İslam’da özgür irade: Kader, seçim ve sorumluluk

İslam’da özgür irade: Kader, seçim ve sorumluluk

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

İnsanın seçimi kaderle nasıl ilişkilidir? Kur’an’da irade ve zorlama, Eş‘arî ile Mâtürîdî’nin açıklamaları ve Ömer’in Serğ’deki kararı.

İslam’da insanın özgür iradesi var mıdır? Kur’an, irade gösterip eylemde bulunabilen insanlara seslenir, onları yaptıklarından sorumlu tutar ve insanın istemesini Allah’ın iradesi içinde ele alır. İslam âlimleri bu ilişkiyi farklı biçimlerde açıklamıştır. Özgür irade ile insanın bilinçli seçim yapıp bu seçimden sorumlu olabilmesi kastediliyorsa, metinler böyle bir seçime ahlaki ağırlık verir. Allah’ın iradesinden bağımsız bir seçimin mümkün olup olmadığı sorulduğunda ise 76:29–30, insanın dilemesini daha geniş bir çerçeveye yerleştirir.

Arapça qadar Türkçede kader, ilahî takdir veya ilahî ölçü olarak ifade edilebilir. Uygulamadaki soru, olayların Allah’ın takdiri içinde olduğuna inanan birinin kendi kararından nasıl sorumlu olabileceğidir. Kişi neyi amaçladı, hangi imkânlara sahipti ve zorlandı mı? Bunlar aynı durum içinde ayrı ayrı sorulabilir. Ömer’in Serğ’de geri dönme kararı, kader hakkında konuşan bir kişinin gerçek bir tercih üzerinde nasıl düşündüğüne erken bir örnektir.

Kur’an’da ve Cibril hadisinde kader ne anlama gelir?

Kamer 54:49, Allah’ın her şeyi yaratmasıyla ilgili bir cümlede bi-qadar ifadesini kullanır. Bu söz takdir veya ölçü bakımından açıklanabilir. Bağlantı yaratılış hakkındadır. Farklı meallerde ölçü ve takdir gibi kelimelerin görülmesi bundandır. Terimin bu ayetteki kullanımını belirledikten sonra, insanın fiili hakkında başka bir ayetin ne söylediğine bakabilirsiniz.

Sahih-i Müslim 8a Cibril hadisini bir kader tartışmasının içinde aktarır. Yahyâ bin Ya‘mer, Abdullah bin Ömer’e sorulan soruyu anlatır. Abdullah, babası Ömer’den dinlediği bir rivayetle cevap verir. Rivayette Hz. Muhammed iman hakkındaki cevabında hayrıyla şerriyle kadere inanmayı sayar. Hadisin başı, Abdullah bin Ömer’in bu karşılaşmayı hangi mesele üzerine aktardığını gösterir. İmanın altı esasını açıklayan yazı, aynı rivayetteki daha geniş cevabı ele alır.

Hadis üzerinde çalışırken rivayetin iki katmanını işaretlemek faydalıdır. Bir kısımda Yahyâ’nın anlattığı soru ve Abdullah’ın cevabı, diğerinde Ömer’in aktardığı Cibril karşılaşması yer alır. Özellikle bir ders notu imanın esaslarına ilişkin cümleyi çekip alıyorsa kayıt numarası ikisini de bulmaya yardım eder. Bu sayede belli bir konuşmada kaderin neden gündeme geldiği de anlaşılır.

Kur’an dilemek ve eylemde bulunabilmek hakkında ne söyler?

İnsan 76:29–30 birlikte okunabilir. İlk ayet bir hatırlatmadan ve dileyenin Rabbine giden bir yol tutmasından söz eder. Sonraki ayet, bu dilemenin Allah’ın dilemesine bağlı olduğunu bildirir ve O’nun bilgisini ve hikmetini anar. Her cümlede kimin dilediğine dikkat edildiğinde iki soru belirginleşir. İlki insanın verilen öğüde nasıl karşılık verdiğidir. İkincisi bu karşılığın Allah’ın iradesiyle ilişkisidir.

Bakara 2:286 kişiye yüklenen yükümlülüğü ve kişinin yaptıklarıyla kazandığını ele alır. Ayetin ilerleyen kısmında af, bağışlanma ve rahmet için dua bulunur. Unutma ve yanılma da bu duada geçer. Aynı ayette üç konu izlenebilir. Bunlar yükümlülüğün sınırı, eylemin kime nispet edildiği ve insanın yanılabileceğinin kabulüdür. Kur’an’da sure ve ayet kaynaklarını bulma rehberi, aynı yerleri farklı bir baskıdan açmaya yardımcı olur.

Bakara 2:286’nın Arapçasında kazanmak ve edinmekle ilişkili kökten fiiller vardır. Daha sonraki tartışmalarda geçen kesb de aynı köktendir. Önce ayetin kişinin yaptıklarından ne kazandığını ve neyi yüklendiğini gösteren kısmını okuyun. Ardından aşağıdaki metinlerde kelimenin teknik kullanımına bakın. Kelâmcıların sorusu bir fiilin nasıl meydana geldiği ve yapan kişiye nasıl nispet edildiğidir.

Ölçü kavramını açıklarken iki ayetin adresini ayrı ayrı vermek yararlıdır. 54:49’daki ifade yaratılışa ilişkindir. 2:286’da kişinin gücünün sınırı ve arkasından gelen dua ele alınır. Türkçe bir açıklamada iki yerde benzer kelime seçilse de sure ve ayet bilgisi, tam olarak hangi cümlenin tartışıldığını gösterir. Okur da ilgili cümlelerin devamına dönebilir.

Niyet ve zorlama sorumluluk açısından neden önem taşır?

Nahl 16:106 imanından dönenler hakkında konuşurken bir istisna koyar. Zorlandığı hâlde kalbi imanla bağlı kalan kişiyle, gönlünü inkâra açan kişinin durumunu ayrı ele alır. Bu ayrım, ayetin kendi bağlamında uygulanır. Bu tartışma açısından, dışarıdan görülen bir davranışın hangi şartlarda yapıldığının ahlaki değerlendirme için önem taşıyabileceğini gösterir.

Ömer’in aktardığı Sahih-i Buhârî 1 numaralı hadis, eylemleri niyetle ilişkilendirir. Örnek olarak dünya menfaati veya evlenmek için yapılan hicreti kişinin amacı üzerinden anlatır. Örneği, baştaki niyet sözleriyle birlikte okuyunca hicretin hangi amaç bakımından değerlendirildiği açık kalır. Hadis metnini okuma rehberi, bu kayıtla başka bir rivayeti karşılaştırır ve sözü kimin aktardığını nasıl bulabileceğimizi gösterir.

Günlük hayatta iki kişinin aynı cümleyi söylediği bir durum hayal edin. Biri düşünüp söylemek istediği cevabı vermiştir. Diğeri farklı konuşursa tehdit edilmektedir. Yalnızca cümleyi duyan biri niyeti ve kişinin hangi hareket alanına sahip olduğunu öğrenemez. Bu güncel örnek dışarıdan aynı duyulan sözlerin arkasındaki şartları düşünmeye yardımcı olur. Ayetin konusu ve hadiste geçen hicret örneği ise kendi metinlerinden okunabilir.

Bu iki kaynağı birlikte kullanırken Nahl 16:106’nın zorlamayla ilgili istisnasını ayetin kendi konusuyla yazın. Buhârî’deki örneğin yanına ise hicret eden kişinin amacına dair sözleri ekleyin. Böylece bir tarafta baskının etkisi, diğer tarafta niyetin eyleme verdiği anlam görülür. İki metnin de insanın içinde bulunduğu şartı önemsemesi, aynı soruya aynı örnekle cevap verdikleri anlamına gelmez.

Eş‘arî kesbi nasıl açıklar?

Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî, Kitâbü’l-Lümaʿ’ın 75. sayfasında iki hareketi karşılaştırır. Bir kişi gelir ve gider. Bir başkasının bedeni ise istemsizce titrer. Eş‘arî her iki hareketin de Allah’ın yaratmasına dâhil olduğunu savunur. Aynı zamanda insanın iki hareket arasındaki farkı tanıyabildiğini söyler. Yaratma bakımından ikisi de aynı açıklamanın kapsamındadır. Kişinin hareketle ilişkisi ise her birinde farklıdır.

Bir sonraki sayfada Eş‘arî, çoğu zaman “edinme” veya “kazanma” ile açıklanan kesb terimini yaratılmış bir kudret üzerinden tarif eder. Eylem, onu kesbeden kişide yaratılmış bir kudretle meydana gelir. Binyamin Abrahamov’un el-Lümaʿ’daki akıl yürütmeyi inceleyen makalesi, yaratma ile insanın sorumluluğunun bu açıklamada nasıl bir araya geldiğini ele alır. Hareket örneğini Eş‘arî verir. Kesbin teknik tarifi ise bu örnekte hangi hareketin nasıl değerlendirildiğini gösterir.

Metni okurken önce gidiş geliş ve titremeyi yan yana yazabilirsiniz. Sonra Eş‘arî’nin hangi hareketi kesb olarak ele aldığını ve gücü nasıl tarif ettiğini işaretleyin. Bu iki sayfanın birlikte okunması, örnekte gözlenen fark ile kelâmcının “edinme” sözüne verdiği anlamı ayrı ayrı izlemeye imkân verir.

Mâtürîdî yapabilme ile seçme arasındaki farkı nasıl kurar?

Ebû Mansûr el-Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevhîd’in 186. sayfasında, kişinin fiili tercih ettiğini, ne yaptığını bildiğini ve onu amaçladığını söyler. Fiil bu bakımdan ona aittir. Ardından fiillerin Allah tarafından yaratıldığını savunur. İki açıklama aynı fiilin ayrı yönlerini ele alır. Bu düşünceyi açıklarken sıkça kullanılan ihtiyâr kelimesi seçmek anlamına gelir.

Mâtürîdî eylem için gereken güçleri de ayırır. İnsanın gücüyle ilgili bölümde, işe başlamadan önce kullanılabilecek sebeplerin ve imkânların elverişli olmasını tartışır. Bir sonraki sayfada hac örneğini verir. İnsanın gerekli imkânlara sahip olup olmamasının yükümlülüğü değerlendirirken neden önemli olduğunu gösterir. Bu şartlar, belirli bir fiili yerine getirirken söz konusu olan güçten ayrıdır. Naseeh Moyikkal kesb ve ihtiyâr üzerine karşılaştırmalı araştırmasında bu ayrımı Eş‘arî geleneğindeki tartışmalarla birlikte ele alır.

Mâtürîdî hac örneğinin yer aldığı sayfada Bakara 2:286’yı da anmaktadır. Ayeti, görevi yapmaya imkân veren sebepler ve koşullar bakımından okur. Bir yolculuk için gereken imkânlar önceden konuşulabilir. Yola çıkmak ise fiilin yerine getirilmesi anlamında ikinci tür güçle ilişkilendirilir. İki örneği birbirine karıştırmadan yan yana yazan bir okur, aynı ayetin burada nasıl yorumlandığını da tespit edebilir.

Bir metin çalışmasında Mâtürîdî’nin 186. sayfasındaki seçme, bilme ve amaçlama fiillerini bir satıra yazabilirsiniz. Hac örneği için başka bir satır açın ve onda görevi mümkün kılan imkânların tartışıldığını belirtin. Bir açıklama, yapılan fiilin insana nasıl bağlandığını gösterir. Öteki, bir insandan o fiilin ne zaman istenebileceğini düşünmek için araç sağlar.

İsnâaşerî bir kaynak iki uç arasında kalmaktan ne anlar?

İsnâaşerî âlimi Şeyh Sadûk, zorlama ve bütünüyle yetki verme konusundaki akide bölümünde İmam Ca‘fer es-Sâdık’a iki uç arasındaki bir görüşü nispet eder. Bir uç zorlama, yani cebr, diğer uç ise tam yetki devri, yani tefvîz olarak adlandırılır. Metindeki örnekte biri başka bir kişiyi kötü bir işten vazgeçirmeye çalışır. Diğer kişi yine de o işi yapar. İlk kişinin öğütten sonra geride kalması, o işi yapmasını buyurmasından farklıdır.

Sadûk’un örneği bir davranışa engel olmamakla onu emretmenin ilişkisini ele alır. Eş‘arî gönüllü hareket ile istemsiz hareketi karşılaştırır. Mâtürîdî ise yükümlülük için hangi araçların gerektiğini ve işin kişiye hangi bakımdan nispet edildiğini araştırır. Eserleri birlikte okurken, her birinin kimi örnek aldığını ve hangi soruya cevap verdiğini kaydetmek fikirlerin hangi dil ve gelenekte anlatıldığını görünür kılar.

Kadere inanmakla çaba göstermek nasıl bir araya gelir?

Ebû Hüreyre’nin aktardığı Sahih-i Müslim 2664, faydalı olana yönelmeyi, Allah’tan yardım dilemeyi ve sebat etmeyi öğütler. Hadis sonra bir şey meydana geldiğinde ona nasıl karşılık verileceğinden söz eder. Olabilecekler üzerine sürekli dönüp duran bir pişmanlık hakkında uyarır. Bir bölüm eylem ve yardım dileği, sonraki bölüm olmuş olana tepki hakkındadır. Dua ve namazı açıklayan yazı, Allah’tan yardım istemenin yakarış olarak nasıl ifade edildiğini anlatır.

Sahih-i Buhârî 5729 karar verme sürecinden tarihî bir örnek verir. Rivayete göre Ömer, Serğ’de Şam bölgesinde salgın olduğunu öğrendi, çeşitli gruplara danıştı ve beraberindekilere geri dönmelerini duyurdu. Ebû Ubeyde, Allah’ın kaderinden kaçıp kaçmadığını sordu. Ömer, Allah’ın bir takdirinden başka bir takdirine geçtiklerini söyledi. Bir vadinin verimli veya verimsiz yamacında deve otlatmak arasında tercih etmeyi örnek verdi. Ardından Abdurrahman bin Avf geldi ve Hz. Muhammed’den duyduğu, bu kararla ilgili bilgiyi aktardı.

Rivayette salgın haberi danışmadan önce, Ebû Ubeyde’nin sorusu ise dönüş kararı duyurulduktan sonra gelir. Vadi örneği Ömer’in cevabının parçasıdır. Abdurrahman bin Avf daha sonra söz alır. Bu sıraya dikkat etmek, örneği anlatırken hangi bilginin hangi kişiden geldiğini ve Ömer’in kendi kararını nasıl gerekçelendirdiğini izlemeye yardımcı olur.

Ömer’in açıklamasında iki ihtimal de kaderin kapsamındaydı. Yine de insanlara danıştı ve hangi yolu tutacağına karar verdi. Bu ayrıntılar bir arada, bilinmeyenler varken verilen bir kararı niyet ve yapabilme hakkındaki metinlerin yanında okumaya imkân verir. İlk metinden kader kelimesi, başka bir metinden kişinin hareket alanı, bu kayıttan ise belirli bir anda yapılan seçimin nasıl anlatıldığı öğrenilebilir.