
De drie vormen van de hadj: tamattu, qiran en ifrad
Vergelijk de intentie, het begin en einde van de ihram en de voorwaarden voor het offer, met Koran 2:196 en officiële hadjgidsen.
De drie vormen van de hadj zijn tamattu, qiran en ifrad. Bij tamattu verricht de pelgrim eerst de oemra, verlaat de ihram en neemt in hetzelfde bedevaartseizoen opnieuw de ihram aan voor de hadj. Bij qiran worden de oemra en de hadj in één doorlopende staat van ihram gecombineerd. Bij ifrad neemt de pelgrim de ihram uitsluitend aan voor de hadj. Een bedevaartsoffer heet hady. Het geldt doorgaans voor tamattu en qiran wanneer aan de voorwaarden hieronder is voldaan. Alleen het kiezen van ifrad brengt deze offerplicht niet mee.
Twee vragen helpen om de vormen uit elkaar te houden. Welke intentie had de pelgrim bij het aannemen van de ihram? Werd die staat na de oemra en vóór de hadj opgeheven? De Nusuk-gids voor de hadjrituelen beschrijft de drie vormen aan de hand van die verschillen. Het Engelstalige hadjhandboek voor pelgrims uit het Verenigd Koninkrijk staat op de website van het Saoedische ministerie voor Hadj en Oemra. Het beschrijft dezelfde verschillen in het deel over het aannemen van de ihram en komt erop terug wanneer de hadjrituelen beginnen.
Hoe de drie vormen van de hadj van elkaar verschillen
- Tamattu. De pelgrim verricht eerst de oemra, verlaat de ihram en neemt deze opnieuw aan voor de hadj. Een hady is doorgaans vereist als aan de voorwaarden is voldaan.
- Qiran. De oemra en de hadj worden gecombineerd. De ihram blijft van kracht bij het begin van de hadjrituelen, zonder opheffing tussen beide bedevaarten. Een hady is doorgaans vereist als aan de voorwaarden is voldaan.
- Ifrad. De ihram wordt alleen voor de hadj aangenomen en blijft van kracht bij het begin van de hadjrituelen. Uit deze vorm zelf volgt geen hadyplicht.
Ihram is de staat van rituele wijding die iemand aanneemt voor een bedevaart. Gidsen gebruiken hetzelfde woord ook voor de kleding die in die staat wordt gedragen. Hier gaat het om de staat zelf, met de intentie en de beperkingen die erbij horen. Het aantrekken van witte doeken kan een voorbereiding zijn. Het daadwerkelijk aannemen van de ihram is een afzonderlijke stap. Een miqat is een aangewezen plaats of grens om voor de betreffende route de ihram aan te nemen. Welke aanwijzing voor een persoon geldt, hangt af van de route en de omstandigheden.
De oemra heeft eigen rituelen. Daartoe behoren de tawaf, het rondgaan om de Kaäba, en de sa‘i, de tocht tussen Safa en Marwa. Bij de hadj hoort onder meer het verblijven op Arafat op het vastgestelde moment. Alle drie de vormen omvatten de hadj en zijn centrale rituelen. De uitleg over de vijf zuilen van de islam beschrijft de plaats van de hadj in de religieuze praktijk van moslims.
Tamattu, tweemaal de ihram aannemen met een onderbreking
Bij tamattu heeft de pelgrim eerst de intentie voor de oemra tijdens de maanden van de hadj. De tweede intentie is voor de hadj in hetzelfde jaar. De pelgrim voltooit de oemra en verlaat de ihram. In de tussentijd zijn handelingen die tijdens de ihram beperkt zijn doorgaans weer toegestaan. Bij het begin van de hadj neemt de pelgrim de ihram opnieuw aan. Volgens Nusuk gebeurt dit vanuit Mekka voor iemand die de oemra heeft voltooid en daar op de hadj wacht.
Neem een pelgrim die al in Mekka is, de oemra heeft afgerond en de ihram heeft verlaten. De volgende stap die de vorm tamattu herkenbaar maakt is het opnieuw aannemen van de ihram met de intentie voor de hadj. De gids voor de oemra, van ihram tot afronding, licht het eerste deel van die volgorde toe. Voor het onderscheid zijn het verlaten van de ihram en de nieuwe intentie bepalend. De duur van de onderbreking kan variëren.
Het verslag van Jabir in Sahih Muslim 1218a beschrijft een groep die de ihram verliet nadat de pelgrims hun rituelen als oemra hadden verricht, en later de ihram opnieuw aannam voor de hadj. Het verslag zegt ook dat de Profeet en degenen die offerdieren hadden meegebracht op dat moment in ihram bleven. Dat zijn omstandigheden van de bedevaart in het relaas van Jabir. Voor de vraag onder welke voorwaarden een hady verschuldigd is, geven hedendaagse religieuze gidsen afzonderlijke uitleg.
Qiran, één doorlopende ihram voor oemra en hadj
In de gebruikelijke uitleg van qiran neemt de pelgrim de ihram aan met de intentie oemra en hadj te combineren. De rituele staat loopt door bij het begin van de hadjrituelen. Twee mensen kunnen dus vroeg aankomen en uiteindelijk allebei de oemra en de hadj verrichten. Wie de rituelen combineert en in ihram blijft, volgt een andere vorm dan wie de oemra voltooit, de ihram verlaat en later opnieuw aanneemt.
In zijn uitleg van de drie vormen beschrijft het Egyptische Dar al-Ifta ook het geval van een pelgrim die eerst de ihram aanneemt voor de oemra en de hadjintentie later toevoegt. In het overzicht van riten geeft het instituut aan dat dit vóór het begin van de tawaf van de oemra gebeurt. Bij een concrete wijziging van de intentie gelden de daarvoor toepasselijke religieuze aanwijzingen. Algemeen gaat het erom dat de pelgrim beide bedevaarten combineert voordat de ihram is beëindigd.
Qiran en ifrad kunnen op elkaar lijken tijdens gezamenlijke hadjactiviteiten. In beide vormen blijft de pelgrim in ihram op het moment dat iemand die tamattu volgt de ihram opnieuw aanneemt. Ze verschillen in intentie en doorgaans in de offerregel. Voor de vraag wanneer de sa‘i wordt verricht en bij welke riten die meetelt, geeft het overzicht van de hadj- en oemrarituelen van Dar al-Ifta een eigen beschrijving. Daarin staan ook een gedeeltelijke en een volledige opheffing van de ihram tijdens de hadj. Beide horen bij de hadjrituelen en verschillen van de volledige opheffing na de oemra bij tamattu.
Ifrad, de ihram uitsluitend aannemen voor de hadj
Wie ifrad verricht, neemt de ihram uitsluitend voor de hadj aan en blijft erin bij het begin van de rituelen. De keuze voor ifrad maakt een hady op zichzelf niet verplicht. Een vrijwillig offer en compensatie voor een afzonderlijke kwestie zijn andere gevallen. Nusuk definieert ifrad vanuit de intentie voor alleen de hadj. Dar al-Ifta vermeldt dat sommige rechtsgeleerden ook een afzonderlijke oemra na de hadj beschrijven. Anderen noemen ook een hadj zonder oemra achteraf ifrad. Beide beschrijvingen beginnen met de ihram voor alleen de hadj.
Het Maleisische Departement voor Islamitische Ontwikkeling gebruikt ifrad als voorbeeld in zijn Maleistalige introductie tot de hadj. Die uitleg begint bij de intentie voor de hadj aan de miqat. Daarna volgt de pelgrim de hadjrituelen terwijl de ihram nog geldt, waaronder het verblijf op Arafat. Zo laat de uitleg zien wat de ihram voor alleen de hadj inhoudt.
Het verslag van Aisha in Sahih al-Bukhari 1562 gaat over de verschillende intenties waarmee pelgrims vertrokken voor de Afscheidsbedevaart. Sommigen namen de ihram aan voor de oemra, anderen voor beide bedevaarten en weer anderen voor de hadj. De verzameling plaatst het verslag in een hoofdstuk over de drie vormen. Houd bij een verwijzing de hoofdstuktitel en Aisha’s woorden apart. Het verslag noemt de intenties en vertelt hoe lang degenen die de hadj of beide bedevaarten voor ogen hadden in ihram bleven.
Staat er na de hadj nog een oemra op het programma, dan kun je nagaan of die als afzonderlijk ritueel is opgenomen. De datum van die oemra vertelt op zichzelf niet met welke intentie de eerste ihram begon. Voor een vergelijking van de verslagen bij al-Bukhari en Muslim legt de gids over hadithteksten en overlevering uit hoe je naam van de verzameling, nummer en verteller samen vermeldt.
Wanneer een hady van toepassing is volgens Koran 2:196
Koran 2:196 spreekt over het voltooien van de hadj en oemra voor Allah en behandelt verschillende situaties. Eén gedeelte gaat over mensen die belet worden de riten te voltooien. Later vermeldt de tekst een offer bij het verrichten van de oemra voorafgaand aan de hadj. Voor wie het offer niet kan verkrijgen, noemt de passage drie dagen vasten tijdens de hadj en zeven dagen na terugkeer. Ze noemt ook een voorwaarde die verband houdt met mensen wier familie in de buurt van de Heilige Moskee woont.
In een uitleg van het Egyptische Dar al-Ifta past Ali Gomaa het offer voor tamattu en qiran toe, met het vasten als alternatief wanneer het offer niet beschikbaar is. Hij noemt een uitzondering voor inwoners van Mekka. Het koranvers bevat de tekst over het offer, het vasten en de woonplaats. De uitleg van het instituut laat zien hoe het die punten toepast op de genoemde vormen. In zijn overzicht geeft Dar al-Ifta nog een voorwaarde voor tamattu. De daar genoemde plicht geldt voor mensen die niet in Mekka wonen en tussen de oemra en de hadj niet zijn teruggekeerd naar hun eigen land. Precieze regels over woonplaats, reis en vasten kan de pelgrim nagaan bij de religieuze autoriteit die hij volgt.
Hady betekent hier een bedevaartsoffer. Udhiyah is het offer met Eid al-Adha, met eigen regels. De uitleg over udhiyah van Dar al-Ifta maakt onderscheid tussen dit offer en de offers bij tamattu en qiran. De uitleg over de twee Eid-feesten biedt een ruimere context voor de feestdag. Koran 22:36–37 spreekt over het voeden van mensen die dat nodig hebben en over het belang van godsbewustzijn bij een offer.
Wat een voorkeur voor een vorm van de hadj betekent
Wanneer een vorm de voorkeur krijgt, is het zinvol te kijken wie dat zegt en van welke omstandigheden diegene uitgaat. De vergelijking van Dar al-Ifta vermeldt dat malikitische en sjafiitische geleerden ifrad verkiezen, hanafitische geleerden qiran en hanbalitische geleerden tamattu. Dat zijn de voorkeuren zoals het instituut ze weergeeft. De intentie en de volgorde van het aannemen en verlaten van de ihram geven aan welke vorm iemand in de praktijk volgt.
Noteer voor een les of een gesprek over een reisprogramma de eerste intentie, het moment waarop de ihram eindigt en wanneer er een offer wordt verwacht. Bij een plan dat zegt «eerst de oemra» ontbreekt nog een gegeven. Verlaat de pelgrim de ihram om die later opnieuw aan te nemen? De uitspraak «we doen alleen de hadj» betreft de intentie voor die ihram. Omdat een kalender ook andere activiteiten kan noemen, helpt het de beschrijving van de intentie erbij te houden.
Zo kun je de drie vormen onderscheiden voordat je de afzonderlijke dagen van de hadj leest. Bewaar in aantekeningen de definitie, het koranvers en de uitleg over het offer bij elkaar. Geef bij een vraag over een verandering door welke intentie al was gemaakt, welke riten voltooid zijn en of de ihram nog van kracht is. Daarmee kan de gesprekspartner vaststellen om welke situatie het gaat.





