Kütüb-i Sitte’nin altı hadis kitabı ve rivayet bulma yolları

Kütüb-i Sitte’nin altı hadis kitabı ve rivayet bulma yolları

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Kütüb-i Sitte’deki altı eseri tanıyın. Buhârî, Müslim ve Tirmizî örnekleriyle kitap, hadis numarası, baskı ve değerlendirme bilgilerini ayırın.

Sünnî gelenekte topluca Kütüb-i Sitte diye anılan altı hadis kitabı Buhârî’nin Sahîh’i, Müslim’in Sahîh’i, Ebû Dâvûd’un Sünen’i, Tirmizî’nin Câmi‘i, Nesâî’nin Sünen’i ve İbn Mâce’nin Sünen’idir. Belirli bir rivayeti ararken önce eserin adını saptayın. Hadis numarasını, bölüm başlığını ve kullandığınız baskıyı birlikte yazın. Tek başına bir sayı aynı eserin farklı numaralandırmalarında, hatta farklı derlemelerde başka kayıtlara götürebilir.

Altı eser nasıl ortak bir başvuru grubu oldu?

Her derlemenin ayrı bir müellifi ve kendine özgü bir düzeni vardır. Altı kitabı bir grup olarak anma alışkanlığı daha sonraki âlimlerin çalışmalarıyla yerleşti. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Kütüb-i Sitte maddesi daha önce kullanılan beşli grubu, İbn Mâce’nin etkili bir altılı listeye alınmasını ve bazı âlimlerin Mâlik’in el-Muvatta’ını veya Dârimî’nin eserini tercih etmesini anlatır. Bugün bilinen liste yaygın bir kısaltmayı çözmeye yarar. Eski bir müellifte bu ifadeyi görünce, onun saydığı eserleri ayrıca araştırmak gerekir.

Hadis derlemeleri aktarılan rivayetleri bir araya getirir ve inceleme için düzenler. Kur’ân’a ise sûre ve âyetle atıfta bulunulur. Kur’an ve İslâm’daki diğer kutsal kitaplar rehberi bu ayrı kategoriyi açıklar. Buradaki görev daha somut: “Müslim 1907a” gibi kısa bir atfın hangi kaydı gösterdiğini belirlemek ve başka bir okuyucunun o kaydı sonradan bulmasını mümkün kılmak.

Bir okuma grubunda yalnız “Müslim’e bakın” denmiş olabilir. Kütüphanede aynı isimle derlemenin Arapça metni, çeşitli çeviriler ve açıklama kitapları karşınıza çıkabilir. Size gelen ifadeyi önce olduğu gibi not edin. Ardından açtığınız kitabın başlık sayfasına ve içindekilere bakın. Okuduğunuz kitabın adıyla onun kaynak gösterdiği asıl derlemenin adını karıştırmamak, bir sonraki aramayı kolaylaştırır.

Buhârî ile Müslim’in Sahîh’lerinden başlayın

Sahîhayn genellikle Muhammed b. İsmâil el-Buhârî’nin derlediği Sahîh-i Buhârî ile Müslim b. Haccâc’ın derlediği Sahîh-i Müslim için kullanılır. Her iki eserin yaygın adında güvenilirlik anlamı taşıyan sahih sözü yer alır. Eserlerde konuya göre ayrılan büyük kısımlar “kitap”, onların altındaki birimler “bab” veya bölüm diye okunabilir. Konuyu biliyorsanız önce bu başlıklara bakmak, uzun bir numara listesini taramaktan daha hızlı olabilir.

Buhârî’nin ilk kitabı vahyin başlaması hakkındadır ve niyetle ilgili rivayet orada yer alır. Müslim’deki paralel rivayet ise İmâre kitabında, seferlerde ve başka amellerde niyetin önemini anlatan bir babın altındadır. İlk düşünce ve aktarımı yapan sahâbî aynı olsa bile rivayetin kitap içindeki yeri değişebilir. Bab başlığı hem yeri hem de yakın bağlamı gösterir. Hadisin isnadını ve metnini okuma rehberi, râvilerin sıralandığı kısmı haberin kendisinden ayırmaya yardımcı olur.

Bir arama kutusuna “niyet” yazdığınızda, içindekilerde aynı kelime görünmeyebilir. Ekranda önce “Vahyin Başlangıcı” gibi daha geniş bir kitap adı vardır. Elinizde o düzeyde bir atıf bulunuyorsa kitabı açın ve altındaki başlıkları okuyun. Aradığınız konuya en çok yaklaşan babı bulduğunuzda, rivayetin başlangıcını ve sahâbî adını karşılaştırın. Böylece henüz hadis numarasını bilmiyor olsanız bile ilerleyebilirsiniz.

Diğer dört derlemeyi tanıyın

Bir atıf aşağıdaki isimlerden biriyle başlıyorsa önce eserin içindekilerine, sonra hadis kaydına bakın. Parantez içindeki yazımlar, arama sayfalarında veya kataloglarda karşılaşabileceğiniz biçimlerdir.

DerlemeMüellifKontrol edilecek bilgi
Sünen-i Ebû Dâvûd, Sunan Abi Dawud (Sunan Abu Dawud)Süleyman b. Eş‘as es-Sicistânîİbadet ve hukuk uygulamalarıyla ilgili bölümlere bakın. Malezya JAKIM’in Ebû Dâvûd kataloğu farklı değerlendirmelere sahip rivayetlerin bulunduğunu da açıklar.
Tirmizî’nin Câmi‘i, Jami at-Tirmidhi (Jami al-Tirmidhi)Muhammed b. Îsâ et-TirmizîMetni ve ardından gelen açıklamaları okuyun. Tirmizî’nin Câmi‘inin içindekiler listesi ibadet, davranış ve başka konuları gösterir.
Sünen-i Nesâî, Sunan an-Nasa’i (Sunan al-Nasa’i)Ahmed b. Şuayb en-NesâîTam başlığı doğrulayın. Sünen-i Nesâî’nin çevrimiçi metni kendisini küçük Sünen olarak da anılan el-Müctebâ seçkisi diye tanıtır.
Sünen-i İbn Mâce, Sunan Ibn MajahMuhammed b. Yezîd İbn Mâce el-KazvînîBabdan başlayın ve ilgili kaydın değerlendirmesini saklayın. JAKIM’in İbn Mâce kataloğu hem altı kitap içindeki yerini hem de içerdiği rivayetlerin çeşitliliğini anlatır.

Arapça isimler Latin harfleriyle birden çok şekilde yazılabilir. Bu eser adlarında Abu Dawud ve Abi Dawud aynı müellifin kitabına işaret eder. Bir veri tabanı al-Tirmidhi, diğeri at-Tirmidhi yazabilir. Arama yaparken önce kullandığınız kataloğun imlâsını deneyin. Basılı metinde arayacak kişi içinse daha açık bir eser adı ve baskı bilgisi saklayın.

Nesâî adıyla birden çok sonuç çıkabilir. Sonuçların içindekilerini açıp tam başlığa bakın. El-Müctebâ’da bir rivayet arıyorsanız, bu adı müellifin yanında kayda geçirin. Bir sonuç başka bir derleme veya sonradan yazılmış bir şerh olabilir. Bir sistemin numarasını diğerine taşımadan önce gerçekten aynı metni açtığınızı doğrulayın.

Eseri, baskıyı ve metindeki yeri ayrı yazın

Derleme eserin kendisidir. Baskı, onun yayımlanmış belirli bir biçimidir ve hazırlayanın, çevirmenin, yayınevinin veya yılın bilgilerini taşıyabilir. Derlemenin içindeki kitap bir konu birimidir. Cilt, fiziksel bir nüshanın veya bir yayının birimidir. Sayfa düzeni değişirse, notlar eklenirse ya da eser farklı sayıda cilde bölünürse aynı pasaj başka bir sayfada görünebilir. İnternetteki numara ise yanında adı yazan başvuru sistemiyle birlikte okunur.

Bunun somut bir örneği ABD Kongre Kütüphanesi’nde Buhârî derlemesinin dördüncü cildine ait katalog kaydıdır. Katalog bu parşömen nüshayı 1174–1175 yıllarına tarihler ve toplam cilt sayısı bilinmeyen bir takımın dördüncü cildi olarak tanımlar. Bu ifade eldeki nüshayı anlatır. Bugünkü bir internet sitesindeki “Kitap 4” başka türden bir konum bilgisidir. Yazma kitaplarda ferağ ve mülkiyet notları rehberi nüshanın geçmişine ilişkin izleri ele alır. Farklı basımlar ve çeviriler için UC Merced’in Sünnî hadis derlemelerine ilişkin bibliyografik notlarına başvurabilirsiniz.

Yalnız bir sayfanın fotoğrafı varsa, mümkünse aynı kitabın başlık sayfasını da isteyin. Sayfanın tepesindeki başlık eserin bir iç bölümünü adlandırabilir, sırttaki sayı ise cildi gösterebilir. Sayfa numaralarını karşılaştırmadan önce yayınevi veya çevirmen bilgisini not edin. Böylece fotoğraftaki baskının hangisi olduğunu ve başka bir baskıda bulduğunuz metnin onunla nasıl ilişkili olduğunu ayrı ayrı açıklayabilirsiniz.

Bir rivayeti iki derlemede izleyin

Ömer b. Hattâb’a nispet edilen ameller ve niyetler rivayetini ele alalım. Sahîh-i Buhârî kaydında başlıca numara Buhârî 1, derleme içindeki yer Kitap 1, Hadis 1’dir. Aynı sayfada eski USC-MSA İngilizce atfı cilt 1, kitap 1, hadis 1 olarak görünür. Küçük sayılar bu örnekte tesadüfen örtüşür. Bir sonraki örnekte alanlar aynı sayıyı vermez.

Sahîh-i Müslim’deki paralel rivayet 1907a, Kitap 33, Hadis 222 ve eski USC-MSA sisteminde Kitap 20, Hadis 4692 olarak gösterilir. Üçü de aynı çevrimiçi kayda götürür. 1907a’nın son harfi bu kimliğin parçasıdır ve komşu 1907b ayrı bir sayfadır. Dipnotta yalnız “Müslim 4692” görürseniz eski alanı kontrol edin. Ardından açılan metinde râvi ve içerik de uyuşuyor mu diye bakın.

Bir not şu bilgileri taşıyabilir: “Sahîh-i Müslim 1907a, İmâre, kitap 33 hadis 222. Eski USC-MSA: kitap 20 hadis 4692. Ömer’in niyetlerle ilgili rivayeti.” Basılı kaynağa bakıyorsanız okuduğunuz baskıyı, cildi ve sayfayı ekleyin. Çevrimiçi kayıtta doğrudan bağlantıyı saklayın. Böylece site menüleri değişse bile başka bir okuyucunun elinde izlenecek bir yol olur.

Aynı ders notunda hem Buhârî 1 hem Müslim 1907a bulunuyorsa her derlemeye ayrı bir satır ayırın. İki satıra da konu olarak niyeti yazabilirsiniz. Ancak her birinde ilgili kitap başlığı, numara ve açılan bağlantı yer almalıdır. Bu kayıt, bir çeviri ifadesinin hangi derlemenin metninden alındığını denetlemeyi de mümkün kılar.

Rivayeti ve değerlendirmeyi ayrı alanlara kaydedin

Eser adı rivayetin nerede yer aldığını gösterir. Sıhhat değerlendirmesi incelenen rivayet veya aktarım yolu hakkındadır. Bir elektronik kayıtta müellifin notuyla daha sonraki bir yayına ait değerlendirme bir arada görünebilir. Derste, araştırma notunda veya bir sohbette bu bilgileri aktarırken her hükmün kime ait olduğunu yazın.

Devesini bağlama ve Allah’a güvenme hakkındaki Tirmizî 2517 buna örnektir. Müellifin çevrilmiş açıklaması, Enes’ten gelen anılan yolu garîb olarak niteler. Ayrı değerlendirme alanında Hasan (Darussalam) yazar. Derleme içi yer Kitap 37, Hadis 103; İngilizce çeviri atfı ise cilt 4, kitap 11, hadis 2517’dir. Bu bilgileri yerleri ve sahipleriyle birlikte kaydedin. Mülk sûresini okumaya ilişkin rivayetler rehberi yakın konulu ardışık kayıtların farklı değerlendirmeler içerebildiği bir başka örnek sunar.

Not defterinde bir satırı “müellifin açıklaması”, diğerini “kullanılan baskının değerlendirmesi” için kullanabilirsiniz. Dışarıdan gelen bir hükmü karşılaştırırken önce iki tarafın aynı rivayeti, aynı yolu ve aynı baskıyı inceleyip incelemediğini sorun. Böylece benzer ifadeler farklı kayıtlardan seçilmiş olsa bile ayrım görünür kalır.

Elinizde yalnızca bir cümle varsa kaynağı arayın

Alıntının ayırt edici birkaç kelimesinden ve varsa râvinin adından başlayın. Koleksiyon belli ise önce orada arayın. Ardından Arapça bir sözcük grubunu veya başka bir çeviriyi deneyin. Uygun görünen sonucu açın, başlığı ve çevresindeki metni okuyun, ardından râviyle iddiayı karşılaştırın. Ortak konu birden çok ilişkili rivayete götürebilir.

Altı eserde sonuç yoksa aramayı genişletin. Bir seçki birden fazla müelliften parçalar alabilir. Şerh, rivayeti aktarıp ardından açıklayabilir. Müsned türünde malzeme sahâbî adına göre düzenlenebilir. JAKIM’in Ahmed b. Hanbel’in Müsned’i için hazırladığı katalog buna örnektir. Cümleyi bir seçkide bulduysanız oradaki yeri kaydedin ve kaynak derlemeye verilen atfı ayrıca izleyin.

Sonucu paylaşmadan önce derlemeyi, babı, tam numarayı ve numara sistemini belirtin. Yayınevi veya site, çeviri ve değerlendirme sahibini ayrı yazın. Doğrudan bağlantıyı ya da baskı ve sayfayı ekleyin. Eşleşme kuşkuluysa, bulduğunuz kısmı ve açık kalan soruyu söyleyin. Örneğin anlatıcı farklı olabilir veya alıntı bağlamı göstermek için fazla kısa olabilir.

Kaynakçada iki satır tutabilirsiniz. İlkine “Müslim, kitap 20, no. 4692” gibi size ulaşan ilk atfı aktarın. İkinci satırda açtığınız metni gösterin, bunun eski sisteme ait olduğunu belirtin ve 1907a ile niyet konusunu ekleyin. Başka bir baskı kullanan kişi numaranın yanı sıra sahâbî ve bab adına bakabilir. İlk dipnot karşılaştırma için görünür kalırken, sizin doğruladığınız nokta da açık olur.

Ekran görüntüsünde kitabın adı görünmüyorsa görüntüyü ilk kanıt olarak saklayın ve tam kaydı açmaya çalışın. “Hadis 1” yazısı bir başlangıçtır. Derleme adı, bab başlığı ve râvi görünür hâle geldiğinde, metnin ilk kelimelerini de karşılaştırın. Bütün bu alanlar uyuşmuyorsa çalışma notunda kaydın yalnızca bir aday olduğunu belirtin.