Wat is een fez of tarboesj? Vorm, geschiedenis en voorbeelden

Herken een fez aan zijn platte bovenkant, vilt en kwast. Archiefstukken en museumcollecties tonen militaire en plaatselijke kleding.

Een fez, ook tarboesj genoemd, is een hoofddeksel zonder uitstekende rand, meestal van vilt. De bekende uitvoering heeft een platte bovenkant en een kwastje dat in of bij het midden is bevestigd. Rood komt vaak voor. In museumcollecties verschillen de tinten, de hoogte van de muts, de kleur van het kwastje en de stoffen die men rond het hoofddeksel kon dragen. Die verschillen worden duidelijker wanneer de fez als deel van een bepaalde dracht wordt bekeken.

De bovenkant, het kwastje en de naam

Van opzij lijkt een typische fez op een korte cilinder met een licht hellende wand. Van bovenaf ziet de bovenkant eruit als een platte schijf. De onderrand ligt rond de opening die op het hoofd past. De fez heeft geen uitstekende rand, dus de helling van de wand en de breedte van de bovenkant bepalen het profiel. Het kwastje beweegt mee terwijl de vilten romp zijn vorm moet behouden.

Engelstalige museumcatalogi gebruiken fez. Tarboosh en tarbush zijn Engelse schrijfwijzen van een naam die voorkomt in Arabischtalige gebieden. Het British Museum gebruikt fez en tarbush voor een en hetzelfde hoofddeksel uit Palestina. De Turkse naam is fes. Hülya Tezcan brengt de westerse naam in haar bijdrage aan de islamencyclopedie van de Turkse religieuze stichting in verband met de Marokkaanse stad Fez, ook Fès geschreven. De stadsnaam helpt de term in catalogi te begrijpen. Een afzonderlijk object heeft zijn eigen gegevens over vervaardiging en verwerving.

Onder dezelfde naam vallen mutsen met verschillende verhoudingen. Een lage fez verdwijnt gemakkelijker gedeeltelijk onder een omwikkelde doek. Bij een hoge muts blijft meer van de wand zichtbaar. Ook de richting van de helling verschilt. Het eerste militaire model dat Tezcan beschrijft was ongeveer 20 tot 25 cm hoog en liep naar boven toe iets wijder uit.

Hoe het vilt werd gevormd en het kwastje bevestigd

Tezcan beschrijft een Ottomaanse werkwijze die begon met wol in een zakachtige vorm. Door nat vilten en verdere bewerking werd het materiaal dichter en kleiner. Na het verven en andere bewerkingen plaatste de hoedenmaker het vilt om een vorm en werkte hij het oppervlak af. De vorm bepaalde de verhoudingen. Een steun aan de binnenkant kon helpen om het hoge vroege model in vorm te houden. Voor het rode vilt en de zijden kwast waren verschillende materialen en technieken nodig.

In dezelfde beschrijving komen vaklieden voor die vervormde mutsen opnieuw in model brachten. Aanvankelijk gebruikten zij houten vormen. Later werden onder meer in İzmir en Istanbul verwarmde messing vormen gebruikt. De vormen kregen nummers voor hun maten en profielen. Een lager model of een rechtere zijwand kan dus het gevolg zijn van een bewuste keuze van de vorm.

Ook de bevestiging veranderde. Het vroege Ottomaanse model in Tezcans beschrijving had een uitsteeksel midden op de bovenkant. Daaraan zat een kwast van donkerblauwe of zwarte zijde. De lange blauwe draden konden uiteenwaaieren en moesten dan worden gekamd. Een bepaling uit 1845 in de beschrijving schreef voor soldaten een kwast van getwijnde draden en een dunne messing schijf op de bovenkant voor. Zowel het metalen onderdeel als de verzorging van de draden droegen bij aan het uiteindelijke uiterlijk.

Wat veranderde onder Mahmud II

In 1829, onder sultan Mahmud II, koos het Ottomaanse bestuur de fez voor zijn nieuwe leger, de Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye. Dat volgde op de ontbinding van het korps van de janitsaren in 1826, in een periode van bredere Ottomaanse militaire en bestuurlijke veranderingen. De historicus İsmail Hakkı Uzunçarşılı publiceerde een archiefverslag van de grootvizier en het antwoord van de sultan. Het verslag beschrijft een bijeenkomst waar de deelnemers monsters bekeken. Het bestaande militaire hoofddeksel sleet snel in zon, regen en vocht. De deelnemers bespraken duurzaamheid, kosten, voorbeelden van het gebruik van de fez elders en de voorgestelde lengte van de kwast.

Het besluit gold voor de genoemde strijdmacht. In de gepubliceerde stukken keurde de sultan het gekozen model goed en liet hij de mutsen gereedmaken voor uitgifte. Uzunçarşılı beschrijft ook de oprichting van de werkplaats Feshane in Istanbul in 1830, waar hoedenmakers uit Tunis aan de slag gingen. Het gekozen model vroeg om afgewerkte hoofddeksels en mensen die vilt in vorm konden brengen. Een Ottomaanse kroniek die Uzunçarşılı aanhaalt vermeldt een bestelling van 50.000 stuks in Tunis. Dat aantal betreft de bestelling. Het verslag over de werkplaats beschrijft een poging om in Istanbul te produceren. Volgens Tezcan bleef er naast de productie in Ottomaanse werkplaatsen ook invoer bestaan. De Turkse naam van de muts en de plaats van vervaardiging konden dus verschillende plaatsen aanduiden.

De contour van de Ottomaanse fez bleef veranderen. Tezcan noemt een kleiner model dat met Abdülmecid verbonden is, een breder model dat met Abdülaziz wordt geassocieerd en een rechter model dat bij Abdülhamid II hoort. Die verschillen helpen bij het vergelijken van goed gedocumenteerde portretten. Niet ieder bewaard gebleven object is even nauwkeurig toegeschreven. Voor een ander voorwerp dat met een vorst en zijn bestuur in verband staat, zie de uitleg van vorstelijke monogrammen op Ottomaanse documenten.

Twee mutsen uit Palestina, twee gelegenheden

Het British Museum beschrijft As1966,01.236 als een fez van een man uit een dorp in historisch Palestina, uit de late negentiende of vroege twintigste eeuw. De romp is van donkerrood vilt en de kwast van blauwe zijde. Zonder het kwastje is de hoogte 15 cm. De diameter is 19 cm. Het register vermeldt dat er een stoffen tulband rond kon worden gewikkeld. Men kon de muts ook los dragen. De wikkeling veranderde welk deel van het vilt zichtbaar bleef.

As2000,08.60 in hetzelfde museum hoort bij een andere dracht. Het is een negentiende-eeuwse feestelijke fez uit Palestina, die volgens de catalogus bij het besnijdenisfeest van een jongen hoorde. Hij heeft een rode vilten romp, een zwart kwastje en aan de voorkant een rij gestanste metalen versieringen in muntvorm. Katoenen draden en met vergulde draad omwikkelde elementen vullen het decor aan. De muts is 11 cm hoog zonder het zwarte kwastje en heeft een diameter van 18 cm.

De twee voorwerpen verschillen één centimeter in diameter en vier centimeter in hoogte. De voorste versiering is de opvallendste toevoeging bij de muts van de jongen. De bovenkant en de zijwand zijn nog als tarboesj herkenbaar. Het hangende decor en de registratie verbinden het stuk met een bepaalde gelegenheid. De maten en de versiering maken de verschillen beter zichtbaar dan de verwante rode tinten.

Mutsen, doeken en plaatselijke kleding

Het Penn Museum beschrijft nummer 29-165-7 als een rode vilten fez met geborduurde doek. De registratie verbindt de muts met Turkije en gebruikt de brede periodeaanduiding ‘Modern’. De doek maakt deel uit van de objectbeschrijving. De onzekere naam van de schenker en de vermelding ‘vóór 1929’ leveren informatie over de verwerving, met beperkte zeggingskracht over de vervaardigingsdatum. De vermelding van een doek die men rond de fez kon wikkelen in het British Museum geeft een ander voorbeeld van het effect van een laag stof.

Het Centre of Visual Arts and Research op Cyprus beschrijft cst_00803 als een Turks-Cypriotische fez van rood vilt met een zwart kwastje uit de negentiende eeuw. De plaats en de maker zijn niet vermeld. De culturele aanduiding plaatst het object binnen een traditie van kleding. De stad van vervaardiging blijft onbekend.

Het Joods Museum van Griekenland heeft een twintigste-eeuwse fez van donkerrood fluweel met een kwast en de gele geborduurde tekst ‘Pasha’. Het museum neemt de muts op bij kleding en accessoires met betrekking tot sefardisch en romaniotisch materiaal. Het borduursel is beschreven als kenmerk van het voorwerp en de registratie noemt geen maker. De muts laat zien hoe dezelfde naam bij verschillende stoffen en verzamelcontexten kan verschijnen. De vergelijking tussen kaftans en abaja's gebruikt eveneens snit, lagen en materiaal om te begrijpen hoe namen in verschillende regio's voorkomen.

Wat kleur en ligging van de kwast kunnen vertellen

Op afbeeldingen komt de zwarte kwast vaak voor en blauw is ook gedocumenteerd. De landelijke muts in het British Museum heeft een blauwe kwast, net als een ongedateerde rode vilten fez in het Detroit Institute of Arts. Het laatstgenoemde museum registreert zijn exemplaar als Turks. De kleur is een beginpunt voor vergelijking, met verschillende gegevens over plaats en datering bij beide stukken.

De manier waarop een kwast ligt kan in een afzonderlijke beschrijving betekenis hebben. De registratie van de landelijke fez in het British Museum vermeldt een gebruik waarbij de ligging van het kwastje met de huwelijkse staat samenhing. Die informatie is te lezen in samenhang met dat specifieke hoofddeksel en de plaatselijke kleding. Bij een andere muts kan lengte of stand te maken hebben met een uniformvoorschrift of met een losse versiering, zoals het witte katoen aan de feestmuts. De regionale en institutionele context maakt duidelijk hoe de optekenaar het detail begreep.

Een fez herkennen op een oude foto

Begin bij de bovenkant. Kijk of die plat is, hoe hoog de zichtbare wand is en in welke richting de wand helt. Zoek dan de bevestiging van het kwastje en eventuele stof rond de onderkant. Beschrijf bij een zwart-witfoto het zichtbare verschil in toon tussen de muts en het kwastje. Voor een kleurbenaming kan een gedateerd bijschrift of een gedocumenteerd vergelijkbaar kledingstuk helpen.

Kijk vervolgens naar de andere kledingstukken en de aanleiding voor de foto. Een gedocumenteerd uniform, een dorpsportret en het verslag van een familiefeest bieden verschillende gegevens over hetzelfde type hoofddeksel. Let bij een vergelijking met oudere illustraties ook op de omstandigheden waaronder ieder beeld tot stand kwam. De geïllustreerde Ottomaanse kronieken tonen hoe schilders met kleding en plaatsing rang konden weergeven. De muts in zo'n beeld kan die rol vervullen en tegelijk op een bewaard stuk lijken. Het eigen bijschrift of de catalogus geeft steviger grond voor persoon, datum en plaats. ‘Donkerrode vilten fez met blauwe zijden kwast’ beschrijft wat over de zichtbare kenmerken bekend is. Waar de registratie het dragen bij een gelegenheid of een persoon vermeldt, kan de beschrijving die gegevens opnemen.