คาบสมุทรอาหรับก่อนอิสลามผ่านจารึก ชุมชน และหลักฐานการค้า

คาบสมุทรอาหรับก่อนอิสลามผ่านจารึก ชุมชน และหลักฐานการค้า

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

รู้จักคาบสมุทรอาหรับคริสต์ศตวรรษที่ 4–6 จากจารึกลงวันที่ เขื่อนมะอ์ริบ บ้านที่ดาดัน และไหขนส่งจากฟุไลจ์ในโอมาน

คาบสมุทรอาหรับก่อนอิสลามในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 4 ถึง 6 มีทั้งชุมชนเกษตรกรรม อาณาจักร และผู้คนที่ติดต่อกันข้ามทะเลทรายและทะเล แต่ละแห่งทิ้งหลักฐานคนละแบบ จารึกบนหินใกล้นัจญ์รอนเป็นตัวอย่างอักษรอาหรับยุคแรก ในพื้นที่ที่เป็นเยเมนปัจจุบัน ผู้ปกครองชื่ออับเราะฮะสั่งให้สลักจารึกภาษาซาบาอิกขนาดยาวที่เขื่อนมะอ์ริบ บ้านในดาดันทางตะวันตกเฉียงเหนือของคาบสมุทรยืนยันร่องรอยการอยู่อาศัย ส่วนที่ฟุไลจ์ในโอมาน สารตกค้างและวัสดุบุด้านในไหขนส่งให้หลักฐานโดยตรงเกี่ยวกับการแลกเปลี่ยนสินค้า

คำว่าก่อนอิสลามครอบคลุมช่วงเวลาทั้งหมดก่อนที่อิสลามจะเกิดขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่ 7 บทความนี้เน้นสมัยโบราณตอนปลาย โดยเฉพาะคริสต์ศตวรรษที่ 4 ถึง 6 วันที่แน่นอนที่แปลงจากปฏิทินในจารึกกับช่วงเวลาที่ประเมินจากวัสดุขุดค้นตอบคำถามคนละแบบ เมื่อนำหลักฐานมาอ่านร่วมกัน เราจะเห็นว่าผู้คนสร้างอะไร เขียนอะไร มีความเชื่ออย่างไร และขนอะไรไปมา รวมถึงเห็นว่าคำตอบแต่ละเรื่องต้องอาศัยหลักฐานชนิดใด

จารึกที่ลงวันที่ใกล้นัจญ์รอนบอกอะไรเกี่ยวกับอักษรอาหรับ

ที่ฮิมา ทางเหนือของนัจญ์รอน ในตอนใต้ของซาอุดีอาระเบียปัจจุบัน คณะนักวิจัยฝรั่งเศสและซาอุดีอาระเบีย ได้แก่ คริสเตียน ฌูเลียง โรแบง อาลี อิบราฮิม อัลฆ็อบบาน และซะอีด อัซซะอีด ได้ตีพิมพ์จารึกยุคแรกจากแถบนัจญ์รอน จารึกหินชิ้นหนึ่งมีรหัส Ḥimā-South PalAr 1 และมีวันที่ซึ่งคณะผู้จัดพิมพ์แปลงเป็น ค.ศ. 470 จึงทราบว่า ณ เวลานั้นมีการใช้อักษรแบบที่จำแนกได้ว่าเป็นอักษรอาหรับยุคแรก ปีดังกล่าวเป็นปีของจารึกชิ้นนี้ ก่อนหน้านั้นมีการพูดภาษาอาหรับหลายรูปแบบอยู่แล้ว และอักษรเก่ากว่าก็มีตัวอักษรบางตัวรูปร่างคล้ายกัน

ตัวเขียนกับภาษามีประวัติของตนเอง ในงานศึกษาจารึกบนหินทางเหนือของฏออิฟ อะห์มัด อัลญัลลาดและฮัยษัม ซิดกี อธิบายว่ารูปตัวอักษรและการสะกดช่วยจำแนกอักษรอาหรับยุคแรกได้อย่างไร นักวิจัยพิจารณาความเกี่ยวข้องกับอักษรอาราเมอิกแบบนาบาเทียน รวมถึงรูปแบบช่วงเปลี่ยนผ่านและความหลากหลายของจารึกคริสต์ศตวรรษที่ 5 และ 6 ตัวจารึกรีอ์ อัซซัลลาละฮ์ไม่ได้ลงวันที่ จึงเปรียบเทียบกับตัวอย่างที่ลงวันที่ได้ แต่ไม่ควรยกปีของอีกจารึกมาให้โดยตรง บทความเรื่องรูปแบบการประดิษฐ์อักษรอาหรับแนะนำรูปแบบที่พัฒนาขึ้นภายหลังสำหรับต้นฉบับและอาคาร

ผู้คนที่ดาดันสร้างและเก็บอะไรไว้

ในวาดีอัลกุรอที่อัลอูลาในปัจจุบัน โครงการโบราณคดีดาดันขุดค้นอาคารขนาดใหญ่ทางใต้ของแหล่งโบราณคดี รายงานการอยู่อาศัยในสมัยโบราณตอนปลายระบุว่าอาคารถูกใช้ตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 3 หรือต้นศตวรรษที่ 4 จนถึงต้นศตวรรษที่ 7 อาคารเป็นส่วนหนึ่งของหมู่บ้านที่เติบโตขึ้นหลังกิจกรรมบนเนินหลักสิ้นสุดราวกลางศตวรรษที่ 3 ถ้าขุดเฉพาะเนินเดิม นักโบราณคดีอาจไม่เห็นชุมชนที่เกิดภายหลัง การย้ายตำแหน่งที่อยู่อาศัยในโอเอซิสแสดงว่าจุดขุดค้นมีผลต่อประวัติศาสตร์ที่เรามองเห็นจากหลักฐาน

คณะขุดค้นพบร่องรอยการใช้เป็นที่อยู่อาศัย เช่น บ่อน้ำภายในและเครื่องปั้นดินเผาที่สะท้อนการเปลี่ยนแปลงของวิธีผลิตและใช้ภาชนะ ผู้เขียนรายงานเห็นหลักฐานว่าช่วงต้นน่าจะมีผู้อยู่อาศัยที่ค่อนข้างมีฐานะ พวกเขาเก็บเศษภาชนะเนื้อละเอียดเคลือบผิวสีแดงจากแอฟริกาเหนือได้หนึ่งชิ้นที่ผิวดิน รูปทรงช่วยกำหนดอายุการผลิตไว้ที่ ค.ศ. 325–420 เครื่องปั้นดินเผาจากภายนอกที่ระบุแหล่งได้มีน้อย ภาชนะเก็บหรือขนของขนาดใหญ่บางชิ้นน่าจะมาจากฮิญาซตอนเหนือ อาจมาจากตัยมา รายงานแยกสิ่งที่เก็บจากผิวดินออกจากสิ่งที่ขุดพบ แหล่งผลิตที่อยู่ไกลแสดงว่าวัตถุถูกเคลื่อนย้าย ส่วนเส้นทางและปริมาณการแลกเปลี่ยนต้องอาศัยหลักฐานอีกแบบ

บ้านกับบ่อน้ำอยู่ด้วยกันและแสดงให้เห็นความจำเป็นในการหาแหล่งน้ำในที่อยู่อาศัย บทความเรื่องระบบชลประทานอัฟลาจญ์ของโอมานให้ตัวอย่างอีกแบบ โดยเน้นวิธีแบ่งน้ำผ่านรางส่งน้ำ ทั้งสองกรณีเป็นโครงสร้างที่ต่างกันทั้งสถานที่ ขนาด และการใช้งาน

คณะวิจัยประเมินว่าอาคารอยู่ในหมู่บ้านขนาดราวหนึ่งเฮกตาร์ บ่อน้ำและข้าวของช่วยให้เข้าใจการใช้ชีวิตของครัวเรือนหนึ่งในหลายช่วง รูปทรงของเศษภาชนะจากแอฟริกาเหนือที่พบใกล้อาคารใช้ประมาณช่วงผลิต ส่วนชั้นทับถมของอาคารใช้ดูว่ามีกิจกรรมเมื่อใด ทั้งสองวิธีตอบคำถามเกี่ยวกับเวลาคนละข้อ ผู้สนใจการค้าของดาดันกับพื้นที่ไกลจึงถามให้เจาะจงขึ้นได้ว่า วัตถุชิ้นไหนบ้างที่เชื่อมโยงกับแต่ละช่วงที่มีการใช้บ้านหลังนี้ได้อย่างมั่นใจ

จารึกบอกอะไรเกี่ยวกับศาสนาในหิมยัร

อาณาจักรหิมยัรบนที่ราบสูงของเยเมนปัจจุบันทิ้งจารึกภาษาซาบาอิกไว้ Garb Bayt al-Ashwal 2 บันทึกว่าพระเจ้าแห่งฟากฟ้าทรงช่วยในการก่อสร้างพระราชวังที่มาลิกีกะริบ ยุฮะอ์มินกับบุตรชายสั่งให้สร้าง คำแปลที่ห้องสมุดโพเซนเผยแพร่ให้วันที่แปลงแล้วเป็นเดือนมกราคม ค.ศ. 384 เป็นบันทึกทางการของโครงการก่อสร้างของราชวงศ์ที่มีคำอัญเชิญพระเจ้า ถ้อยคำบอกว่าผู้สั่งสร้างเล่าถึงความช่วยเหลือจากพระเจ้าอย่างไร ส่วนความเชื่อประจำวันของคนสร้างหรือคนใช้พระราชวังยังระบุได้ยากจากข้อความนี้

อีกจารึกหนึ่งคือ Garb Bayt al-Ashwal 1 ไม่ระบุวันที่ คริสเตียน ฌูเลียง โรแบงเสนอในงานศึกษาศาสนายูดายในหิมยัรว่าจารึกสัมพันธ์กับสมัยของผู้ครองราชย์ร่วมที่มีชื่อในข้อความ ราว ค.ศ. 380–420 จารึกอัญเชิญพระเจ้าแห่งฟ้าดินและกล่าวถึงอิสราเอล โรแบงยังศึกษารอยขีดอักษรฮีบรูขนาดเล็กในเครื่องหมายอักษรไขว้ตอนกลาง ทั้งอักษรฮีบรูและการกล่าวถึงอิสราเอลบ่งชี้ความสัมพันธ์กับศาสนายูดาย เมื่อเทียบกับจารึกของราชวงศ์ จะเห็นว่าการระบุชุมชนหรือมีอีกภาษาหนึ่งเพิ่มขึ้นให้ข้อมูลเฉพาะกว่าการอ้างถึงพระเจ้าองค์เดียว

จารึกเขื่อนมะอ์ริบเชื่อมการปกครองกับศาสนาอย่างไร

จารึกยาวที่รู้จักกันในชื่อ CIH 541 มาจากเขื่อนมะอ์ริบ จารึกกล่าวถึงเหตุการณ์ในสมัยอับเราะฮะ ผู้ปกครองที่เชื่อมโยงกับการปรากฏตัวของอักซุมในตอนใต้ของคาบสมุทร และมักกำหนดอายุไว้เป็น ค.ศ. 548 คำเปิดอัญเชิญเราะห์มานาน พระเมสสิยาห์ และพระจิตเจ้า คำอัญเชิญแบบคริสต์นี้เป็นภาษาซาบาอิก ภาษาเดียวกับจารึกยุคก่อนที่ใช้สำนวนทางศาสนาต่างกัน ตัวบทเอ่ยชื่ออับเราะฮะ บรรยายงานที่เขื่อน และบันทึกเหตุการณ์ทางการเมือง ฉบับที่มีภาพถ่าย คำถอดอักษร และคำแปลแสดงการจัดวางข้อความกับจุดที่ยังอ่านไม่แน่ชัด

คำอัญเชิญกับเรื่องซ่อมเขื่อนอยู่บนอนุสรณ์เดียวกัน เขื่อนสำคัญต่อชุมชนเกษตรกรรม และการซ่อมเป็นโอกาสให้ผู้ปกครองประกาศผลงานต่อสาธารณะ สิ่งที่จารึกเก็บไว้คือเรื่องราวในมุมราชสำนักและบุคคลที่ราชสำนักเลือกเอ่ยชื่อ ความเชื่อของคนในพื้นที่ทุกคนหรือถ้อยคำภาวนาของแต่ละคนอยู่นอกขอบเขตข้อมูลนี้ เมื่อนำไปเทียบกับจารึกก่อนหน้า เราถามได้ว่าใครสั่งทำและคำไหนสะท้อนความเกี่ยวพันทางศาสนา ใบรับเงินและจดหมายทางการปกครองยุคอิสลามตอนต้นเป็นตัวอย่างเอกสารประจำวันในสมัยหลัง ซึ่งช่วยให้เห็นหน้าที่ที่ต่างจากอนุสรณ์สาธารณะ

ไหจากฟุไลจ์ในโอมานบอกอะไรเกี่ยวกับการค้า

ฟุไลจ์เป็นแหล่งโบราณคดีในเขตชายฝั่งอัลบาฏินะฮ์ของโอมาน ลึกเข้ามาจากเมืองท่าโซฮาร์ นักขุดค้นพบป้อมที่สร้างระหว่างต้นคริสต์ศตวรรษที่ 5 กับกลางศตวรรษที่ 6 รายงานโครงการร่วมอังกฤษและโอมานอธิบายหลักฐานที่เชื่อมสถานที่กับการปรากฏตัวของซาซานิยะห์ยุคปลาย อาคารถูกนำกลับมาใช้ในช่วงต้นของสมัยอิสลาม ชั้นที่ขุดพบแยกกิจกรรมก่อนสร้างป้อม ระยะใช้งาน และช่วงนำกลับมาใช้อีกครั้ง หากรู้ว่าของชิ้นหนึ่งมาจากชั้นที่บันทึกไว้ จะประเมินอายุได้ละเอียดกว่าการรู้เพียงว่าพบในเขตแหล่งโบราณคดี

การศึกษาชิ้นส่วนไหขนส่งสิบห้าชิ้นในปี 2026ตรวจว่าตัวอย่างมาจากชั้นใดและวิเคราะห์บิทูเมนที่บุไว้ด้านใน นักวิจัยพบองค์ประกอบสองกลุ่มซึ่งตรงกับแหล่งบิทูเมนคนละบริเวณในอิหร่านตะวันตกเฉียงใต้ และพบตัวบ่งชี้สัมพันธ์กับไวน์แดงในตัวอย่างห้าชิ้น ชิ้นหนึ่งมาจากชั้นการใช้งานป้อมช่วงต้น ส่วนชิ้นอื่นมาจากชั้นที่มีช่วงอายุกว้างกว่า เช่น ช่วงนำอาคารกลับมาใช้ที่ครอบคลุมการเปลี่ยนผ่านสู่อิสลามยุคต้น ผลตรวจบอกสิ่งที่เคยบรรจุอยู่ในไหบางใบและที่มาของวัสดุบุด้านใน ดินเหนียว วัสดุกันน้ำ และสิ่งที่บรรจุอาจมาจากคนละแหล่ง

รูปทรงแสดงว่าไหเหล่านี้ใช้ขนของ สารตกค้างและองค์ประกอบวัสดุบุด้านในเชื่อมจุดนี้ในโอมานกับการแลกเปลี่ยนข้ามอ่าวเปอร์เซียและมหาสมุทรอินเดีย หากต้องการระบุว่าเรือลำใดขนไหหรือในหนึ่งปีมีไวน์ผ่านอ่าวมากเพียงใด ยังต้องมีข้อมูลอีกแบบ บทความการเดินเรือตามมรสุมในการค้ามหาสมุทรอินเดียอธิบายว่าลมตามฤดูส่งผลต่อการเดินทางที่ไกลกว่าอย่างไร ในฟุไลจ์ การเคลื่อนย้ายระดับท้องถิ่นเห็นได้จากชิ้นส่วนที่ผู้คนทิ้งไว้

หมายเลขชิ้นส่วนทำให้เห็นว่างานศึกษาตอบอะไร ตัวอย่าง 3465 ที่พบตัวบ่งชี้ไวน์สัมพันธ์กับชั้นการใช้ป้อม ตัวอย่าง 3459 อยู่ในระยะใช้ซ้ำที่ผู้เขียนให้ช่วงกว้างตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 6 ถึงปลายศตวรรษที่ 7 ผลบวกอื่นรวมถึงชิ้นจากระยะก่อนหน้าและเศษที่อาจเคลื่อนที่ก่อนอยู่ในชั้นที่ค้นพบ ดังนั้นตัวอย่างผลบวกห้าชิ้นอยู่ในหลายบริบท ข้อสรุปเกี่ยวกับช่วงก่อนอิสลามต้องดูชั้นของแต่ละชิ้นควบคู่กับผลทางเคมี

เปรียบเทียบวันที่บนหินกับอายุจากการขุดค้นอย่างไร

เริ่มจากระบุว่าเรากำหนดอายุของอะไร ปี ค.ศ. 470 ที่ฮิมามาจากการแปลงวันที่บนจารึกชิ้นหนึ่ง ส่วนช่วงเริ่มใช้บ้านดาดันเป็นช่วงเวลาที่ได้จากข้าวของขุดค้นและบริบทของมัน ที่ฟุไลจ์ การเชื่อมวัตถุกับชั้นดินมีความสำคัญ เพราะภาชนะรูปทรงเดียวกันอาจปรากฏได้หลายระยะ ที่มะอ์ริบ วันที่จารึกถูกสลัก เหตุการณ์ในจารึก และเรื่องของเขื่อนก่อนหน้านั้นเป็นคนละประเด็น

เมื่ออ่านข้อสรุปเรื่องศาสนา ลองถามว่าเป็นเสียงของผู้เขียน ผู้ว่าจ้าง หรือชุมชนใด จารึกจากพระราชวังหรือเขื่อนมักบอกสิ่งที่ผู้มีอำนาจต้องการเผยแพร่ ส่วนรอยขีดอาจเก็บสิ่งที่คนคนหนึ่งเลือกทิ้งไว้บนหิน สำหรับเรื่องการค้า ให้ตรวจว่าหลักฐานเป็นเศษภาชนะ ผลตรวจในห้องปฏิบัติการ หรือข้อความที่บอกเส้นทาง สิ่งของที่ยืนยันแหล่งภายนอกได้แสดงความเชื่อมโยง จำนวนและบริบทของสิ่งที่พบกำหนดว่าเราสรุปอะไรได้อีกบ้าง

เอกสารและงานศึกษาสำหรับอ่านต่อ