Wat is een jharokha? Het balkonvenster van de Mogols en de keizerlijke verschijning

Wat is een jharokha? Het balkonvenster van de Mogols en de keizerlijke verschijning

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Van het marmeren balkon in Lahore tot schilderingen van Jahangir en Shah Jahan in Agra. Vergelijk bouwgegevens uit Mandu, Fatehpur Sikri en Jaipur.

Een jharokha, ook geschreven als jharoka, is een balkonvenster of een klein bouwdeel dat uit de gevel steekt in de Zuid-Aziatische architectuur. In de hofschilderkunst van de Mogols omlijst het vaak de keizer hoog boven een terras of audiëntiezaal. Het woord duidt zowel de gebouwde opening aan als de plaats die een heerser tijdens een ceremonie inneemt. Een schildering laat zien wie de kunstenaar onder het venster plaatste en hoe hij hun rang zichtbaar maakte. Een bouwkundig verslag kan vertellen van welk materiaal de uitbouw is gemaakt en waarop die rust.

Op een albumblad van het Aga Khan Museum verschijnt Jahangir boven een menigte in het fort van Agra. Het is een duidelijk voorbeeld van de manier waarop een keizer zich vertoonde. Een beschreven marmeren balkon in het fort van Lahore levert andere details op. Vier consoles van rode zandsteen dragen de uitbouw. Samen geven de voorbeelden het begrip een bouwkundige vorm en een context aan het hof. Voor de constructie van een bepaald fort zijn gegevens over die plek nodig.

Zo herken je een uitspringend balkonvenster

Begin waar de opening op de hoofdmuur aansluit. Van opzij is te zien of een platform of besloten ruimte voorbij het gevelvlak uitsteekt. Zoek onder de uitbouw naar consoles en kijk of er boven het venster een dak, dakrand of baldakijn zit. Een balustrade begrenst de plek waar iemand kan staan of zitten. Een scherm met openingen kan het venster vullen, ook in een uitspringend bouwdeel. Elk onderdeel geeft andere informatie: waar de rand ligt, hoe de uitbouw wordt gedragen, wie door de opening kan kijken en hoeveel van de persoon binnen te zien is.

Het onderzoek van het Pakistaanse Nationaal Instituut voor Historisch en Cultureel Onderzoek beschrijft een witmarmeren balkon in de Daulat Khana-e-Khas-o-Amm van het fort van Lahore. Vier slangvormige consoles van rode zandsteen dragen de uitbouw. Het gebouw ligt volgens de onderzoekers ten noorden van de Diwan-e-Amm, de zaal voor openbare audiënties. Zij verbinden het balkon met het verschijnen van de keizer voor mensen van uiteenlopende rang. Op een foto kun je de lichte vloer en de rode steunen eronder zoeken. De combinatie van materialen en het aantal consoles kenmerken dit specifieke balkon. Historische forten in Pakistan, fort van Lahore, blz. 47–48.

Een console zit onder het platform. Voor de opening kan een stenen scherm staan. Een stoffen baldakijn kan schaduw geven of de plaats bovenaan markeren. Op een foto recht van voren vallen de omtrekken soms over elkaar, zodat de diepte van de uitbouw wegvalt. Een opname van opzij of van onderen verduidelijkt de aansluiting op de muur. Als het type scherm bekend is en afzonderlijk zichtbaar, kun je ook beter vergelijken hoe het venster is ingevuld. Hoe jali en mashrabiya het zicht regelen.

Wat de gebouwen in Agra en Fatehpur Sikri aantonen

Het fort van Agra staat op de rechteroever van de Yamuna. De Archaeological Survey of India dateert Akbars grote herbouw in rode zandsteen op 1565–1573. Volgens het verslag is veel van het vroegere complex verdwenen. Shah Jahan liet gebouwen slopen voor paleizen van wit marmer. Tijdens Brits militair gebruik maakten andere delen plaats voor kazernes. Foto’s van nu laten afzonderlijke resten zien van een terrein dat in verschillende regerings- en bezettingsperioden veranderde. De fortnaam in een schilderijcatalogus duidt aan waar de scène speelt. Voor een koppeling met een bewaard venster is ook informatie nodig over de bouw en de datering van dat venster. Archaeological Survey of India, fort van Agra.

Fatehpur Sikri biedt een eigen bouwkundige bron uit de tijd van Akbar. Aan de westzijde van de zaal voor openbare audiënties beschrijft UNESCO de zetel van de keizer als een klein verhoogd vertrek. Het heeft opengewerkte stenen schermen en een hellend stenen dak. Het vertrek sluit rechtstreeks aan op het paleiscomplex. Het gebouw brengt de verhoogde zetel, de route vanuit het paleis en de open ruimte aan de voorkant bij elkaar. Die gegevens komen uit een beschrijving van het bouwwerk. Een hofschildering die vooral het venster toont, kan de route erachter buiten beeld laten. UNESCO, bouwkundige beschrijving van Fatehpur Sikri.

Jahangir in Agra en de betekenis van darshan

Op albumblad AKM136, gedateerd aan het einde van de zestiende of het begin van de zeventiende eeuw, verschijnt Jahangir in het balkonvenster. Hoge functionarissen staan direct onder hem op een marmeren terras. Een grotere groep vult de lager gelegen binnenplaats. Het Aga Khan Museum duidt dit als keizerlijke darshan, een openbare verschijning waarbij mensen de heerser konden zien. De drie hoogten ordenen de voorstelling. Ze maken ook de afstand voelbaar tussen beneden toekijken en dicht genoeg bij Jahangir staan om hem te dienen.

Links naast een rood baldakijn heeft de schilder een gouden ketting met belletjes afgebeeld. Het museum brengt die in verband met Jahangirs memoires. Daarin schrijft hij dat mensen die recht zochten aan de ketting konden trekken om door het geluid aandacht te vragen. Op het schilderij staat een bewaker bij de ketting. Iemand die mogelijk een verzoekschrift wilde indienen, wordt weggestuurd. De memoires geven het verklaarde doel, het schilderij laat een mogelijk geval van toegang zien. Beide helpen de voorstelling lezen. Voor een uitspraak over een bewaard onderdeel in het fort is afzonderlijke documentatie nodig. Aga Khan Museum, keizer Jahangir aan het jharoka-venster, AKM136.

Op de achterkant staat kalligrafie, passend bij een blad dat voor een album was bedoeld. Dat formaat speelt mee bij een vergelijking met een afbeelding in een kroniek. Eén albumblad kan een hofscène en een kalligrafisch voorbeeld samenbrengen. In een handschrift kan een schildering naast het verhaal van een gebeurtenis staan. Het overschrijven of samenstellen van het boek voegt een andere datum toe. Akbars geïllustreerde epos laat eveneens zien hoe schaal en formaat de productie en het gebruik van Mogolschilderingen beïnvloedden. Schaal en formaat van Akbars Hamzanama.

De troonsbestijging van Shah Jahan en rang in de schildering

In de Padshahnama van de Royal Collection Trust schildert Bichitr hoe Shah Jahan zijn drie oudste zonen ontvangt tijdens een durbar, een formele hofbijeenkomst. De catalogus situeert de ceremonie in het fort van Agra, in de lente na Jahangirs dood in november 1627. De twee schilderingen op de tegenover elkaar liggende bladzijden dateren van circa 1630–1640. De keizer zit hoog in het midden van de openbare audiëntiezaal. Op het balkon kust hij zijn oudste zoon Dara Shukoh op het voorhoofd. Hekken, plaatsen van edelen en bedienden met keizerlijke insignes tonen hoe de nabijheid tot de vorst werd geregeld. Het venster bovenaan trekt de aandacht. Royal Collection Trust, troonsbestijging van Shah Jahan, RCIN 1005025.k en 1005025.l.

Prins Khurram, zoon van Jahangir, werd Shah Jahan. De opvolging verklaart waarom dezelfde persoon in één beeld prins en in een ander keizer is. Het bewaarde boek in de Royal Collection is overgeschreven in 1656–1657. Wanneer de schilderingen zijn toegevoegd is volgens de catalogus onzeker. Gebeurtenis, afzonderlijke schildering en afschrift hebben ieder hun eigen datum. De hoge, centrale jharokha keert terug als een conventie om rang te verbeelden. Die plaats op de bladzijde zegt iets over de schilderkunst. Voor de afmetingen of afstanden van de zaal zijn bouwkundige bronnen nodig. Royal Collection Trust, handschrift van de Padshahnama, RCIN 1005025. De opvolging bij de Mogols van Akbar tot Shah Jahan.

Het Tijgerbalkon en een geschilderde scène in Mandu

De Archaeological Survey of India vermeldt de ruïnes van de Nahar Jharokha op een plein ten oosten van de moskee van Dilawar Khan in Mandu, in de streek Malwa. Het marmeren balkon rustte ooit op een tijgerfiguur. Daaraan dankt het zijn naam. Volgens de onderzoekers kan de vorst zich hier aan zijn onderdanen hebben vertoond. De stijl van het gebouw erachter wijst volgens hen op de periode waarin Jahangir in Mandu verbleef. De vastgelegde ligging, het materiaal en de voormalige drager geven context aan die interpretatie. Archaeological Survey of India, Nahar Jharokha en het omliggende complex, blz. 13.

De Royal Collection Trust denkt dat een schildering van Payag van omstreeks 1640 waarschijnlijk een ceremonie op 12 oktober 1617 in de openbare audiëntiezaal van het paleis in Mandu weergeeft. Jahangir zit op het balkon en geeft prins Khurram een met edelstenen bezet tulbandsieraad. Onder het balkon staan een wereldbol, mensen, een leeuw en een rund. De catalogus legt uit dat dit gedeelte een allegorische toevoeging van de schilder is. Ruïne en schildering houden beide verband met balkongebruik in Mandu. Er is meer bewijs nodig om het afgebeelde balkon met het Tijgerbalkon te verbinden. Royal Collection Trust, audiëntie in Mandu door Payag, RCIN 1005025.an.

In de ruïnebeschrijving draagt een tijger het balkon. De dieren in de schildering verbeelden opvattingen over heerschappij en harmonie. Hun plek onder de opening maakt een vergelijking verleidelijk. Een bijschrift wordt nauwkeuriger als het aangeeft of een dier een bouwdeel was, als versiering is geschilderd of deel uitmaakt van een allegorie. Mensen en dieren op museumobjecten lezen.

Wat latere Rajputvensters omlijstten en zichtbaar maakten

Op een schildering uit het Rajputrijk Sawar, gemaakt omstreeks 1730 en bewaard in het Cleveland Museum of Art, houdt een edelvrouw een roos vast onder een meerlobbige boog. Haar arm rust boven de balustrade waarover een tapijt hangt. Het museum ziet het tapijt als een teken van koninklijke status en brengt de omlijsting in verband met Mogolgebruiken aan kleinere hoven. Het venster vestigt in dit portret de aandacht op het profiel van de vrouw en de omlijsting. De catalogus beschrijft het type scène. Het gebouw zelf blijft onbekend. Cleveland Museum of Art, edelvrouw bij een jharokha-venster, 2018.182.

De Hawa Mahal in Jaipur is een later bouwvoorbeeld. Het districtshandboek bij de volkstelling dateert het Paleis van de Winden in 1799, onder Sawai Pratap Singh. Het beschrijft vijf bouwlagen met halfachthoekige uitspringende ramen, doorbroken schermen en gebogen daken. Vanuit het paviljoen konden de vrouwen van het hof over de stad uitkijken. Bij Jahangirs albumblad ligt de nadruk op de zichtbaarheid van de heerser vanuit de binnenplaats. In Jaipur maakt het scherm bij een uitstekend venster het mogelijk naar buiten te kijken en beperkt het de inkijk vanaf de straat. Handboek van de volkstelling voor het district Jaipur, Hawa Mahal, blz. 66.

Een bijschrift maken voor een jharokha

Begin bij een foto met de plaats en het gebouw of het zichtbare onderdeel. Noem wat de kijkhoek laat zien, zoals de onderkant van de uitbouw, de consoles, openingen in het scherm of de dakvorm. Gebruik een bouwkundig verslag voor informatie buiten beeld. Een opname dicht bij de console en een overzicht van zetel en binnenplaats beantwoorden verschillende vragen. Het verslag van Lahore geeft materiaal en aantal steunen. In Fatehpur Sikri beschrijft de bron het verhoogde vertrek met stenen schermen en de weg erheen vanuit het paleis.

Vermeld bij een schildering het inventarisnummer, de persoon of gebeurtenis uit de catalogus en de datum van het beeld. Als de gebeurtenis apart gedateerd is, noem die datum afzonderlijk. Kijk waar de kunstenaar de mensen heeft geplaatst en welke rol een stuk stof of symbool speelt. Op AKM136 ligt de ketting links bij het baldakijn, op enige afstand van Jahangirs venster. Bij Payag is het gedeelte onder het balkon allegorisch. Zo kan de lezer de details terugvinden en nagaan wat de bron precies ondersteunt.

Bouwkundige beschrijvingen en museumcatalogi