Hoe werken de snaren, kam en stemklepjes van de qanun?

Hoe werken de snaren, kam en stemklepjes van de qanun?

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Vergelijk qanuns uit musea en luister naar twee opnames. Ontdek snaarkoren, de kam op membranen, plectrums en de klepjes die de toonhoogte veranderen.

De qanun, ook geschreven als kanun, is een tokkelciter met een ondiepe klankkast. De snaren lopen in groepjes over de kast. Vaak zitten er drie snaren in zo'n groep. De speler draagt aan beide wijsvingers een plectrum. Bij een instrument met kleine stemklepjes verplaatst een opgeheven klepje het punt waar het trillende deel van een groep snaren begint. Dezelfde groep kan daardoor een andere toonhoogte krijgen.

Zoek op een foto van boven eerst de schuine rand met de stemschroeven. Op een instrument met klepjes zie je daar ook rijen kleine metalen onderdelen. Volg de snaren naar de kam aan de overkant. De voeten van die kam kunnen op gespannen membranen staan. Het Metropolitan Museum of Art laat de onderdelen zien bij qanun 89.4.330 en biedt een opname van een moderne qanun aan.

Waarom heeft de klankkast de vorm van een trapezium?

De kast is breed genoeg voor rijen snaren van verschillende lengtes. Ze is laag genoeg om op de schoot of op een standaard te rusten. Bij veel exemplaren lijkt de omtrek op een rechthoekig trapezium. Langs de schuine zijde schuiven de bevestigingspunten op naarmate de snaren korter worden. De snaren lopen over de kast zelf, zoals bij andere citers. De rawap en dutar uit de gids voor Oeigoerse muziekinstrumenten zijn ook tokkelinstrumenten, maar hun snaren lopen door over een hals. Die vergelijking gaat over de bouw. Bij elk instrument horen eigen speelwijzen en een eigen repertoire.

Het Met vermeldt voor 89.4.330 een lengte van 96,6 cm en een breedte van 39,4 cm. De andere Turkse qanun in het Met, 89.4.1248 dateert uit het einde van de negentiende eeuw en is 34 inch lang en 14 inch breed. De kaarten hebben verschillende maten en inventarisnummers, maar bevatten dezelfde moderne opname. Zet bij een vergelijking de afmetingen naast de betreffende nummers. Noem de musici en het opnamejaar bij de opname, zodat het verschil tussen de museumstukken en het moderne luistervoorbeeld duidelijk blijft.

Hoe tel je snaren en snaarkoren?

Een snaarkoor is een groep snaren die samen één toonpositie vormen. Een koor van drie voegt drie fysieke snaren toe en neemt één positie in op het instrument. Het Met beschrijft 72 snaren in 24 koren. De Egyptische qanun 0845118 van Kunstmuseum Den Haag heeft 78 snaren in 26 drievoudige koren. Het Turkse ministerie van Cultuur en Toerisme noemt modellen met 24, 25 of 26 koren van twee of drie snaren, vaak ongeveer 75 snaren in totaal. Schrijf daarom bij het getal wat de bron heeft geteld.

Binnen één instrument kan ook een uitzondering voorkomen. Het Instituut voor Muziekonderzoek van de Universiteit Würzburg bewaart W 9, gebouwd door Turhan Tezelli. Het instrument heeft 24 koren van nylon. De laagste groep telt twee snaren, de overige hebben er drie. De klinkende lengte loopt van 775 tot 148 mm. Zoek op een foto de langste en kortste snaren en kijk naar de ruimte tussen de koren. Via de stemschroeven kun je individuele snaren volgen. De afstand tussen de groepen helpt je de toonposities te tellen.

De Würzburgse kaart vermeldt ook een maximale lengte van 990 mm en een maximale breedte van 406 mm. Die afmetingen gelden voor het hele instrument. De waarden van 775 tot 148 mm slaan op de trillende delen van de snaren. Zet in een bijschrift het woord kast of snaar naast de maat, zodat duidelijk blijft waar die maat op de foto thuishoort.

Hoe geven de kam en de membranen trillingen door?

Een getokkelde snaar trilt en geeft beweging door via de kam. Bij een qanun kunnen de voeten van de kam op gespannen membranen in het bovenblad rusten. Het Met beschrijft die opbouw en noemt vissenhuid als traditioneel materiaal voor het membraan. Würzburg spreekt over perkamenten membranen en noteert een kam met vier voeten voor W 9. De twee beschrijvingen helpen de functie van het membraan te herkennen en de vermelde materialen aan het juiste voorbeeld te koppelen.

Het voorwoord van een studie over versieringen op de qanun beschrijft een kam die op vijf rechthoekige delen vissenhuid steunt. Zoek eerst de langgerekte kam en de voeten. Bekijk dan waar het membraan aan het houten bovenblad grenst. Een uitgesneden rozet hoort bij een ander deel van de constructie. Een scherpe, goed verlichte foto maakt de ligging van de delen zichtbaar. Voor een precieze materiaalnaam is meestal een objectbeschrijving nodig.

Hoe veranderen de stemklepjes de toonhoogte?

De klepjes zitten naast de stemschroeven aan de schuine zijde. Als een klepje omhooggaat, raakt de snaar een nieuw punt. Het trillende deel tussen dat punt en de kam wordt korter en de toon gaat omhoog. Met de stemschroeven stelt de speler de basisstemming in. Met de klepjes kiest die tijdens het spelen andere beschikbare toonhoogtes. In het Turks heet het klepje mandal. Voor de Arabische naam gebruiken de bronnen onder andere orabe en orab.

Hoe groot de verandering is, hangt af van de bouw en de plaats van de contactpunten. In zijn studie van de qanuns van Julien Jalāl Ed-Dine Weiss vergelijkt Stefan Pohlit systemen en beschrijft hij opstellingen voor bepaalde intervallen. Twee instrumenten met evenveel klepjes kunnen verschillende contactpunten hebben. Bekijk de afstand tussen die punten en lees daarnaast wat het onderzoek of de instrumentkaart over de stemming vermeldt.

Het Haagse museum schrijft dat zijn negentiende-eeuwse Egyptische qanun geen moderne stemklepjes heeft. Een foto van de zijde met de stemschroeven maakt duidelijk over welk deel die opmerking gaat. Als je er een foto van een modern exemplaar naast zet, neem dan de datum en de beschrijving van de onderdelen uit elke kaart over. Zo heeft het zichtbare verschil betrekking op de twee afzonderlijke stukken.

Hoe vormen de plectrums en beide handen een melodie?

Würzburg beschrijft plectrums die met ringen aan beide wijsvingers worden bevestigd. Ook het Met noemt de wijsvingers. Het voorwoord van de studie over versieringen geeft een voorbeeld van plectrums in metalen ringen en bespreekt herhaalde noten en octaafspel. Een tokkelbeweging zet de snaar in trilling. Een beweging bij de klepjes kan een toonhoogte voorbereiden. Op een opname kun je een enkele aanslag vergelijken met een snelle reeks herhalingen in een versierde frase.

Een Turks makam of Arabisch maqam hangt samen met de vorm van een melodie. De beschikbare toonhoogtes spelen mee, evenals de opbouw van zinnen en de nadruk op bepaalde noten. De gids over de twaalf Oeigoerse Muqam beschrijft een eigen traditie met verwante woorden. De stukken over Meshrep-bijeenkomsten en religieuze poëzie en muziek van de Beloetsjen laten ook zien waarom documentatie zowel de omgeving van een uitvoering als het geluid vastlegt. Houd bij het vergelijken de musici en de gelegenheid bij hun eigen opname.

Hoe horen de twee opnames bij de objecten?

Op de opname van het Met uit 2018 spelen Tamer Pinarbasi op qanun, Ara Dinkjian op ud en Glen Velez op lijsttrom. Luister eerst naar het ritme van de trom en volg daarna wanneer de twee tokkelinstrumenten elkaar afwisselen of samen klinken. De titel en de namen horen bij het moderne luistervoorbeeld. Het negentiende-eeuwse museumstuk staat onder een eigen inventarisnummer beschreven.

De collectie in Würzburg verwijst naar een opname uit 2016 waarin Salah Eddin Maraqa op W 9 zelf een taksim in maqam Huzzām speelt. De kaart verbindt het instrument, de speler en de datum. Daardoor kun je het geluid naast de beschrijving van de kam en de koren van precies dat instrument zetten. Voor een les of artikel kun je de ene opname een moderne demonstratie met ensemble noemen en de andere een opname van het collectie-instrument W 9.

Hoe vergelijk je twee qanuns uit een museum?

Begin met het inventarisnummer en de datering. Noteer de vorm van de kast, de koren, de plaats van de kam en wat de kaart over de klepjes zegt. Bekijk bij verschillende aanzichten eerst de zijde met de stemschroeven en daarna het oppervlak onder de kam. Houd de maat en eenheid bij de oorspronkelijke kaart. Zet de datum van een opname apart van de datering van de qanun.

Een oude vermelding van de naam, de datering van een bewaard instrument en de toepassing van een bepaald klepjessysteem zijn verschillende soorten bewijs. Het Met bespreekt de geschiedenis van de naam en de vorm van het instrument. Den Haag en Würzburg bieden twee concrete bouwvormen om naast elkaar te leggen. Zet in een onderschrift eerst het zichtbare kenmerk dat de kaart bevestigt en geef bij een uitspraak over oorsprong aan welke studie die vraag behandelt.

Wie materialen en werkwijzen wil vergelijken, vindt in de gids over khatam-inlegwerk het decor van een strijkluit en een trommel. De geschiedenis van Ottomaanse koffiehuizen beschrijft stedelijke plekken voor optredens. De gids over kalligrafische oefenbladen helpt sporen van leren in een ander ambacht te lezen. De gids over geometrische patronen laat zien hoe je een herhaald motief op een oppervlak volgt.

Objecten, opnames en studies