
Kanun nasıl çalışır? Teller, köprü, mızrap ve mandallar
Tarihî ve modern kanunları karşılaştırarak tel gruplarının, deri üzerindeki köprünün, parmak mızraplarının ve mandalların sesi nasıl biçimlendirdiğini öğrenin.
Yukarıdan çekilmiş bir fotoğrafta başlıca bölümler görülebilir. Akort burgularının dizildiği eğik kenarı bulun. Mandallı bir örnekte küçük metal kollar da aynı taraftadır. Telleri ses tablası boyunca köprüye kadar izleyin. Burguların karşısındaki uçta köprünün ayakları gergin zar bölümlerine basar. Metropolitan Sanat Müzesi’nin 89.4.330 numaralı kanunu bu yerleşimi gösterir ve modern bir icranın kaydını içerir.
Kanunun ses kutusu neden yamuk biçimindedir?
Gövde, farklı uzunluktaki telleri yan yana alacak kadar geniştir. Sığ yapısı, kanunun icracının dizlerine veya bir sehpa üzerine yerleştirilebilmesini sağlar. Birçok örnekte dış hat dik yamuk biçimindedir. Eğik kenar, tellerin bağlantı noktalarını uzun tellerden kısa tellere geçişe göre sıralamaya elverişlidir. Teller gövdenin üzerinden geçtiği için kanun, zither olarak anılan sapsız telli çalgılar grubundadır. Uygur müzik aletleri rehberinde ele alınan ravap ve dutar, telleri çekilerek çalınan saplı çalgılarla karşılaştırma sağlar. Onların da kendilerine özgü teknikleri ve repertuvarları vardır.
The Met, 89.4.330 numaralı çalgının uzunluğunu 96,6, genişliğini 39,4 santimetre olarak verir. Müzedeki geç 19. yüzyıl tarihli diğer Türk kanunu 89.4.1248 için 34 inç uzunluk ve 14 inç genişlik kaydedilmiştir. Önce envanter numaralarına ve hangi ölçünün nasıl verildiğine bakın. İki sayfada da aynı modern kayıt bulunur. Ses kaydını her iki eserle birlikte dinlemek mümkündür. Kayıttaki icra modern bir kanunla yapılmıştır ve fotoğraflardaki tarihî çalgılara atfedilmez.
İlk The Met kaydı 9,3 santimetrelik bir derinlik de verir. Bu üçüncü ölçü, gövdeye yandan bakıldığında görülen yüksekliği anlamaya yardımcı olur. 89.4.330 kaydındaki malzemeler arasında ahşap, parşömen ve bağırsaktan yapılmış teller vardır. 89.4.1248’in malzeme satırı ahşap ve metal olarak verilir. Kataloglarda verilen ayrıntı düzeyi değişebilir. Bir malzemenin kayıtta yer almaması, öteki çalgının malzemelerinin o çalgıya da ait olduğunu göstermez.
Tek tek teller ve tel grupları nasıl sayılır?
Bir tel grubu, aynı nota konumunda birlikte ele alınan tellerden oluşur. Üç telli bir grup toplam tel sayısına üç, düzen üzerindeki konum sayısına bir olarak eklenir. The Met kendi örneğinde 24 grupta 72 tel sayar. Lahey’deki Kunstmuseum’un 0845118 numaralı Mısır kanununda 26 üçlü grup ve 78 tel vardır. Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığının kanun tanıtımında iki veya üç telden oluşan 24, 25 ya da 26 grup ve genellikle 75 dolayında tel belirtilir. İki çalgıyı karşılaştırmak için hem tel gruplarının hem fiziksel tellerin sayısını not etmek gerekir.
Aynı çalgının bir ucunda da farklı bir düzen bulunabilir. Würzburg Üniversitesi’nin W 9 numaralı eğitim koleksiyonu kaydı, Turhan Tezelli’nin yaptığı kanunda 24 grup olduğunu bildirir. Teller naylondur. En pes grupta iki, öteki gruplarda üç tel vardır. Titreşen tel bölümlerinin uzunluğu 775 ile 148 milimetre arasında değişir. Fotoğrafta saymadan önce uzun ve kısa tellerin olduğu uçları karşılaştırın. Burguların sayısı tel uçları hakkında, grupların sayısı ise nota konumları hakkında bilgi verir.
Bu düzeni gösteren fotoğrafta tek tel ile grup arasındaki ayrımı önce en pes uca bakarak izleyebilirsiniz. Würzburg kaydındaki en pes grup, 24 grubun içindedir. İki telli olduğu için fiziksel tel toplamı, bütün grupların üçlü olduğu bir çalgınınkinden bir tel daha azdır. Bu fark, yalnızca grup sayısından hareketle toplamın her çalgıda aynı olacağı sonucuna varmanın neden sakıncalı olduğunu gösterir.
Köprü ve zarın görevi nedir?
Çekilen tel titreşir ve hareketini köprüye iletir. Kanunda köprünün ayakları, gövdenin üstüne yerleştirilmiş gergin zar bölümlerine basabilir. The Met bu özelliği Türk örneği üzerinden anlatır ve balık derisini zar için geleneksel malzemelerden biri olarak anar. Würzburg ise parşömen zarları açıklar ve W 9’da dört ayaklı bir köprü kaydeder. Bu bilgiler zarın görevini ve her örnekte hangi malzemenin tanımlandığını ayrı ayrı incelemeyi sağlar.
A Treatise on Qanun Musical Ornaments adlı kitabın önsözü, köprünün beş dikdörtgen balık derisi bölümünün üzerinde durduğu bir çalgıyı anlatır. Bir fotoğrafta önce uzun köprüyü ve görünen ayaklarını bulun. Ardından bunların altındaki parçaların ahşap tabladan ayrılıp ayrılmadığını inceleyin. Tabla üzerinde kesilmiş bir rozet, yapının başka bir bölümüdür. Işık yerlerini ayırt etmeyi kolaylaştırır. Malzemenin kesin olarak tanımlanması için genellikle çalgının kaydına başvurulur.
Köprünün yakın planı ayak sayısını gösterebilir, ancak köprünün altındaki zar bölümlerinin sınırlarını görmek için daha geniş bir açı gerekebilir. W 9’daki dört ayak ile önsözdeki başka bir çalgının beş deri bölümü farklı gözlemlerdir. Fotoğrafı açıklarken önce hangi bölümü saydığınızı ve sayının hangi çalgıya ait olduğunu belirtin.
Küçük mandallar perdeyi nasıl değiştirir?
Mandallar, eğik kenarda burguların yakınındadır. Mandal kaldırıldığında tel için yeni bir temas noktası oluşur. Bu nokta ile köprü arasında titreşebilen bölüm kısalır ve perde yükselir. Burgular temel akordu kurar. Mandallar, eser çalınırken mevcut perdeler arasında seçim yapmayı sağlar. Türkçe terim mandaldır. Arapça kaynaklarda orabe veya orab gibi adlar geçer.
Perdedeki değişimin büyüklüğü tasarıma ve mandalların konumuna bağlıdır. Stefan Pohlit, Julien Jalāl Ed-Dine Weiss’ın kanun tasarımları üzerine araştırmasında farklı düzenleri karşılaştırır ve belirli aralıkları elde etmek için yapılan değişiklikleri belgeler. Bir ustanın kullandığı mandal sayısı, başka bir çalgının vereceği perdeleri belirlemez. Her gruptaki kol sayısına ve temas noktalarının birbirine yakınlığına bakın. Bu ayrıntılar, kanunun küçük perde değişiklikleri yapabildiğini söylemekten daha fazla bilgi verir.
Mandal dizileri tek tek çalgıları ayırt etmeye de yardım eder. Lahey’deki Kunstmuseum, 19. yüzyıla tarihlenen Mısır örneğinde modern mandallar bulunmadığını açıkça kaydeder. Müze bu çalgıyı Mısır’da yapılmış olarak kaydeder ve ölçüleri yükseklik 88, genişlik 41, derinlik 9,5 santimetre şeklinde verir. Karşılaştırma yaparken, Lahey’in yükseklik olarak yazdığı ölçünün adını katalogdan olduğu gibi alın. The Met öteki çalgıda uzunluk ve genişlik der. Genişlik ve derinlik gibi ortak ölçülerin karşılaştırılabilmesi için hangi boyutun kastedildiğini önce belirtmek gerekir. Burgu kenarını gösteren bir fotoğraf, tarih etiketine bu nedenle yararlı bir gözlem ekleyebilir. Çalgının durumu, tarihi ve belgelenen parçaları kendi kaydıyla birlikte okunmalıdır.
İcracı teli nasıl çeker ve ezgiyi nasıl biçimlendirir?
Würzburg, her iki işaret parmağına yüzüklerle takılan mızraplardan söz eder. The Met de işaret parmaklarında mızrap kullanıldığını açıklar. Süslemeler üzerine kitabın önsözündeki örnekte metal yüzükler mızrapları tutar. Önsözde sırayla veya tekrar nota çalma ile oktavlı icra da ele alınır. Bu teknikler, tek bir tel çekişiyle başlayan ses ile süslenmiş bir ezgi cümlesi arasındaki farkların bir bölümünü açıklar. Mandallara yakın el hareketi perde seçiminin bir parçası olabilir. Sesi başlatan hareket teli çekmektir.
Türkçe makam veya Arapça maqam, kullanılabilir perdelerin sıralanmasından daha geniş bir kavramdır. İcracı ezgi cümlelerini biçimlendirir ve bazı notaları vurgular. Uygur On İki Mukamı rehberi, benzer sözcükler kullanılan, kendi belgelerine ve icra ortamına sahip bir geleneği anlatır. Her repertuvarı kendi icracılarıyla ve bağlamıyla birlikte düşünün. Meşrep buluşmalarını anlatan yazı ve Beluçların dinî şiiri ve müziği rehberi, bir çalgının sesini dinleme ile icranın gerçekleştiği ortamı tanımanın neden ayrı bilgiler gerektirdiğine başka örnekler verir.
Çalgılarla birlikte dinlenebilecek iki kayıt
The Met’in 2018 kaydında Tamer Pınarbaşı kanun, Ara Dinkjian ud, Glen Velez çerçeve davul çalar. Bu bir topluluk icrasıdır. Müze parçanın adını Gurbet O Kadar olarak verir ve üç icracının çalgısını ayrı ayrı listeler. Bu bilgiler, farklı tınılar üst üste geldiğinde dinleyenin hangi ses kaynaklarının kayıtta bulunduğunu anlamasına yardımcı olur. Kayıt sayfasının üst kısmındaki tarih ise kanuna katalogda verilen tarihtir. Dinlerken tellerden çıkan seslerin ve davulun kayıt içinde birbirine nasıl eşlik ettiğine dikkat edin. Eserin adı ile icracılar müze çalgısından ayrı olarak listelenir. Aynı ses örneği tarihî çalgı sayfalarında modern bir icrayı göstermek için yer alır.
Würzburg kaydı, Salah Eddin Maraqa’nın 2016’da W 9 üzerinde Hüzzam makamında çaldığı taksime bağlantı verir. Koleksiyon icracıyı, çalgıyı ve kayıt tarihini bildirir. W 9’un gövdesi için verilen en büyük uzunluk 990, en büyük genişlik 406 milimetredir. Bunlar gövdenin ölçüleridir. Katalogdaki 775 ve 148 milimetre, titreşen tellerin iki uçtaki uzunluklarıdır. Koleksiyonun bu kanunu Haziran 2015’te edindiği de kayıtta yer alır. Kaydın 17 Şubat 2016’da eğitim koleksiyonunda yapıldığı ve kaydı alan kişinin Markus Volk olduğu belirtilir. Böylece köprü, tel grupları ve mandalları belgelenmiş belirli çalgının sesini dinlemek mümkündür. Yazıda veya ders notunda bir kaydı The Met’in modern topluluk örneği, diğerini W 9’un kaydı olarak adlandırın. Her ses kaydının yanındaki fotoğrafla ilişkisi farklıdır.
İki kanunun tarihini, parçalarını ve durumunu karşılaştırmak
Önce envanter numarasına ve çalgıya verilen tarihe bakın. Ses kutusunun biçimini, tellerin nasıl gruplandığını, köprünün konumunu ve katalogda mandalların belirtilip belirtilmediğini not edin. Birden fazla açıdan fotoğraf varsa önce burgu kenarını, sonra köprünün altında duran desteği inceleyin. Ölçüleri müzenin kullandığı adlar ve birimlerle yazın. Çalgının katalog tarihini ses kaydının tarihiyle ayrı verin.
Bir çalgı adının yazılı kaynaklarda geçmesi, günümüze kalan bir örneğin tarihi ve belirli bir mandal sisteminin benimsenmesi farklı türden kanıtlardır. The Met aynı kayıtta sözcüğün geçmişini ve yamuk gövdeli çalgının tarihini tartışır. Lahey ve Würzburg koleksiyonları mandallı ve mandalsız belirli örnekleri karşılaştırmaya imkân verir. Bir fotoğraf açıklamasında, gözleminizi destekleyen belgelenmiş parçayı belirtin. Çalgının daha geniş tarihini ise bunu inceleyen kaynaklara dayandırın.
Malzeme ve icra biçimlerini karşılaştırmak için hatem kakma rehberinde yaylı bir lavta ile bir davulun süslemelerine bakılabilir. Osmanlı kahvehanelerinin tarihi kentteki gösteri mekânlarını anlatır. Hat meşk levhaları rehberi başka bir sanatın öğrenim izlerini okumaya, geometrik desen rehberi ise yüzey boyunca tekrarlanan bir motifi izlemeye yardımcı olur.
Çalgılar, ses kayıtları ve araştırmalar
- Metropolitan Sanat Müzesi, kanun 89.4.330 19. yüzyıldan bir Türk kanununu ve Pınarbaşı’nın topluluk kaydını belgeler.
- Metropolitan Sanat Müzesi, kanun 89.4.1248 başka bir Türk örneğini ve ona ait ölçüleri verir.
- Kunstmuseum Den Haag, kanun 0845118 26 üçlü grubu ve Mısır örneğinde modern mandalların bulunmadığını kaydeder.
- Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kanun tel grubu sayısının değiştiğini açıklar.
- Würzburg Üniversitesi, kanun W 9 yapımcıyı, farklı tel gruplarını ve çalgının kendi ses kaydını belirtir.
- Brill, A Treatise on Qanun Musical Ornaments, önsöz köprü ve zar düzeni ile çalma tekniklerine örnek verir.
- Stefan Pohlit, Julien Jalāl Ed-Dine Weiss’ın kanun tasarımları üzerine araştırma mandal yerleşimi ve akort yaklaşımlarını karşılaştırır.





