Phong trào Hồi giáo Đông Turkestan: Phân tích toàn diện về lịch sử, hoạt động và tác động đến an ninh toàn cầu trong bối cảnh biến đổi địa chính trị hiện nay

Giới thiệu: Vấn đề Đông Turkestan trong tâm thức của cộng đồng Hồi giáo

Vấn đề Đông Turkestan là một trong những vấn đề đau đớn nhất trong lịch sử đương đại của cộng đồng Hồi giáo (Ummah), nơi người Duy Ngô Nhĩ đang phải đối mặt với những thách thức sinh tồn liên quan đến bản sắc, tôn giáo và vùng đất của họ. Giữa bối cảnh phức tạp này, "Phong trào Hồi giáo Đông Turkestan" (gần đây đã lấy lại tên gốc là Đảng Hồi giáo Đông Turkestan - ETIP) nổi lên như một tác nhân quân sự và chính trị gây ra nhiều tranh cãi trên trường quốc tế. Tính đến năm 2026, phong trào này không còn đơn thuần là một tổ chức địa phương đòi độc lập, mà đã trở thành một nhân tố quan trọng trong các phương trình địa chính trị trải dài từ dãy núi Badakhshan ở Afghanistan đến trung tâm thủ đô Damascus của Syria [thekhorasandiary.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEAY_j0yyspmbCxg6UfxiFfqMD23O1OLAY719y7xQTCixUuCYO1HNmpkyDgEdbt3roWHGr4WBHZUBZWbSoAb4sl1JIo9hL3Pf0w9oBhfmEwJIUw-7fGF9jeJAEqKJH5spZZphAJMHRa3bXG5xRM55LG0gfi0HeMh1EpaxyKxl0HLCrRUQyXp2984_dbrCiTH9ACgH9Zl3S7PljKj7bUVPNuZlDxqrIxgEdBuQGLBZpeBjwL).

Nguồn gốc lịch sử: Từ kháng chiến địa phương đến quốc tế hóa

Phong trào được thành lập vào cuối những năm 1990 bởi Sheikh Hasan Mahsum, người đã nỗ lực xóa bỏ sự bất công đối với người dân Đông Turkestan (vùng Tân Cương theo cách gọi của Trung Quốc) và thiết lập một nhà nước Hồi giáo bảo vệ quyền lợi của người Hồi giáo tại đó [wikipedia.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHxMqRoNixojfm2D86AxcpBp3fRa7zBGuJHXmWpL8gJDqmgp7n0PsLz3qI7SQdRHblcxWrKv4yogBJgnq6S0SjTBi8SrewT5RZWLhluOOND4iyVCBLlqVMloI-SeLs4O4w9sH97Mf3f2AbYTZWjx5vI). Sau khi Mahsum hy sinh vào năm 2003, Abdul Haq al-Turkistani đã tiếp quản quyền lãnh đạo, đưa phong trào sang một giai đoạn mới với các liên minh chiến lược tại Afghanistan và Pakistan.

Trong hai thập kỷ qua, Bắc Kinh đã lợi dụng sự kiện 11/9 để gắn mác "khủng bố" cho bất kỳ phong trào nào của người Duy Ngô Nhĩ, điều này đã thúc đẩy phong trào tìm kiếm những nơi trú ẩn an toàn bên ngoài biên giới. Vào năm 2025, Hội đồng Shura của phong trào đã tuyên bố quay lại sử dụng tên gọi "Đảng Hồi giáo Đông Turkestan" (ETIP) nhằm củng cố khía cạnh dân tộc và quốc gia cho sự nghiệp của họ, khẳng định mục tiêu cốt lõi là giải phóng vùng đất khỏi sự chiếm đóng của Trung Quốc [thekhorasandiary.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEAY_j0yyspmbCxg6UfxiFfqMD23O1OLAY719y7xQTCixUuCYO1HNmpkyDgEdbt3roWHGr4WBHZUBZWbSoAb4sl1JIo9hL3Pf0w9oBhfmEwJIUw-7fGF9jeJAEqKJH5spZZphAJMHRa3bXG5xRM55LG0gfi0HeMh1EpaxyKxl0HLCrRUQyXp2984_dbrCiTH9ACgH9Zl3S7PljKj7bUVPNuZlDxqrIxgEdBuQGLBZpeBjwL).

Bước ngoặt kịch tính tại Syria: Từ các nhóm vũ trang đến tổ chức quân sự

Năm 2025 chứng kiến một sự thay đổi căn bản trong lộ trình của phong trào tại vùng Levant. Sau khi chế độ Bashar al-Assad sụp đổ và các lực lượng cách mạng do Ahmed al-Sharaa (trước đây là Jolani) lãnh đạo kiểm soát Damascus, các chiến binh Duy Ngô Nhĩ không còn chỉ là những "người di cư" ở Idlib, mà đã trở thành một phần của cấu trúc quân sự thuộc nhà nước Syria mới.

Các báo cáo đầu năm 2026 chỉ ra rằng các chiến binh của Đảng Hồi giáo Turkestan đã chính thức được sáp nhập vào Bộ Quốc phòng Syria dưới tên gọi "Sư đoàn 84" [independentarabia.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHLphoquMGKmgwwAECi2ygnsT_Ca5wsPXb6El-HZ8A64Ldp1nBGHFuIWAF3K4lnp4Kr7kq5MCQwYkOoWgz8yP-jGHYQn9eu_lKmM2AebzEyr_1kYmr0_V_DSWT2DXKQbsuPsY3-POxeIUO74pgoPKsb2sJDu-UxkKViZXIECWxTXbzfJsmQ13SASrT_IwvTlPhMP3iI75hYOBy_Ploi7zzGQW9iH9hWoZhVbwm1QRbH9PDAUBPmpUpLKykhYE3kgQOqtmsmlaRLC095TkjZnsEZ82_p1Q9ujNieZ2mtLAhw-uCvi3IFvBlQvUhHwRpIZS59ANOJ8S0l9QBAOrPw9WBGxCkHHw3__hLOqxnIBIBgDIcCsi3EWYfV9jOsJWi9MfdTpihBoMJdanQIyCw9d93-kP30Wwnj5EXdQV_jBLi2_0x9ixHqLQB-6MB2QysdFkE1cx3apHh6d2yFGtnUOS8lZWacSI4Ra1mCQf_1Vi-thioMghgY5qRbxQk6JF6QdPmNmm3hpC6bEOI-pRRS4LIQR4Cj3SqPsXNbQdNAJnFsjEDT8d4ZrHn_aA6A0gXJl2iRewLFzBIyKWvtPtTTUm6eCwnmDrqF_7hjki5oUG0UIeMU56Qy8k38HKJfdg==). Diễn biến này đã gây lo ngại sâu sắc cho Bắc Kinh, quốc gia đã yêu cầu chính phủ Syria mới thực hiện các cam kết chống khủng bố và ngăn chặn việc sử dụng lãnh thổ để đe dọa an ninh Trung Quốc [alaraby.co.uk](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQErrIwznoDFcChMsff3t6Q3EE9MKmijQgJDCVqf_i_cBT8C67uTJ6jfElPiuF93tIRpj4tvVT6VBvT4jAYBSxnN3BTQPfX7VPSeksD1pu7pEklXATPupGQTFymCKzTRLWFW-QoeBU0hgb02xtJZf2YQSmSuVjDNDa0UnxaFSEZbjG82KI8QVF0Jj8pI4MPtueHlSFLfEn_mTETyguzMSjVcxlAmw9ltN9LQ2MKndJXAAtJPwrwNLfX60xLORzGbEF8RJeUn1RB3cIQ9gM3znI0jz1qRPz06oVxkYLlrLyytT5uVcohQsPg9-WZMPIsrQ2DL1_H5xRe_BoAOYlcoCcExILZiqd3L60W4a-VvJh2SKHAN8p5FQN-6uz6Ne7DwtFeKcbCFUDRJ3aQvMM3RhZIEv08_fFyEHerPFTy1Nh4JEP1lvbS1iH20oAVXNHYavVbxbP5KTwKw0CSlYTtiX6WZiW4Iq3l9Lw305MxfpFW5aNjedg727DQIUdKLHmF-XvmZ0dKCV7tfqikFRrqyXRFr988qkpcTXhZ8CRSWAyoK5WDfH-CCdWtsNuYRHQ==). Tuy nhiên, có vẻ như ban lãnh đạo Syria hiện tại coi những chiến binh này – những người đã hy sinh to lớn trong các trận chiến giải phóng – là những đồng minh trung thành không thể dễ dàng từ bỏ, bất chấp các áp lực kinh tế khổng lồ từ Trung Quốc.

Thế tiến thoái lưỡng nan tại Afghanistan: Taliban giữa lòng trung thành đức tin và thực dụng chính trị

Tại Afghanistan, tình hình thậm chí còn phức tạp hơn. Trong khi Tiểu vương quốc Hồi giáo Afghanistan (Taliban) nỗ lực tìm kiếm sự công nhận quốc tế và các khoản đầu tư từ Trung Quốc trong khuôn khổ sáng kiến "Vành đai và Con đường", họ lại thấy mình đứng trước một tình thế tiến thoái lưỡng nan về đạo đức và chính trị đối với những "người di cư" Duy Ngô Nhĩ.

Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc công bố vào tháng 2 năm 2026, Abdul Haq al-Turkistani vẫn đang cư trú tại Kabul và điều hành các công việc của phong trào tại Syria và Afghanistan [fdd.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFH5NxfNTyX4NGhWVkQmkPpsG-2E56NU7-ezfhfAE84-uCWJta-HMJq1XQ81FLSm-7fhEImXo5bJ2or9ri4bzBJWSHA_vXHLeVRUTiWAFv32YLlGpokF88NpFAC4ZrI-_2AO6-SCFbyoUxkkjbSZFpuR_jzuoBquKl9l0uK7_IUaeZFOWB4E_xZK6UCs0w8qFtS4doZc1rc0v8fv-Al9d5fgy5UYCdZd76ziZNJr7O7S-1g). Báo cáo cũng chỉ ra rằng khoảng 250 thành viên của phong trào đã tham gia vào lực lượng cảnh sát của Taliban trong năm 2025, phản ánh một kiểu hội nhập thể chế khó có thể tách rời [eurasiareview.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFUue453VrG_nEc2knjmjYJ8sILiVL9tdnNxt6xnpe0rghFiri8Ghdj_a-S-8AWdNamdWvIwTOmCAjUHYufKinQ7wXnEPBdmB0A7wJ6pg0QYsozporcat7Jaxp5Pu0z8kVpzsWvxGDLEClo3VxTgFexAefuJwv-l3C4g94oLx9_fbuy35n7rIRNUNU3OsBXwTfnpLopgf-XDR7XI597nJk=). Mặc dù các tuyên bố chính thức của Taliban phủ nhận sự tồn tại của bất kỳ mối đe dọa nào đối với các nước láng giềng từ lãnh thổ của mình, Bắc Kinh vẫn tiếp tục yêu cầu một sự "đoạn tuyệt hoàn toàn" với phong trào này, điều mà Taliban coi là xâm phạm chủ quyền và lòng trung thành đối với những người đã ủng hộ họ trong những năm chiến tranh [news.cn](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFiHEylGz4VwGjU553qUk6DQVmbkKEZ84Ioptnr-buQhiKjgJRUnFiZmcImwhWUjzc_TylxccP4ZRbeBPDe18SEhFHhMVFGWm_JTU3rrnUpdU2TWtu0EH5HtXCBQh2gZQXr8dN5EEnsNtsw5xI=).

Tác động đến an ninh toàn cầu và quan điểm Hồi giáo

Từ góc độ của cộng đồng Hồi giáo, không thể tách rời hoạt động của phong trào khỏi bối cảnh nhân đạo bi thảm tại Đông Turkestan. Trong khi thế giới tập trung vào các khía cạnh an ninh, các cường quốc lại phớt lờ các chính sách đàn áp có hệ thống, giam giữ hàng loạt và nỗ lực xóa bỏ bản sắc tôn giáo mà Trung Quốc thực hiện đối với hàng triệu người Hồi giáo [hrw.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHRnEuO923HxFyZkrI8JtjFuU_a8mHtPDCA5y0m93oGHLEuUc28VeMvfgomDf_0ELOtDf2Rwbu42NIOhr4NiVvLQDQX0q0hcwIGWCCkiDWNGBHlO-e9PZukc6CchyGI8m14GNydRa6Ro8Y9dubKE6GpXLHo-lMckA==).

Sự tồn tại liên tục và sự phát triển năng lực quân sự của phong trào vào năm 2026 là kết quả tất yếu của sự thiếu vắng công lý quốc tế. Trong khi Hoa Kỳ đã đưa phong trào ra khỏi danh sách khủng bố vào năm 2020 vì các mục đích chính trị liên quan đến cuộc xung đột với Trung Quốc [shaam.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFFhwio93eDJHnBAGiiepwm77oKXhNn0-G7mx66FBc21M5xBv1zhHCV3OxrFHBJevJBhQ59kC0bIQ77XFsb8CoVOFsLXh2qmMWUcR8UKX43kyyS0EDpcIdBZZH-DzHkW5iOK6SFMYwgUijoAXVB8L_p5m75JY7uzYjIHHky8XP37FPFjkYNZyfrl1IztC1a1NbtFzPtiTylfvMsYRIai_V8OQLlQlHcsgRBuiSAjSFOiC_KobGl6wW1B3Zx3OJoyYQosgB1EIYmVp78wimhJrTXCOmnIuC2NGSM7nlXAxZomp9T3ggC1aDoEn63TbARxt9TjELeK3HIfDpKQaXOti5kZeQR7dqSqXc373Boacup6BxaIoDJc9lvs4cLiA224xBeke14fq4lzusBTbZqZZMUq6HVkeL6hfmiAOdlAzNnACTmdgHhOnoaBtyZqOFvOndFuNU2p82TfMMM3DTcHiev2LBWX0GEQmu0MA4irRSrEcPuUuvhw3pemH1FKQqn7NTBIwEPamNNW-o6IpSUde4QSoMDsgZZIDCPdUVFEtQqsOuOdMsT5SLkVaDGfewezCfj_zP5QcaaBX5ZHVkN_9mBky8V7a-TRNIWg6gT-WGZ5s0nCDkZqGBK3M4f_CofzooEbguM-zxnBzwWh-tPB6P2PP3IRA_0moFi8eDlfU5tmWHhwaRSyPw4PZviApXVoPguorsVVg==), cộng đồng Hồi giáo vẫn là bên được yêu cầu phải thông qua một tầm nhìn toàn diện, cân bằng giữa việc hỗ trợ các quyền hợp pháp của người Duy Ngô Nhĩ và việc duy trì sự ổn định của các quốc gia Hồi giáo, tránh bị lôi kéo vào các cuộc chiến ủy nhiệm.

Thách thức hiện tại và tương lai

Phong trào hiện đang đối mặt với những thách thức to lớn, nổi bật nhất là: 1. **Áp lực xuyên biên giới:** Trung Quốc mở rộng việc truy lùng các nhà hoạt động Duy Ngô Nhĩ ở các nước láng giềng như Kazakhstan và Thổ Nhĩ Kỳ thông qua các thỏa thuận an ninh và tư pháp [muslimnetwork.tv](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFGZeO7pqVwR_Pso6p7UyqFWR9anhXvSkW-61iKXwMsdUJHRQuUn9jDa8W7dWrhiI-wqxX5ySnxImneDg0-UNj-zfzUM4Ly9VeI-vQnRI0Kjqmln2D6SHkq36_cVujlDTwVxfDfXLeHRJLcvqZ4wgZs-Vl_wNMCujIdWIGKI7zGo_y7amRqUR0RgSO9hO9ZlgU5u-hNoDho). 2. **Lợi dụng chính trị:** Các nỗ lực của các cường quốc nhằm sử dụng quân bài Duy Ngô Nhĩ như một công cụ gây áp lực trong cuộc Chiến tranh Lạnh mới, điều này có thể làm rỗng nội dung đạo đức và tôn giáo của vấn đề. 3. **Hội nhập so với Độc lập:** Tại Syria, việc phong trào tham gia vào quân đội quốc gia đặt ra những câu hỏi về khả năng duy trì chương trình nghị sự ban đầu liên quan đến Đông Turkestan so với việc tham gia vào quá trình xây dựng nhà nước Syria mới [independentarabia.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHLphoquMGKmgwwAECi2ygnsT_Ca5wsPXb6El-HZ8A64Ldp1nBGHFuIWAF3K4lnp4Kr7kq5MCQwYkOoWgz8yP-jGHYQn9eu_lKmM2AebzEyr_1kYmr0_V_DSWT2DXKQbsuPsY3-POxeIUO74pgoPKsb2sJDu-UxkKViZXIECWxTXbzfJsmQ13SASrT_IwvTlPhMP3iI75hYOBy_Ploi7zzGQW9iH9hWoZhVbwm1QRbH9PDAUBPmpUpLKykhYE3kgQOqtmsmlaRLC095TkjZnsEZ82_p1Q9ujNieZ2mtLAhw-uCvi3IFvBlQvUhHwRpIZS59ANOJ8S0l9QBAOrPw9WBGxCkHHw3__hLOqxnIBIBgDIcCsi3EWYfV9jOsJWi9MfdTpihBoMJdanQIyCw9d93-kP30Wwnj5EXdQV_jBLi2_0x9ixHqLQB-6MB2QysdFkE1cx3apHh6d2yFGtnUOS8lZWacSI4Ra1mCQf_1Vi-thioMghgY5qRbxQk6JF6QdPmNmm3hpC6bEOI-pRRS4LIQR4Cj3SqPsXNbQdNAJnFsjEDT8d4ZrHn_aA6A0gXJl2iRewLFzBIyKWvtPtTTUm6eCwnmDrqF_7hjki5oUG0UIeMU56Qy8k38HKJfdg==).

Kết luận: Nghĩa vụ hiện tại đối với một vấn đề bị lãng quên

Phong trào Hồi giáo Đông Turkestan, với tất cả những phức tạp bao quanh, vẫn là một tiếng kêu chống lại sự bất công đang đổ xuống đầu một dân tộc Hồi giáo không có vũ khí tự vệ. Khi chúng ta bước vào năm 2026, rõ ràng là giải pháp không nằm ở các cách tiếp cận an ninh thuần túy mà Bắc Kinh áp dụng, mà ở việc giải quyết tận gốc thảm kịch nhân đạo tại Đông Turkestan. Thế giới Hồi giáo, cả người dân và chính phủ, cần nhận ra rằng việc từ bỏ vấn đề Duy Ngô Nhĩ là từ bỏ một phần máu thịt của cộng đồng, và công lý không thể bị chia cắt dưới sức nặng của các lợi ích kinh tế hay sự cân bằng địa chính trị. Đông Turkestan sẽ mãi là một bài kiểm tra cho lương tri của thế giới Hồi giáo, và phong trào của họ sẽ tiếp tục là biểu hiện cho ý chí của một dân tộc từ chối bị xóa sổ.