Wat is een qalamdan? Perzische pennendozen in musea

Een qalamdan, ook geschreven als qalamdān, is een Perzische pennendoos of pennenetui. Er passen rietpennen in die schrijvers en kalligrafen gebruiken. Afhankelijk van de bouw kan er ook een inktpot, een pennenmes of ander gereedschap in. Musea bewaren messing dozen met inlegwerk en een scharnierend deksel, naast gelakte etuis met een lade die aan één uiteinde naar buiten schuift.

De opening vertelt waar het gereedschap lag. In een diep vak kan een inktpot gescheiden blijven van de pennen. Een lange, smalle lade biedt plaats aan hun schachten in een etui van slechts enkele centimeters breed. Het deksel, de zijkanten en de lade bieden bovendien ruimte voor schilderingen, metalen inlegwerk en opschriften. Dezelfde doos kan er open en dicht heel anders uitzien.

Wat lag er in een qalamdan?

Een rietpen, of qalam, heeft een gesneden punt die inkt naar het papier brengt. Met een pennenmes kan de schrijver die punt bijsnijden. Een klein snijblok ondersteunt het riet tijdens het snijden. Een tentoonstelling van de McGill-universiteit over schrijven en kalligrafie bespreekt het etui samen met die hulpmiddelen. Het boekje beschrijft een plukje zijde of wol in de hals van de inktpot waarmee de opname van inkt werd beperkt. De schrijver hield dus zowel de punt van de pen als de hoeveelheid inkt in de gaten. McGill-universiteit, schrijfgerei, vitrine 3b

Elk gereedschap komt op een ander moment van pas. Mes en blok bereiden de pen voor. De inktpot levert inkt tijdens het schrijven. Het etui houdt de spullen bijeen wanneer de schrijver ze opbergt of meeneemt. De gids voor het snijden van een rietpen laat zien hoe de punt wordt gevormd. De gids over inkten in islamitische handschriften bespreekt welke inkten een pot kon bevatten.

Een open doos toont welke onderdelen de maker een eigen plaats gaf. Een met zilver ingelegd messing exemplaar uit het begin van de zestiende eeuw, toegeschreven aan Iran, heeft vakken voor een rietpen, een inktpot en een zandpotje. Het Metropolitan Museum of Art, kortweg het Met, vermeldt ook een klein lepeltje bij de bewaarde onderdelen. De openingen maken zichtbaar hoeveel ruimte er voor instrumenten van verschillende vormen en afmetingen was. Het Met, pennendoos met opschriften, 1975.350.1a–c

Hoe metalen dozen inkt en pennen uit elkaar hielden

Het British Museum bewaart een messing doos die tussen 1230 en 1250 in Mosul is gemaakt. De lengte is 37 cm. De pennen lagen in een lang vak. Aan één uiteinde zaten kleinere houders voor inkt, zand om overtollige inkt op te nemen en draden om de rietpennen schoon te maken. Bij het optillen van het deksel verschijnen de pennen en de potjes tegelijk. Volgens de catalogus is de doos dicht 7,5 cm hoog en open 14 cm. Die maten horen bij één voorwerp in twee standen. British Museum, pennendoos uit Mosul, 1884,0704.85

Een Iraans messing etui uit de late negentiende eeuw bij het Australische Powerhouse Museum heeft een andere indeling. Het lange doosje is aan één kant afgerond. Aan de zijkant zit een inktpot vast. Die heeft een eigen scharnierend dekseltje in de vorm van een sint-jakobsschelp. Via de lange opening kun je de pennen pakken. Onder het kleine deksel zit de inkt. De twee sluitingen laten zien waarvoor de vakken dienden, ook als het etui leeg is. Powerhouse Collection, messing pennendoos en inktpot, H7668

Tussen de doos uit Mosul en het exemplaar in Powerhouse liggen verscheidene eeuwen. Beide zijn van messing. Bij de doos uit Mosul zit het inktpotje samen met de andere hulpmiddelen binnen het hoofdvak. Bij het exemplaar uit Iran is een aparte houder aan de buitenkant van de doos bevestigd. Op een foto vanaf het uiteinde is vaak beter te zien hoe de houder vastzit dan op een foto van het deksel van bovenaf.

Hoe de lade van een gelakt etui opent

Volgens de Khalili Collections ontstond het gelakte model met ronde uiteinden en een schuiflade in de zeventiende eeuw in Iran. Een harde buitenhuls omsluit het vak. De lade komt aan één uiteinde naar buiten. Wanneer de doos dicht is, sluit het uiteinde van de lade aan op de omtrek van de huls. Als je de lade uittrekt, worden de instrumenten over de hele lengte bereikbaar. In Sint-Petersburg is een exemplaar van verguld zilver gemaakt. De catalogus toont hoe de vorm ook buiten Iran in een ander materiaal is uitgevoerd. Khalili Collections, pennendoos RUS 720 en beschrijving van de Iraanse vorm

Lak duidt bij veel dozen op de afwerking. De catalogus kan de ondergrond en het decor onder de laklaag apart benoemen. Een exemplaar van 22,5 cm in het Met werd eind negentiende eeuw in Teheran gemaakt. De beschrijving noemt karton, dekkende waterverf en bladgoud onder lak, naast vergulding en messing. Samen beschrijven die gegevens een beschilderde ondergrond op papierbasis, verschillende lagen van de afwerking en metaal in het voltooide voorwerp. Het Met, qalamdan uit Teheran, 67.206.4a, b

Een etui van papier-maché kan ook een deksel hebben dat je optilt. De Khalili Collections beschrijven een doos van rond 1700 met schilderwerk, vernis en een leren binnenbekleding. Het deksel kan er nu af, maar zat oorspronkelijk met een scharnier vast. De catalogus noemt India of Iran als plaats van herkomst, met zowel kenmerken van schilderkunst uit de Deccan als overeenkomsten met Iraans lakwerk. De constructie van het deksel valt goed te beschrijven, terwijl de precieze plaats openblijft. Khalili Collections, pennendoos LAQ 133

Vogels, bloemen en een brillenkoker in het etui

Een Iraanse qalamdan van het Met uit het begin van de negentiende eeuw is 23,3 cm lang. Hij bestaat uit beschilderd, verguld en gelakt papier-maché. In de schildering zitten vogels tussen bloeiende takken. Het museum noemt het motief gul-u-bulbul en wijst erop dat het ook op spiegeldoosjes en boekbanden voorkomt. Als een foto alleen het beschilderde oppervlak toont, helpt een opname van het uiteinde of van de geopende doos om het soort voorwerp te herkennen. Het Met, qalamdan met vogels en bloemen, 67.206.3a, b

Een motief kan twee verschillende voorwerpen bij elkaar laten horen. In het etui dat Fathallah Shirazi halverwege de negentiende eeuw maakte, past een kleine brillenkoker in het uitschuifbare vak. Beide hebben bij elkaar passende patronen in beige, goud en zwart. Het Met leest een opschrift langs de randen van het deksel als aanwijzing dat het geheel voor de Kadjarenprins Kamran Mirza is gemaakt. Het opschrift noemt de beoogde gebruiker en de foto van het geopende etui laat zien waar de brillenkoker zat. Het Met, pennendoos en brillenkoker, 2018.664a–d

Een audiëntie op het deksel en verhalen in de lade

Op een kiyani-etui in het Aga Khan Museum schilderde Muhammad Isma’il Isfahani de Kadjarenheerser Nasir al-Din Sjah en zijn hof midden op het deksel. Naast de audiëntie herkent het museum scènes met legendarische koningen uit de Shahnameh, het Boek der Koningen. Het hofbeeld geeft volgens het museum aanleiding om te denken dat het stuk mogelijk voor de sjah werd gemaakt. De catalogus geeft dat als een mogelijke lezing van het tafereel. Aga Khan Museum, kiyani-pennendoos, AKM643

Als je de lade uitschuift, verschijnen andere onderwerpen. Aan de buitenkant van de lade zijn soefiverhalen en personages te zien. Binnenin staan portretten van dichters en mensen uit de soefitraditie. Het museum herkent ook een zelfportret van de schilder met bril en penseel. Wie de gesloten doos bekijkt, ziet eerst de audiëntie. Bij het openen komen andere schilderingen in beeld. De foto’s in de catalogus laten zien op welke kant van de lade elk onderwerp staat. Aga Khan Museum, foto’s en beschrijving van AKM643

Vorm, lengte en constructie naast elkaar

Musea gebruiken soms dezelfde titel voor heel verschillende voorwerpen. De inventarisnummers in de tabel maken elk stuk herkenbaar. De lengte geeft de schaal aan. De beschrijving van de constructie helpt bij het zoeken naar de opening en naar eventuele vakken binnenin.

Collectie en inventarisnummer	Datering en plaats volgens de catalogus	Lengte	Kenmerk om op te letten
British Museum 1884,0704.85	1230–1250, Mosul	37 cm	Ingelegd messing, lang vak voor pennen en kleinere houders aan één uiteinde
Het Met 1975.350.1a–c	Begin zestiende eeuw, toegeschreven aan Iran	Doos 34,3 cm	Messing met zilveren inlegwerk en vakken voor pennen, inktpot en zand
David Collection 13/1985	Zeventiende of achttiende eeuw, Turkije	34,5 cm	Papier-maché en leer met verhoogde, deels vergulde wolkenbanden en ruimte voor schrijfgerei
Khalili Collections LAQ 133	Rond 1700, India of Iran	30,5 cm	Beschilderd papier-maché met afneembaar deksel dat eerst een scharnier had
Het Met 2018.664a–d	Midden negentiende eeuw, Iran	22 cm	Gelakte pennendoos met een bijpassende brillenkoker

Het aan Iran toegeschreven messing etui is 34,3 cm lang. Het Ottomaanse exemplaar meet 34,5 cm. De cataloguswaarden verschillen dus 2 mm. De materialen en decoratietechnieken lopen uiteen. De David Collection vergelijkt de verhoogde wolkenbanden op het Ottomaanse etui met soortgelijke versieringen op Ottomaanse boekbanden. Op de messing doos zijn de kalligrafie en de plantenmotieven in metaal uitgewerkt. De lange vorm biedt plaats aan pennen, terwijl de oppervlakken de werkwijze van verschillende makers laten zien. David Collection, Ottomaanse kalamdan, 13/1985

Wat opschriften en aanpassingen vertellen

Op de doos uit het begin van de zestiende eeuw in het Met staat de naam van de graveur Hasan Ramadan Shahi. De andere opschriften bevatten gebeden en zegenwensen. Het museum leest die apart van de naam van de maker. Als een museumtekst meerdere namen vermeldt, kijk dan welke rol elke naam in de tekst heeft. Een naam kan een maker aanduiden, degene die het opschrift graveerde, een beoogde ontvanger of iemand die in een gebed wordt genoemd. Ook de schriftstijl geeft informatie. Op deze doos staat een opvallend thuluth-schrift, een van de vormen in de gids voor Arabische kalligrafische schriftstijlen. Het Met, pennendoos van Hasan Ramadan Shahi

Zelfs een goed passende inktpot kan later zijn aangebracht. Het Met beschrijft een messing doos met opschriften uit de veertiende eeuw waarvan de buitenkant omstreeks het midden van de vijftiende eeuw al was herwerkt. Kleine ronde medaillons met vogels binnenin bevatten sporen van het eerdere decor. De inktpot en het inzetstuk eromheen zijn nog later toegevoegd. Je kunt hier dus verschillende momenten onderscheiden waarop men de doos maakte, de buitenkant wijzigde en een onderdeel binnenin aanbracht. De gids voor het onderzoek naar de herkomst van islamitische handschriften laat zien hoe je ook bij geschreven voorwerpen datering en bezitssporen apart beoordeelt. Het Met, pennendoos met opschriften, 91.1.536

Museumcatalogi en bronnen over schrijfgerei

• McGill-universiteit, schrijfgerei beschrijft rietpen, pennenmes, snijblok en inktpot in de uitrusting van de schrijver.
• British Museum, pennendoos uit Mosul geeft de afmetingen in open en gesloten toestand en licht de kleine potjes naast het pennenvak toe.
• Powerhouse Collection, messing pennendoos en inktpot toont een later Iraans etui met een afzonderlijk schelpvormig deksel voor de inktpot.
• Het Met, qalamdan uit Teheran vermeldt de ondergrond, het schilderwerk en de overige materialen van het gelakte etui.
• Aga Khan Museum, kiyani-pennendoos toont de lade van verschillende kanten en bespreekt de schilderingen op elk oppervlak.
• Khalili Collections, pennendoos LAQ 133 beschrijft het afneembare deksel, het oorspronkelijke scharnier en de mogelijke plaatsen van herkomst.