Wat is een kashkul? Aalmoezennappen van soefi-derwisjen

Ontdek hoe derwisjen een kashkul droegen. Vergelijk museumstukken van zeekokos, hout en metaal, met kettingen, tuiten en opschriften.

Een kashkul is een nap voor het ontvangen van aalmoezen, verbonden met rondtrekkende soefi-derwisjen. Veel exemplaren hebben een langgerekte, gebogen romp met opstaande uiteinden, zoals een kleine boot. Bij sommige hangt er een draagketting aan. In de nap kon de derwisj geld of voedsel aannemen en bewaren. Uit bepaalde exemplaren kon hij ook drinken. Musea bewaren nappen van gesneden notendop, hout en metaal. Hun silhouet komt overeen, terwijl de constructie en het waarschijnlijke gebruik uiteenlopen.

Hoe de derwisj zijn nap meenam

Op Engelstalige museumkaartjes staan begging bowl en alms bowl. Beide uitdrukkingen verwijzen naar een nap voor aalmoezen, hier in de zin van giften aan iemand die steun nodig heeft. Een derwisj die onderweg leefde van wat anderen hem gaven, had een vat nodig dat hij zowel gemakkelijk kon dragen als kon voorhouden wanneer iemand iets aanbood. Met een ketting tussen de uiteinden hoefde hij de rand tijdens het lopen niet steeds vast te houden. Het Aga Khan Museum beschrijft hoe zijn messing nap in de hand of om de hals kon worden gedragen. Het Museum voor Islamitische Beschaving in Sharjah noemt het dragen in de hand of over de schouder bij zijn beschrijving van dit type nap.

De nap hoort thuis in de bredere geschiedenis van het geestelijk leven van soefi's. Hij is in het bijzonder verbonden met rondtrekkende mensen die leefden van aalmoezen en bewust weinig bezit hadden. Soefi's hadden ook vaste plekken voor hun praktijk. Een khanqah of soefihuis kon onderdak bieden en ruimte om te leren en samen te komen. Een draagbare nap laat zien hoe iemand onderweg aan voedsel en andere benodigdheden kon komen. De geschiedenis van het soefihuis biedt daarnaast aanknopingspunten voor het leven op een vaste plek.

Als persoonlijk voorwerp is de kashkul te vergelijken met de gebedskralen die tasbih worden genoemd. De kralen maken het mogelijk om tijdens het gebed of het gedenken van God de tel bij te houden. De nap biedt ruimte voor proviand of giften. Ieder voorwerp heeft een vorm die past bij een bepaalde handeling en kan in het godsdienstige leven van de gebruiker een betekenis krijgen.

Schilderingen tonen de samenhang vanuit een andere hoek. Het Portret van een soefi in het Metropolitan Museum of Art dateert uit het eerste kwart van de zeventiende eeuw en wordt toegeschreven aan de Deccan, waarschijnlijk Bijapur. De nap staat bij een fluit en een kledingstuk van bont. De beschrijving van het museum betrekt die drie details bij de herkenning van het afgebeelde type. Het San Diego Museum of Art bewaart een tweede schildering, Zittende derwisj in overpeinzing, uit het midden van de zeventiende eeuw, waarschijnlijk eveneens uit Bijapur. In nummer 79 van de tentoonstellingscatalogus herkent het Met het voorwerp naast de figuur als een kashkul. De schildering wordt gelezen als een geïdealiseerde weergave van een asceet. Zo is te zien dat een nap hielp om een derwisj in de kunst herkenbaar te maken. In de voorwerpen zelf zijn details van materiaal, vakmanschap en inscripties te zien die een schilder kon vereenvoudigen.

Van een dop van de zeekokos tot een nap

De zeekokospalm komt van nature voor op de Seychellen in de Indische Oceaan. De grote gelobde vrucht heeft een harde dop die van zichzelf al gebogen is. Na het splitsen blijft een langgerekte holte over die men kan uitsnijden of in een vatting kan zetten. Museumdeskundigen brengen het vervoer van dit materiaal over de Indische Oceaan in verband met het gebruik ervan in Iran. Het Met acht het mogelijk dat zulke doppen aanspoelden aan de zuidkust van Iran. Hoe één bepaalde dop in een bepaald atelier belandde, valt alleen met gegevens over die dop vast te stellen.

AKM640 in het Aga Khan Museum is een Iraanse nap uit de achttiende eeuw. De catalogus geeft een maat van 24 cm en beschrijft het materiaal als een gesneden halve dop. Banden met letters lopen langs de rand. De dop vormt de nap en biedt het oppervlak voor het opschrift. Een andere werkwijze is te zien bij het vat van Yar Muhammad in het Met. De datering is 1130 AH, oftewel 1717–1718, en het vat wordt toegeschreven aan Iran. De dop ligt in een opengewerkte, gegraveerde vatting van zilver en verguld zilver. De nap is 14 cm hoog, 30,8 cm breed en 16,7 cm diep, zonder de ketting.

De twee voorwerpen zijn verschillende uitwerkingen van hetzelfde natuurlijke materiaal. Op de AKM640 koos de maker de buitenkant van de dop als plek voor de versiering. Rond het vat van Yar Muhammad vormt het opengewerkte metaal een extra laag. Beide makers gingen uit van de natuurlijke holte en bouwden hun versiering daaromheen op.

Dezelfde lijn in hout, messing en staal

Op een foto kan een donker gepolijst oppervlak het materiaal aan het oog onttrekken. De nap 2018.665.2 in het Met is van hout met ingelegd kamelenbot. Hij is ongeveer 29 cm lang en dateert uit de late negentiende of vroege twintigste eeuw. Volgens het museum is het waarschijnlijk dat dit voorwerp echt is gebruikt voor het ontvangen van aalmoezen. De aandacht die aan de versiering is besteed past dus bij een vat dat ook praktisch gebruikt kan zijn.

Metaalbewerkers konden de holte en de gebogen omtrek zonder dop namaken. De Iraanse nap 1994.6 in het Denver Art Museum is van staal met ingelegd goud. De breedte bedraagt ongeveer 35,6 cm. De nap dateert uit de late achttiende of vroege negentiende eeuw. Het museum identificeert de maker aan de hand van de signatuur als Hajji ibn Abbas en vergelijkt de vorm met die van de zeekokos. De beschrijving van het materiaal legt uit waar de romp van gemaakt is. De verwijzing naar de dop verduidelijkt de omtrek.

Het Aga Khan Museum heeft met AKM612 een messing nap uit het Iran van de late zestiende eeuw. De catalogus vermeldt 61 cm. De uitgerekte uiteinden lopen uit in drakenkoppen, waartussen een ketting hangt. Aan de buitenkant zijn bloemen en bladeren gegraveerd. Binnenin bevinden zich geometrische motieven. De plekken waar de ketting is bevestigd horen bij het ontwerp. De koppen maken de uiteinden zichtbaar en markeren de afstand die de ketting overbrugt.

Wat de opening, ketting en tuit laten zien

Via een open mond kan iemand makkelijk voedsel of andere giften in de nap leggen. De bevestiging van een ketting wijst op de mogelijkheid om het vat op te hangen of te dragen. Een deksel en tuit wijzen bij andere exemplaren op een meer beperkte toegang tot de inhoud. Ook wanneer de naam van een gebruiker en de werkelijke inhoud onbekend zijn, geven zulke onderdelen aan welke handelingen de vorm mogelijk maakt.

A.1946.42.am van Glasgow Museums is van messing, ingelegd met zilver en donker niëllo. Dat laatste is een materiaal dat de uitgediepte delen van de versiering vult. Het museum plaatst de vervaardiging in Syrië of Egypte in de achttiende of negentiende eeuw. De platte bovenkant heeft een opening, een deksel met scharnier en een kleine tuit. De catalogus beschrijft dit als een herleving van een oudere mammelukse vorm in de Ottomaanse tijd. Het deksel en de tuit veranderen de manier waarop iemand bij de inhoud kan komen ten opzichte van de open houten nap in het Met.

Het Museum voor Islamitische Beschaving in Sharjah vermeldt bij SM1996-209 een legering van koper en zink en daarnaast ijzer. Het voorwerp is 27 cm lang. De toeschrijving aan Iran en de datering in de negentiende eeuw berusten op vergelijking van de stijl. Kleine dieren en twee menselijke figuren zijn tussen het gegraveerde plantenmotieven te zien. Hun plaats in de versiering valt te vergelijken met andere voorstellingen van mensen en dieren op islamitische kunstvoorwerpen.

Wanneer een nap werd gemaakt om te bekijken

Voorwerp 61/1998 in de David Collection komt uit de Deccan in India en dateert van omstreeks 1600. Het is 38,5 cm lang en bestaat uit gegoten, gegraveerd en vertind brons. De drakenkoppen aan de uiteinden lijken op die van de Iraanse messing nap in het Aga Khan Museum. De David Collection brengt het dichte graveerwerk in verband met plaatselijk metaalwerk en acht het waarschijnlijk dat deze zware nap in een sjiitisch heiligdom werd getoond. Die mogelijke opstelling betreft dit specifieke voorwerp.

Een lange romp laat ruimte voor een ketting, terwijl een punt als plaats voor een gebeeldhouwde kop kan dienen. Een brede wand biedt ook plaats aan grote letters. Het Met behandelt het vat van Yar Muhammad als een voorbeeld dat men waardeerde om de afwerking en verzamelde om het uiterlijk. Van de houten nap acht het museum praktisch gebruik waarschijnlijk. Die inschattingen zijn te lezen naast de opgemeten maten en de gegevens over materialen.

Wat de opschriften vertellen

Het Aga Khan Museum herkent op de Iraanse dop AKM640 smeekbeden in het Arabisch en Perzisch en een aanroeping van Ali in de bovenste band. Op het messing exemplaar AKM612 herkent het museum Perzische verzen ter ere van de profeet Muhammad. Op beide loopt de tekst langs de rand. Wie de woorden leest, kan het gebruik van de nap in een nauwkeuriger godsdienstig verband plaatsen.

Op het bronzen voorwerp uit de Deccan herkent de David Collection koranpassages en sjiitische aanroepingen in thuluthschrift. De letters staan zowel binnenin als aan de buitenkant op een dicht gegraveerde ondergrond. Een foto van opzij toont mogelijk maar een deel van de tekst. De gids voor thuluth en andere schriftvormen helpt de vorm van de letters te onderscheiden van de taal en inhoud van het opschrift.

Deskundigen lezen het vat ook als een metafoor. Het Aga Khan Museum brengt de bootachtige ronding in verband met een geestelijke reis en de lege nap met het loslaten van het ego. Het Met ziet de leegte als een beeld voor de bereidheid om goddelijke kennis te ontvangen. Deze lezingen geven aan welke betekenis een vertrouwd voorwerp kon krijgen in het geloofsleven van soefi's. Het opschrift en de duiding door het museum bieden houvast als er over de dragers weinig bekend is.

Drie details om in een vitrine te vergelijken

Begin bij de romp. De gesneden dop van 24 cm in het Aga Khan Museum en het stalen vat van ongeveer 35,6 cm breed in Denver gebruiken een soortgelijke vorm in verschillende materialen. Lees de materiaalregel terwijl u de omtrek bekijkt. Bij een nap met een vatting, zoals die van Yar Muhammad, geven de dop en het metaal eromheen samen inzicht in de constructie.

Bekijk vervolgens de uiteinden en de bovenkant. Vergelijk op foto's het vat met de tuit uit Glasgow en de open houten nap in het Met. Kijk waar de ketting vastzit, hoe het deksel opengaat en welke opening toegang geeft tot de inhoud. Controleer ten slotte hoe het museum aan zijn gegevens komt. Een jaartal op het voorwerp, een plaats die op grond van stijl is voorgesteld en een vermoedelijke plek waar het heeft gestaan hebben verschillende soorten bewijs. Kashkul geeft een herkenbare familie van vaten aan. De onderdelen, de inscriptie en de bewaarde geschiedenis leggen uit welk exemplaar u ziet.