسىر قىلغان؛ بىراق بىر سۆزنىڭ كېلىپ چىقىشى، ئۇ ئادەم بارلىق باسقۇچلۇق ھېسابلاش ئۇسۇللىرىنى ياكى ئون رەقەمنىڭ ھەممىسىنى كەشىپ قىلغان دېگەنلىك ئەمەس.

بىزنىڭ 762-يىلدىكى باغداد قۇرۇلۇشى ھەققىدىكى ئۇيغۇرچە ماقالىمىز شەھەرنىڭ تارىخىي ۋە ئىلمىي مۇھىتىنى تونۇشتۇرىدۇ. باغدادنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى بىلىش بىر ئەسەرنىڭ مەزمۇنىنى ئىسپاتلىمايدۇ؛ ئۇ يەردە يېزىلغان ياكى ئوقۇلغان كىتاب ھەققىدە سۆزلىگەندە يەنىلا قوليازما ۋە تېكىست دەلىلىگە قايتىش لازىم. خۇارىزىمىنى «رەقەملەرنى ياراتقۇچى» دەپلا ئاتاش ئۇنىڭ چۈشەندۈرگۈچى ۋە يەتكۈزگۈچى رولىنىمۇ، ئالدىنقى ھىندىستانلىق تەرەققىياتنىمۇ يوشۇرىدۇ.

ئەرەبچە ئىلمىي دۇنيادا بىرلا رەقەم شەكلى ئىشلىتىلگەنمۇ؟

ياق. ئالىملار ۋە ئەمەلىي ھېسابچىلار بارماق بىلەن ھېسابلاش، ھەرپ ئارقىلىق سان يېزىش، ئاتمىشلىق ئۆلچەم ۋە ھىندى مەنبەلىك ئورۇن قىممىتى قاتارلىق ئۇسۇللارنى تەڭ كۆرگەن. بىر ئۇسۇل ھەققىدە كىتاب يېزىلىشى، بازار ياكى رەسەتخانادىكى بارلىق كونا قوراللار بىر كېچىدە تاشلانغانلىقىنى كۆرسەتمەيدۇ. ئادەم مەسىلىسىگە، تىلىغا ۋە ئۆگەنگەن ئەنئەنىسىگە قاراپ بىر قانچە خىل ھېسابنى ئىشلىتەلەيدۇ. غەربىي ئەرەبچە رايونلاردا ئىشلىتىلگەن رەقەم شەكىللىرىنىڭ ياۋروپادىكى كېيىنكى باسما شەكىللىرىگە تەسىرى بار؛ شەرقىي ئەرەبچە رەقەملەرنىڭ كۆرۈنۈشى پەرقلىق بولۇپ قالغان.

British Museum دىكى ئوسمانلى دەۋرىگە تەۋە كومپاس ۋە قۇياش سائىتى ئۈستىدە شەرقىي رەقەم شەكىللىرى خاتىرىلەنگەن. بۇ بۇيۇم خۇارىزىمىدىن كۆپ كېيىنكى دەۋرگە تەۋە؛ ئۇ توققۇزىنچى ئەسىردىكى «تۇنجى كەشپىيات»نى ئىسپاتلىمايدۇ. ئۇ بىزگە ئوخشاش ئونلۇق قىممەتنى بىلدۈرىدىغان بەلگىلەرنىڭ ئوخشىمىغان شەكىلدە كۆرۈنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان ماددىي مىسال. ھازىرقى 0–9 نىڭ شەكلىنى بىر قەدىمكى كىتابتىن ئۆزگەرمەي كەلگەن بىرلا سۈرەت دەپ قاراش بۇ پەرقنى يوقاتىدۇ.

ھېسابنىڭ تارقىلىشىدا ئۆچۈرگىلى بولىدىغان چاڭلىق تاختا، كۆچۈرۈلگەن قوليازما ۋە دەرسنىڭ ھەممىسى رول ئوينىغان. تاختىدىكى ئارىلىق باسقۇچلار ئۆچۈرۈلىدۇ، قوليازما بولسا كېيىنكى ئوقۇرمەنلەرگە يېتىپ بارالايدۇ؛ شۇڭا تارىخچىنىڭ قولىدىكى دەلىل ھەممىلا ئەمەلىي ئىشنى تەڭ ئەكس ئەتتۈرمەيدۇ. ئونىنچى ئەسىر ئەتراپىدىكى ئەبۇلھەسەن ئەلئۇقلېدىسى ھىندى ھېسابىنى ئىشلىتىش ھەققىدە يازغان. بۇ بىلىمنىڭ كېيىنمۇ ئۆگىتىلگەنلىكىگە دەلىل، ئەمما پۈتۈن رايوننىڭ بىردىنلا بىرلا ئۇسۇلغا ئۆتكەنلىكىگە دەلىل ئەمەس.

بىزنىڭ ئىجازە، ئوقۇتۇش ۋە قوليازما يەتكۈزۈش ھەققىدىكى ئۇيغۇرچە بەت بىلىمنىڭ كىتاب ۋە ئۇستاز ئارقىلىق قانداق تارقىلىدىغانلىقىغا ئارقا كۆرۈنۈش بېرىدۇ. ئۇ مەلۇم بىر ئىجازە ئىگىسىنىڭ فىبوناچچىغا دەرس بەرگەنلىكىنى ئىسپاتلىمايدۇ. بەتتانىنىڭ رەسەت ۋە سانلىق جەدۋەللىرى ھەققىدىكى ماقالە بولسا ماتېماتىكا ئىشلىتىلگەن ئىلمىي مۇھىتقا مىسال؛ بەتتانىنىڭ ئۆزى 0–9 نى ياۋروپاغا ئاپارغان دېگەنلىك ئەمەس. ئىچكى ئۇلانمىلار ھەر بىرى پەقەت ئۆزىنىڭ تېمىسىغا گۇۋاھلىق بېرىدۇ.

ياۋروپادا فىبوناچچىدىن بۇرۇن دەلىل بارمۇ؟

بار. St Andrews نىڭ تارىخىي بايانى بويىچە، ئىسپانىيەنىڭ شىمالىدا 976-يىلى كۆچۈرۈلگەن Codex Vigilanus ناملىق قوليازمىدا ھىندى مەنبەلىك رەقەم شەكىللىرى بار. بۇ ياۋروپادىكى بۇرۇنقى كۆرۈنەرلىك ماددىي ئىزلارنىڭ بىرى. بەتتە بەلگىنىڭ بولۇشى، ئىسپانىيەدىكى ھەر بىر سودىگەرنىڭ شۇ ۋاقىتتا ئونلۇق ھېسابنى بىلىدىغانلىقىنى، ياكى ياۋروپادىكى بارلىق ئىشخانىلارنىڭ ھۆججەتلىرىنى شۇنداق يازغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. بۇ گۇۋاھلىقنىڭ كۈچى ئۇنىڭ ئېنىق جايى، ۋاقتى ۋە ساقلانغان تېكىستىدە.

ئەرەبچە ئەسەرلەرگە باغلانغان لاتىنچە تېكىستلەر، ئوقۇتقۇچىلار ۋە ئوتتۇرا دېڭىز بويىدىكى ئالاقە يەنە باشقا ئۆگىنىش يوللىرىنى ئاچقان. بۇنى ھىندىستاندىن باغدادقا، ئۇ يەردىن پىساغا بىر ئادەم ئېلىپ ماڭغان يېپىق ساندۇققا ئوخشىتىش ئاسان، لېكىن قولىمىزدىكى دەلىللەر تېخىمۇ پارچە-پارچە. بىر نۇسخا بىر بەلگىنى كۆرسىتىدۇ؛ باشقا بىر تېكىست ئۇنى ئىشلىتىش قائىدىسىنى ئۆگىتىدۇ؛ كېيىنكى ھۆججەتلەر كۈندىلىك قوبۇل قىلىنىشنى كۆرسىتىشى مۇمكىن. بۇ ئۈچ باسقۇچنى بىر ئاپتورنىڭ ئىسمىگە ياكى بىرلا يىلغا باغلاش پاكىتنىڭ چېگراسىدىن ھالقىيدۇ.

ئەرەبچە يېزىلغان بىلىمنىڭ ياۋروپاغا تەسىرى «ئەرەب رەقەملىرى» نامىنى چۈشەندۈرىدۇ، ھىندىستاندىكى ئالدىنقى تەرەققىياتنى ئۆچۈرمەيدۇ. شۇڭا بەزىلەر «ھىندى-ئەرەب رەقەملىرى» دەپمۇ ئاتايدۇ. ھەر ئىككى نامنى توغرا ئىشلىتىش ئۈچۈن قائىدىنىڭ قەيەردە تەرەققىي قىلغانلىقى، قايسى تىلدىكى ئەسەرلەر ئۇنى ئۆگەتكەنلىكى ۋە قايسى شەكىلدىكى بەلگىلەر كېيىن ئومۇملاشقانلىقىنى ئايرىش كېرەك. بىر رەقەمگە بىرلا مىللەت ياكى بىرلا ۋاقىتنىڭ تامغىسىنى بېسىش تارىخنى ئاددىيلاشتۇرۇپ قويىدۇ.

فىبوناچچى 1202-يىلى نېمىنى ئۆزگەرتتى؟

پىسالىق لېئوناردو، يەنى فىبوناچچى، 1202-يىلدىكى Liber abaci ناملىق كىتابىدا ھىندى مەنبەلىك رەقەملەر بىلەن ھېسابلاشنى كەڭ چۈشەندۈردى. St Andrews نىڭ فىبوناچچى تەرجىمىھالى ئەسەرنىڭ 1228-يىلدىكى تۈزىتىلگەن نۇسخىسىنىمۇ خاتىرىلەيدۇ. كىتاب سودا، ئالماشتۇرۇش ۋە باشقا ئەمەلىي مەسىلىلەرنى ئۆگىنىدىغان ئوقۇرمەنلەرگە ئۇسۇلنى كۆرسەتتى. ئۇ بەلگىلەرنى تۇنجى كۆرگەن ياۋروپالىق ئەمەس؛ 976-يىللىق قوليازما بۇنىڭدىن بۇرۇن. ئۇ ھىندىستاندىكى ئونلۇق سىستېمىنىڭ ئىجادچىسىمۇ ئەمەس. ئۇنىڭ رولى مەۋجۇت بىلىمنى كۈچلۈك ئوقۇتۇش ۋاسىتىسىگە ئايلاندۇرۇشتۇر.

كىتابتىكى توشقان مەسىلىسى بۈگۈن مەشھۇر، بىراق ئۇ سودا ھېسابى ۋە سانلىق مەشغۇلاتلارنى ئۆگىتىشتىكى كەڭ مەزمۇننىڭ ئورنىنى باسالمايدۇ. بىر كىتابنىڭ نەشر يىلى پۈتۈن قىتئەنىڭ ئىشخانا ۋە بازارلىرى يېڭى ئۇسۇلغا ئۆتكەن يىلى ئەمەس. مۇئەللىم، كۆچۈرگۈچى، سودىگەر ۋە ئەمەلدارلارنىڭ قورالى ۋە ئادىتى پەرقلىنىدۇ؛ ئۆزگىرىش تەدرىجىي بولىدۇ. شۇڭا 976-يىللىق قوليازما «بەلگە بالدۇرلا كۆرۈنگەنمۇ؟» دېگەن سوئالغا، 1202-يىللىق كىتاب «ئۇسۇل قانداق دەرس قىلىنغان؟» دېگەن سوئالغا جاۋاب بېرىدۇ. كەڭ كۆلەمدە قوبۇل قىلىنىشنى بولسا يەنە باشقا دەلىل بىلەن ئۆلچەش كېرەك.

ئىسلاندىيە ئۇنىۋېرسىتېتى ساقلىغان قەدىمكى نوردچە Algorismus تەتقىقاتى ياۋروپانىڭ باشقا بىر تىل مۇھىتىدا ئورۇن قىممىتىنى ئۆگىتىش بىلەن كونا يېزىش ئادەتلىرىنىڭ تەڭ مەۋجۇت بولغانلىقىنى مۇزاكىرە قىلىدۇ. بۇ مەنبە بىر كىتاب چىققاندىن كېيىن ھەممە جايدا بىرلا شەكىل ئىشلىتىلدى دېگەن رىۋايەتكە قارشى كونكرېت مىسال بېرىدۇ؛ ئۇ پىسادىكى سودىگەرلەرنىڭ كۈندىلىك ئادىتىنى بىۋاسىتە ئۆلچىمەيدۇ. رايون ۋە دەلىل تۈرىنىڭ پەرقىنى ساقلىغاندا، ياۋروپاغا يەتكۈزۈش تارىخى تېخىمۇ چۈشىنىشلىك بولىدۇ.

«نۆل شەيتاننىڭ بەلگىسى» دەپ پۈتۈن ياۋروپادا چەكلەنگەنمۇ؟

بىر كەڭ تارقالغان رىۋايەتتە ياۋروپادىكى چېركاۋلار ياكى ھۆكۈمرانلار نۆلنى «شەيتاننىڭ بەلگىسى» دەپ پۈتۈن قىتئەدە چەكلىگەن دېيىلىدۇ. ماتېماتىكا تارىخچىسى C. Philipp E. Nothaft نىڭ مەنبە تەكشۈرۈشى بۇنداق ئومۇمىي چەكلەش ۋە سەۋەب ئۈچۈن ئىشەنچلىك دەلىل تاپمايدۇ. بۇ بىر شەھەر ياكى مەلۇم ھۆججەت تۈرىدە رەقەمنى ئۆزگەرتىش خەۋپىگە قارشى يەرلىك قائىدە بولمىغان دېگەنلىك ئەمەس. يەرلىك ھۆججەت قائىدىسى بىلەن قىتئە بويىچە دىنىي بۇيرۇق پۈتۈنلەي پەرقلىق دەۋالار.

مەلۇم بىر چەكلەش ھەققىدە سوئال تۇغۇلغاندا، قائىدىنىڭ ئەسلى تېكىستىنى، چىققان شەھەرنى، ۋاقتىنى ۋە كىملەرگە تەدبىقلانغانلىقىنى تەكشۈرۈش كېرەك. ئۆزگەرتىشكە ئاسان سان يېزىقىدىن ساقلىنىش تەدبىرىنى «نۆلدىن قورقۇش» دەپ ئاتاش دەلىلگە سىغمايدۇ. بىزنىڭ 2027-يىللىق رامىزان ۋاقتىنى پىلانلاش ھەققىدىكى ئۇيغۇرچە يېتەكچىمىز ھېسابلاش نەتىجىسى بىلەن كۆزىتىش ۋە يەرلىك تەستىقنىڭ پەرقىگە بۈگۈنكى بىر مىسال؛ ئۇ ئوتتۇرا ئەسىردىكى رەقەم چەكلىمىسىگە تارىخىي مەنبە ئەمەس. ئوخشىتىشنى دەلىلنىڭ ئورنىغا قويماسلىق لازىم.

قىسقىچە جاۋاب شۇكى، ئونلۇق ئورۇن قىممىتى ۋە نۆلنىڭ مۇھىم تەرەققىياتى ھىندىستانغا تۇتىشىدۇ؛ ئەرەبچە يازغان ئالىملار ئۇسۇلنى چۈشەندۈرۈپ يەتكۈزگەن؛ ياۋروپادىكى ئوقۇرمەنلەر قوليازما، دەرس ۋە ئالاقە ئارقىلىق تەدرىجىي ئۆگەنگەن. «تۇنجى» ياكى «كەشىپ قىلغۇچى» دېگەن سۆز كۆرۈلسە، ئۇنىڭ قايسى دەلىلگە تايانغانلىقىنى سوراڭ: پوستنىڭ يېشىمۇ، تاش يېزىقمۇ، ھېساب قائىدىسىمۇ، لاتىنچە نۇسخىمۇ، رەقەم شەكلىمۇ، ياكى كۈندىلىك ئادەتمۇ؟ سوئال ئېنىق بولسا، جاۋابمۇ تېخىمۇ توغرا بولىدۇ.

مەنبەلەر

• St Andrews، ئەرەب رەقەملىرىنىڭ تارىخى — ھېساب ئۇسۇللىرىنىڭ تەڭ مەۋجۇتلۇقى، خۇارىزىمىنىڭ يوقالغان ئەسىرى، 976-يىللىق قوليازما ۋە فىبوناچچىنىڭ كىتابى ھەققىدە.
• St Andrews، نۆلنىڭ تارىخى — بوش خانىنىڭ بەلگىسى بىلەن سان سۈپىتىدىكى نۆلنى ئايرىيدۇ، گۋالىيورنىڭ 876-يىللىق يېزىقىنى چۈشەندۈرىدۇ.
• St Andrews، براھماگۇپتا تەرجىمىھالى — 628-يىللىق ئەسەر ۋە نۆل بىلەن ھېساب قائىدىلىرىنىڭ ئەھمىيىتى ۋە چېگراسى.
• Bodleian كۇتۇپخانىلىرى، باخشالى ھەققىدىكى 2017-يىللىق بايانات — قاين دەرىخى پوستىنىڭ كاربون ئارقىلىق ئۆلچەنگەن يېشى ۋە كۇتۇپخانىنىڭ چۈشەندۈرۈشى.
• Plofker ۋە ھەمكارلىرى، History of Science in South Asia — پوست يېشى بىلەن يېزىق يېشىنى ئايرىش ۋە نۆل بەلگىسىنى تەھلىل قىلىش ھەققىدىكى ئىلمىي ئىنكاس.
• St Andrews، خۇارىزىمى تەرجىمىھالى — ئالجېبرا كىتابى بىلەن ھىندى ھېسابى ھەققىدىكى ئەسەرنى ئايرىيدۇ.
• British Museum، ئوسمانلى كومپاسى ۋە قۇياش سائىتى — كېيىنكى دەۋردىكى شەرقىي رەقەم شەكىللىرىگە ماددىي مىسال؛ توققۇزىنچى ئەسىردىكى كەشپىيات دەلىلى ئەمەس.
• St Andrews، فىبوناچچى تەرجىمىھالى — Liber abaci نىڭ 1202 ۋە 1228-يىللىق نۇسخىلىرى ۋە تەسىرى ھەققىدە.
• Bjarnadóttir بىلەن Halldórsson، قەدىمكى نوردچە Algorismus تەتقىقاتى — ياۋروپادا ئورۇن قىممىتىنى ئۆگىتىش ۋە باشقا يېزىش ئادىتىنىڭ تەڭ مەۋجۇتلۇقى.
• Nothaft، Oxford تەتقىقات ئامبىرى — «شەيتاننىڭ نۆلى» سەۋەبىدىن پۈتۈن ياۋروپادا چەكلەش رىۋايىتىنىڭ دەلىلىنى تەكشۈرىدۇ.