ยัคชาลของอิหร่านทำน้ำแข็งและเก็บไว้ได้อย่างไร

ยัคชาลของอิหร่านทำน้ำแข็งและเก็บไว้ได้อย่างไร

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

ตามเส้นทางของน้ำและน้ำแข็งในยัคชาล ดูบ่อทำน้ำแข็ง กำแพงบังแดด และหลุมเก็บน้ำแข็งจากผังและงานศึกษาที่เมย์บอด ซีร์จาน และเคอร์มาน

ยัคชาล (yakhchal) คืออาคารเก็บน้ำแข็งของอิหร่าน ในแหล่งที่มีบ่อทำน้ำแข็ง น้ำในบ่อสามารถแข็งตัวได้ในคืนฤดูหนาวที่สภาพอากาศเหมาะสม กลางวันมีกำแพงทอดเงาลงบนบ่อ คนงานสามารถย้ายน้ำแข็งจากบ่อไปยังหลุมเก็บน้ำแข็ง โครงสร้างที่ล้อมหลุมช่วยชะลอความร้อนที่เข้าสู่พื้นที่เก็บ อาคารเก็บน้ำแข็งบางแห่งรับน้ำแข็งหรือหิมะที่เก็บมาจากที่อื่น โดมที่เห็นแต่ไกลจึงเป็นส่วนหนึ่งของสถานที่ที่ทำงานตามจังหวะของฤดูกาล

ลองอ่านพื้นที่โดยตามเส้นทางสองสาย สายแรกคือน้ำที่ไหลไปยังจุดที่จะแข็งตัว สายที่สองคือน้ำแข็งที่ถูกย้ายจากจุดนั้นไปยังที่เก็บ ผังแสดงตำแหน่งของบ่อ กำแพง และที่เก็บในแนวราบ รูปตัดแสดงว่าส่วนใดอยู่เหนือหรือใต้ระดับพื้นดิน จึงช่วยอธิบายว่าทำไมส่วนลึกที่สุดของที่เก็บจึงมองเห็นได้ยากจากภาพถ่ายด้านนอก เริ่มจากหาเส้นระดับดินในรูปตัด แล้วดูตำแหน่งของบ่อตื้นและหลุมลึกเทียบกับเส้นนั้น

หาบ่อทำน้ำแข็ง กำแพงบังแดด และที่เก็บบนผัง

งานศึกษาปี 2017 ของ Hareth Pochee, John Gunstone และ Oliver Wilton นำเสนอผังและรูปตัดของเมย์บอด (Meybod) ในจังหวัดยาซด์ ทั้งสองภาพดัดแปลงจากแบบที่เผยแพร่ไว้ก่อนหน้า บนผัง บ่อแนวยาวและกำแพงอยู่ข้างที่เก็บซึ่งมีโดม รูปตัดแสดงความต่างระหว่างบริเวณตื้นที่น้ำแข็งตัวกับพื้นที่เก็บซึ่งลึกกว่า หาแนวตัดบนผังก่อนจับคู่ช่องเปิดแต่ละช่องกับตำแหน่งที่เห็นในรูปตัด

จากจุดมองเพียงจุดเดียว บางครั้งอาจเห็นแค่กำแพงยาวข้างแนวพื้นราบ ลองหาว่าบ่ออยู่ด้านใดของกำแพง แล้วหาทางเข้าหรือทางผ่านที่นำไปยังที่เก็บ ทั้งบ่อและหลุมอยู่ต่ำกว่าพื้นที่รอบข้าง แบบแสดงให้เห็นว่าแต่ละส่วนมีรูปทรง ความลึก และตำแหน่งต่างกัน เมื่อดูแบบของอาคารเก็บน้ำแข็งแห่งอื่น ให้ตรวจป้ายกำกับในผังของแหล่งนั้นอีกครั้ง การเขียนชื่อสถานที่กำกับแต่ละผังช่วยให้เทียบตำแหน่งทางเข้าและส่วนอื่น ๆ ได้ตรงอาคาร

โดมที่ยังเหลืออยู่ในเมย์บอดตั้งอยู่ในบริเวณสถานีพักริมทางและที่พักกองคาราวานในอดีต ตามที่บันทึกการสำรวจภาคสนามใน Encyclopaedia Iranica ระบุ ใช้ผังเมย์บอดแยกอาคารข้างเคียงและหน้าที่ของส่วนต่าง ๆ ในอาคารเก็บน้ำแข็ง ในส่วนอื่นของรายงาน Jørgensen ยังกล่าวถึงอาคารเก็บน้ำแข็งที่ดำเนินงานร่วมกันในบางพื้นที่ซึ่งทางส่งน้ำใต้ดินเป็นทรัพย์สินที่อุทิศเป็นวะกัฟ คู่มือเอกสารวะกัฟ อธิบายหลักฐานประเภทหนึ่งที่ใช้สืบค้นแหล่งเงินทุนของสถานที่แต่ละแห่งได้

บ่อสูญเสียความร้อนและกำแพงช่วยลดการอุ่นตัวอย่างไร

น้ำในบ่อต้องสูญเสียความร้อนจึงจะแข็งตัว ในคืนที่สภาพเหมาะสม ผิวน้ำที่เปิดโล่งสามารถแผ่รังสีความร้อนสู่ท้องฟ้า การพาความร้อนและการระเหยก็อาจมีส่วนในการถ่ายเทความร้อน ในบทความการประชุมฉบับเต็มปี 2017 ผู้เขียนจำลองบ่อเมย์บอดโดยใช้ข้อมูลอากาศที่เป็นตัวแทนสภาพทั่วไปของยาซด์ แบบจำลองรวมการถ่ายเทความร้อนหลายรูปแบบ และพบว่าการแผ่รังสีมีส่วนต่อการทำให้เย็นมากที่สุดในการจัดวางที่ศึกษา ผลนี้สัมพันธ์กับข้อมูลและข้อสมมติของแบบจำลองนั้น

กำแพงบังแดดลดปริมาณแสงแดดที่ตกถึงบ่อในเวลากลางวัน งานศึกษาทางสถาปัตยกรรมของ Bahareh Hosseini และ Ali Namazian ระบุว่าในหลายตัวอย่าง กำแพงตั้งอยู่ด้านใต้ของพื้นที่ทำน้ำแข็ง เงาจึงสามารถทอดไปบนบ่อได้ ผู้เขียนยังบรรยายปลายกำแพงที่ออกแบบรูปทรงเฉพาะและกำแพงโค้งในบางแห่ง มุมและความยาวของเงาขึ้นอยู่กับฤดู เวลา และรูปทรงกำแพง ภาพถ่ายในวันที่มีแดดแสดงสภาพ ณ เวลาที่ถ่ายภาพ

ระหว่างที่น้ำแข็งตัว บ่อเปิดรับท้องฟ้า ในช่วงเวลาอื่น กำแพงกั้นแสงอาทิตย์ที่ตกกระทบในมุมต่ำได้ ลองทำเครื่องหมายความสัมพันธ์ทั้งสองอย่างบนภาพร่าง หากเงาในภาพถ่ายทอดไปไม่ถึงปลายบ่อ ให้ตรวจเวลาถ่ายและเทียบทิศทางของกำแพงกับผัง คำบรรยายภาพควรบอกสิ่งที่เห็นในภาพก่อน แล้วอ้างงานศึกษาที่อธิบายหน้าที่ของกำแพง หากมีภาพหลายช่วงเวลา ตำแหน่งกำแพงบนผังช่วยให้เปรียบเทียบขอบเขตเงาของแต่ละภาพได้

น้ำเข้าบ่อทางไหน และน้ำแข็งออกทางไหน

Hosseini และ Namazian กล่าวถึงแหล่งน้ำที่เป็นไปได้หลายแบบ รวมถึงคานัต (qanat) และทางน้ำในท้องถิ่น คานัตคือทางส่งน้ำใต้ดินที่มีความลาดเอียงเล็กน้อย บทความเรื่องกงล้อยกน้ำที่ฮามา ศึกษาระบบน้ำอีกชนิดหนึ่งซึ่งพาน้ำจากระดับหนึ่งไปอีกระดับหนึ่ง หากมีบันทึกการจ่ายน้ำเข้าอาคารเก็บน้ำแข็ง ให้หาตำแหน่งที่ทางน้ำต่อกับบ่อ แหล่งน้ำ พื้นผิวที่น้ำแข็งตัว และที่เก็บน้ำแข็งหลังการรวบรวมเป็นส่วนที่มีหน้าที่ต่างกัน

งานศึกษาทางสถาปัตยกรรมบรรยายว่าคนงานทุบน้ำแข็งออกเป็นชิ้นแล้วเคลื่อนย้ายไปยังที่เก็บ อาคารที่มีโดมบางแห่งใช้ทางเข้าหรือพื้นลาด ลองตามระดับจากบ่อถึงก้นหลุมในรูปตัด ทางผ่านที่วาดไว้ช่วยอธิบายวิธีเข้าถึงที่เก็บ ส่วนช่วงฤดูที่ใช้ทางผ่านต้องอ้างอิงงานที่บันทึกการใช้งานนั้น บทความเรื่องซะบีล-กุตตาบในไคโร แสดงอาคารอีกแบบที่น้ำไหลผ่านพื้นที่หลายส่วน สำหรับยัคชาล ช่วงนี้ของเส้นทางใช้เคลื่อนย้ายน้ำแข็งที่เป็นของแข็ง

ในบางตัวอย่าง ทางที่ใช้นำน้ำแข็งเข้าและช่องที่ใช้ขนน้ำแข็งออกอยู่คนละด้าน Hosseini และ Namazian บรรยายลักษณะนี้ในที่เก็บแบบมีโดมบางแห่ง มองหาทางลาดหรือบันไดในรูปตัด แล้วหาตำแหน่งเดียวกันบนผัง ภาพถ่ายภายนอกบอกตำแหน่งและรูปทรงของช่องเปิด ส่วนการระบุว่าช่องนั้นใช้ในฤดูใดต้องอาศัยคำบรรยายทางประวัติศาสตร์ ในคำบรรยายภาพ สามารถระบุจุดที่เห็นแล้วอ้างหลักฐานเรื่องช่วงเวลาที่ใช้แยกต่างหาก

หลุมและโดมทำหน้าที่อะไรระหว่างเก็บน้ำแข็ง

หลุมเก็บน้ำแข็งช่วยให้น้ำแข็งอยู่ต่ำกว่าระดับพื้นดินโดยรอบ โครงสร้างที่ล้อมหลุมลดการสัมผัสกับแดดและอากาศภายนอก สำหรับเมย์บอด Hosseini และ Namazian ระบุว่าหลุมเก็บน้ำแข็งลึกประมาณหกเมตร ทั้งคู่บรรยายหลังคาโค้งดินที่แคบลงทางด้านบนและให้ขนาดของส่วนต่าง ๆ ในตัวอย่างที่แสดง ตัวเลขเหล่านี้เป็นขนาดของส่วนประกอบในอาคารเมย์บอด เมื่อมองจากด้านนอก โดมสูงและบ่อตื้นด้านหน้าอาจเด่นที่สุดในภาพ ขณะที่น้ำแข็งถูกเก็บไว้ใต้ระดับพื้นดิน

งานปี 2017 จำลองการถ่ายเทความร้อนผ่านดิน ผนัง และฉนวนตลอดฤดูเก็บน้ำแข็ง ค่าประมาณอิงรูปทรงที่เก็บในแบบจำลองและข้อสมมติเกี่ยวกับน้ำแข็งและฉนวน การจำลองช่วยให้เปรียบเทียบสภาพหลายแบบได้ บันทึกเก่าเรื่องปริมาณน้ำแข็งที่เก็บจริงจะเป็นหลักฐานอีกประเภทหนึ่ง ระบุปริมาณที่คาดว่าจะเสียไปจากการละลายพร้อมอ้างถึงแบบจำลองที่ให้ค่านั้น และระบุขนาดของหลุมหรือโดมพร้อมชื่ออาคารหรือแบบที่บันทึกขนาดดังกล่าว

บทความการประชุมประมาณพื้นที่บ่อจากแบบและใช้ข้อมูลอากาศรายชั่วโมงที่เป็นตัวแทนสภาพทั่วไป ข้อมูลเหล่านี้แสดงวิธีตั้งต้นการคำนวณ หากนำไปเทียบกับบันทึกจากอีกเมือง ควรระบุสถานที่และข้อสมมติด้านอากาศก่อนเทียบผล แม้อาคารสองแห่งจะมีแนวโดมคล้ายกัน แต่บ่อ ที่เก็บ และแหล่งน้ำแข็งอาจต่างกัน เมื่อจดตัวเลขจากงานวิจัย ให้ระบุได้ว่าค่านั้นอ่านจากแบบ ใช้เป็นข้อมูลตั้งต้น หรือเป็นผลจากการคำนวณ

เปรียบเทียบเมย์บอดกับซีร์จานและเคอร์มาน

Hosseini และ Namazian นำผังของอาคารเก็บน้ำแข็งสองแห่งที่ซีร์จาน (Sirjan) มาเผยแพร่ซ้ำ งานของทั้งคู่แสดงแนวกำแพงโค้งระหว่างอาคารสองหลังและทำเครื่องหมายตำแหน่งบ่อบนผัง ลองเทียบกับภาพของเมย์บอดที่มีกำแพงยาวและที่เก็บเพียงแห่งเดียว รูปวงกลมสองรูปบนผังซีร์จานเป็นที่เก็บคนละแห่ง แนวโค้งที่เชื่อมอยู่ระหว่างกันเป็นส่วนของกำแพงที่กำหนดรูปของพื้นที่ทำน้ำแข็ง

งานศึกษาด้านความร้อนของอาคารเก็บน้ำแข็งโมอาเยดี (Moayedi) ระบุตัวอย่างในเคอร์มาน และกล่าวถึงที่เก็บ บ่อทำน้ำแข็ง และกำแพงบังแดดในฐานะส่วนต่าง ๆ ของระบบ เมื่อยกหลักฐานมาใช้ ให้ระบุชื่องานศึกษาและสถานที่กำกับด้วย แบบจำลองเมย์บอด แบบของซีร์จาน และงานศึกษาในเคอร์มานครอบคลุมคนละแหล่ง แม้มีส่วนประกอบคล้ายกัน ขนาดและผลการศึกษายังเป็นข้อมูลของตัวอย่างแต่ละแห่ง

รูปแบบอาคารและแหล่งน้ำแข็งที่ต่างกัน

รายงานการสำรวจของ Hemming Jørgensen ใน Encyclopaedia Iranica ระบุว่า ระหว่างปี 2007–2009 มีการบันทึก 129 แหล่งบนที่ราบสูงตอนกลางของอิหร่าน เขาจำแนกอาคารเป็นแบบมีโดม แบบใต้ดิน และแบบมีกำแพงล้อม พร้อมแยกสถานที่ที่หาน้ำแข็งจากภูเขารอบข้างได้ออกจากตัวอย่างที่พึ่งน้ำจากคานัต รายงานยังตั้งข้อสังเกตว่าการบูรณะมักเน้นโดม ส่วนบ่อและทางน้ำนั้นได้รับความสนใจน้อยกว่า ภาพถ่ายโครงสร้างที่ยังเหลืออยู่จึงอาจเห็นเพียงบางขั้นตอนของกระบวนการเดิม

วิทยานิพนธ์จาก Politecnico di Milano ที่ใช้อาคารเก็บน้ำแข็งซาอีดี (Saeidi) เป็นกรณีศึกษา สำรวจการใช้แบบจำลองสารสนเทศอาคารเพื่อทำเอกสารของอาคารหนึ่งหลัง งานภาคสนามอีกชิ้นเกี่ยวกับอาคารเก็บน้ำแข็งในนาอีน (Naeen) บรรยายที่เก็บใต้ดินและโดมดินเหนียวในตัวอย่างที่ศึกษา งานเหล่านี้ช่วยให้เห็นประโยชน์ของผังที่ระบุชื่อสถานที่ บทความเรื่องมาตรวัดระดับน้ำไนล์ที่เราดา ใช้รูปตัดแสดงอีกโครงสร้างหนึ่งที่อยู่ใต้ระดับพื้นดิน ความลึกของโครงสร้างนั้นเกี่ยวข้องกับการวัดระดับน้ำ ส่วนความลึกของหลุมยัคชาลเกี่ยวข้องกับการเก็บน้ำแข็ง

ระบุส่วนอาคารและหลักฐานในคำบรรยายภาพ

เขียนชื่อสถานที่และระบุว่าภาพเป็นผัง รูปตัด ภาพภายนอก หรือภาพภายใน ทำเครื่องหมายบ่อ กำแพง หลุมเก็บน้ำแข็ง หรือทางเข้าเมื่อมีหลักฐานรองรับ หากภาพถ่ายเห็นโดมและไม่เห็นบ่อ ให้บรรยายส่วนที่มองเห็นและอ้างแบบหรือรายงานสำรวจสำหรับส่วนที่อยู่นอกภาพ บอกด้วยว่าขนาดมาจากการสำรวจพื้นที่ แบบที่เผยแพร่ หรือรูปทรงที่กำหนดขึ้นในการจำลอง ผู้อ่านจะได้ตรวจได้ว่าขนาดและคำอธิบายการใช้งานมาจากหลักฐานชิ้นใด

ใช้ลำดับจากฤดูหนาวถึงฤดูร้อนเพื่ออธิบายการทำงานร่วมกันของแต่ละส่วน ในแหล่งทำน้ำแข็งที่มีบันทึก น้ำในบ่อแข็งตัวได้ในคืนที่สภาพเหมาะสม เงาช่วยลดการอุ่นตัวก่อนย้ายน้ำแข็ง ที่เก็บลึกช่วยเก็บน้ำแข็งไว้ใช้ในภายหลัง หากสถานที่รับน้ำแข็งจากที่อื่น ให้เริ่มอธิบายเส้นทางที่แหล่งน้ำแข็งนั้น อาคารหลายแห่งมีรูปทรงภายนอกใกล้กัน ควรระบุประวัติและเส้นทางของแต่ละแห่งตามเอกสารของสถานที่นั้น

บันทึกภาคสนามและงานศึกษาทางสถาปัตยกรรม