
Wat is een pelgrimsfles en hoe herken je die?
Vergelijk pelgrimsflessen van keramiek, metaal en glas. Negen museumbronnen tonen de vorm, ophanging en het gedocumenteerde gebruik.
Een pelgrimsfles is een type vat dat in museumcatalogi voorkomt. Een bekende vorm heeft een afgeplat lichaam, een smalle hals en kleine ogen bij de schouders. Het platte profiel maakt het mogelijk de fles dicht tegen het lichaam te dragen. Met de ogen kan de fles aan een riem of zadel worden bevestigd. Musea gebruiken dezelfde naam ook voor halvemaanvormige metalen flessen. Wat een afzonderlijke fles kon bevatten of wie haar gebruikte, vergt informatie over dat specifieke voorwerp.
Bekijk eerst de brede voorkant en draai de fles daarna opzij. Aan de voorkant zie je de hals, de ogen en de omtrek. De zijkant toont de diepte. Kijk ook naar het materiaal, de afwerking en aantekeningen over verloren of toegevoegde onderdelen. Met die gegevens kun je een Syrische keramische fles, een Safavidisch exemplaar met moderne onderdelen en twee zeventiende-eeuwse metalen flessen vergelijken.
Hoe een plat of rond fleslichaam er van opzij uitziet
Een lensvormig lichaam heeft ongeveer de vorm van een lens. Van voren kan het rond ogen en van opzij betrekkelijk dun blijken. De ronde omtrek hoort bij één kijkrichting. De diepte laat zien hoe sterk een fles is afgeplat en maakt een vergelijking met een voller lichaam mogelijk. Een halve maan heeft al van voren een andere omtrek. Zoek bij een foto van de voorzijde eerst naar een maat die in de catalogus als diepte is benoemd.
De keramische fles 1978.93.10 van het Metropolitan Museum of Art dateert van ongeveer de vierde of derde eeuw v.Chr. Zij heeft een lensvormig lichaam, een smalle opening en kleine ogen bij de schouders. Ze is opgegraven op de Tall-i Takht in Pasargadae, in het huidige Iran. De opgegeven maten zijn 18,2 × 15,7 × 10,7 cm. Volgens het museum verwijst de naam naar flessen die vanaf de laat-Romeinse tijd bij christelijke bedevaartsoorden rond de Middellandse Zee werden verkocht. De veel oudere fles uit Pasargadae heeft haar eigen archeologische context. Het museum acht de maat en de opening geschikt voor een persoonlijke drinkfles. Metropolitan Museum of Art, Seleucidische fles 1978.93.10
Waarom de ogen bij de schouders zitten
Fles M.2002.1.140 van het Los Angeles County Museum of Art heeft een rond, afgeplat lichaam, een smalle hals en twee kleine ogen. De fles werd in het midden van de twaalfde eeuw in Syrië gemaakt en is 16,51 cm hoog. De materiaalbeschrijving vermeldt gesneden en geglazuurd fritaardewerk met aangezette onderdelen. De eigen catalogus van LACMA noemt de fles Canteen. In de bijdrage die het museum voor Museum With No Frontiers schreef, staat Pilgrim flask. Beide vermeldingen gebruiken hetzelfde inventarisnummer. LACMA, catalogusvermelding van M.2002.1.140 en Museum With No Frontiers, beschrijving van dezelfde fles
De aangezette ogen maakten het mogelijk om de fles aan een riem of zadel te hangen. De platte kant kon daarbij dicht tegen de ondergrond liggen. Volgens het museum dienden veel middeleeuwse islamitische flessen van dit type waarschijnlijk om water voor persoonlijk gebruik mee te nemen. Het artikel over kasjkoelkommen en hun kettingen toont een andere ophanging, bij een kom die aan de bovenkant open is. Een vergelijking van de open kom met de smalle flessenhals maakt duidelijk wat de vorm van de opening aan een beschrijving toevoegt.
LACMA legt ook uit dat verdamping bij ongeglazuurde keramische flessen de inhoud kon helpen koelen. Deze Syrische fles is geglazuurd. Controleer daarom de afwerking van een voorwerp voordat je die uitleg toepast. Het artikel over de sabil-kuttab en openbare watervoorziening in Caïro beschrijft een gebouw dat water aan het publiek verstrekte. De ogen van de fles laten zien hoe een draagbaar vat met een individu kon meereizen.
Een Safavidische fles met een moderne knop en moderne handvatten
Het British Museum beschrijft 1950,1019.1 als een Iraanse keramische fles uit de Safavidische periode, gedateerd in 1036 volgens de islamitische jaartelling, of 1626–1627 n.Chr. De fles is 23,1 cm hoog, 19 cm breed en 10 cm diep. Het blauwe en zwarte decor onder het glazuur bestaat uit vogels, planten en tekens die Chinese karakters nabootsen. De catalogus noemt de knop en de handvatten modern. British Museum, Safavidische fles 1950,1019.1
De diepte is iets meer dan de helft van de breedte. Met die verhouding kun je het zijprofiel begrijpen als een foto vooral het decor van de brede zijde laat zien. De handvatten horen bij de toestand waarin de fles zich nu bevindt. Zet de datum van de fles bij het inventarisnummer en vermeld de datering van de onderdelen apart. Het artikel over islamitisch lusteraardewerk laat een andere verhouding tussen decor en glazuur zien. Voor de Safavidische fles staan de blauwe en zwarte versieringen uitdrukkelijk als onderglazuurdecor vermeld.
Twee metalen flessen met leren voorbeelden
De gegraveerde bronzen fles 2020.11 van het Metropolitan dateert uit de zeventiende eeuw. Als plaats van vervaardiging geeft de catalogus Noord-India of de Dekan. De fles is 21,1 cm hoog en 23,6 cm breed. Het lichaam heeft de vorm van een symmetrische halve maan met omgekrulde uiteinden. Het museum legt een verband met leren reisflessen en wijst op vergelijkbare vormen in de schilderkunst en metaalbewerking van de Dekan. De beschrijving bespreekt ook pauwen- en valkenmotieven in de Indiase sierkunst. Metropolitan Museum of Art, bronzen fles 2020.11
De tuit en het deksel ontbreken. Drie ringen zijn bewaard. Het museum leidt daaruit af dat de fles mogelijk aan een ketting hing. De halvemaanvorm is nog te zien aan het lichaam. Vermeld bij een beschrijving van de ophanging welke ringen aanwezig zijn, welke onderdelen ontbreken en hoe het museum de ringen interpreteert.
Het Metropolitan schrijft fles 1984.100 uit de zeventiende eeuw toe aan Turkije. Ze is gemaakt van gegoten koper, met gravering en resten van tombak-vergulding. De hoogte is 23 cm, de breedte 16 cm en de diepte 12 cm. De diepte is dus driekwart van de breedte. Het museum vergelijkt de vorm met leren flessen uit de Ottomaanse ruiteruitrusting en vermoedt dat luxueuze uitvoeringen waarschijnlijk als teken van rang dienden. Die uitleg heeft betrekking op dit soort kostbare voorwerpen. Metropolitan Museum of Art, vergulde koperen fles 1984.100
Hoe een glazen waterfles uit de Ajjoebidische tijd de vorm overneemt
De Syrische glazen waterfles 1869,0120.3 van het British Museum dateert van omstreeks 1250–1260. De catalogus vermeldt een hoogte van 23,2 cm, een lengte van 23 cm en een breedte van 15,2 cm. Neem deze maatnamen over bij vergelijking met een fles waarvoor een museum wel diepte opgeeft. Het glas draagt email en vergulding. Het museum noemt de vorm van de pelgrimsfles gebruikelijker bij voorwerpen van keramiek en metaal. British Museum, glazen Ajjoebidische waterfles 1869,0120.3
Het museum herkent christelijke krijgerheiligen en figuren uit hoofse taferelen, waaronder iemand die harp speelt. Beschrijf desgewenst waar deze figuren op het glas voorkomen. Het artikel over mensen en dieren in islamitische kunst geeft andere voorbeelden van hoe musea figuren en hun omgeving duiden. Voor de identiteit van de eigenaar is informatie over deze afzonderlijke fles nodig.
Een messing fles waarvan de handvatten mogelijk later zijn aangezet
De Freer Gallery van het National Museum of Asian Art van het Smithsonian bewaart fles F1941.10 van messing met zilverinleg. Het museum dateert haar in de jaren veertig of vijftig van de dertiende eeuw. Bij de herkomst staat Mosul vermeld en wordt Noord-Irak als waarschijnlijk opgegeven. De totale hoogte is 45,2 cm en de totale breedte 36,7 cm. Het museum vergelijkt de omtrek met die van keramische pelgrimsflessen. De hals bevat volgens de catalogus een zeefje. De handvatten zijn waarschijnlijk later toegevoegd. Smithsonian, fles F1941.10 uit de Freer Gallery
Inschriften en ornamenten zijn gecombineerd met christelijke voorstellingen. In het midden staat Maria met het Kind. Andere scènes komen uit het leven van Christus. Het museum vermeldt de mogelijkheid dat een welgestelde christen de fles liet maken, wellicht als herinnering aan reizen. In een bijschrift kun je de duiding van de voorstelling, de hypothese over de opdrachtgever en de opmerkingen over de handvatten bij hun respectieve bronnen houden.
Zo schrijf je een beschrijving die bij de bron blijft
Begin met het inventarisnummer. Noteer de omtrek van voren, het zijprofiel en de diepte wanneer die is opgegeven. Beschrijf de opening, de ogen of handvatten, het materiaal en de afwerking. Zet informatie over een ontbrekend onderdeel naast de beschrijving van dat onderdeel. Van de bronzen 2020.11 ontbreken de tuit en het deksel. Bij de Safavidische fles zijn de knop en handvatten modern. De handvatten op de fles uit de Freer Gallery zijn waarschijnlijk later aangezet. Elk detail hoort bij een ander voorwerp.
De verzamelgeschiedenis van het British Museum geeft een voorbeeld van een aankoop met een gedocumenteerde inhoud. Edward William Lane kocht in Caïro een Chinese porseleinen fles die op dat moment water uit de Zamzambron in Mekka bevatte. De gegevens over de inhoud horen bij die aankoop van die fles. Voor het eerste gebruik, een eerdere eigenaar of de route van het voorwerp zijn aparte bronnen nodig. British Museum, geschiedenis van de islamitische verzameling
Laat bij een vergelijking de naam van de maat naast het getal staan. De Iraanse keramische fles is 10 cm diep bij een breedte van 19 cm. Bij de koperen fles is de diepte 12 cm en de breedte 16 cm. Voor de Syrische glazen fles staat er lengte en breedte. Zo kan een lezer controleren welke maten vergelijkbaar zijn en welke vorm beter op een zijaanzicht te beoordelen is.
Museumcatalogi om pelgrimsflessen te vergelijken
- Metropolitan Museum of Art, 1978.93.10. Lensvormige keramische fles uit Pasargadae en de herkomst van de benaming.
- LACMA, M.2002.1.140. Geglazuurd Syrisch fritaardewerk met aangezette ogen.
- Museum With No Frontiers, bijdrage van LACMA. Andere titel en uitleg van vorm en ophanging voor dezelfde fles.
- British Museum, 1950,1019.1. Safavidische keramiek met een moderne knop en moderne handvatten.
- Metropolitan Museum of Art, 2020.11. Bronzen halve maan met ontbrekende onderdelen en bewaarde ringen.
- Metropolitan Museum of Art, 1984.100. Maten en vergulding van de koperen fles en vergelijking met leren flessen.
- British Museum, 1869,0120.3. Syrische glazen waterfles met email en vergulding.
- Smithsonian, F1941.10. Messing met zilverinleg, zeefje in de hals en waarschijnlijk later aangezette handvatten.
- British Museum, verzamelgeschiedenis. Aankoop in Caïro van een fles met water uit de Zamzambron.





