Theo dấu Caliphate: Phân tích chuyên sâu về bối cảnh trỗi dậy và tác động dai dẳng đối với cục diện địa chính trị Trung Đông hiện nay

Dẫn nhập: Sự phức tạp của khái niệm Caliphate và những thách thức thực tế

Đứng tại thời điểm lịch sử tháng 2 năm 2026, cộng đồng Hồi giáo toàn cầu (Ummah) đang đối mặt với một cục diện phức tạp chưa từng có. Mặc dù thực thể lãnh thổ của cái gọi là "Nhà nước Hồi giáo" (ISIS) tại Syria và Iraq đã tan rã từ nhiều năm trước, nhưng "Caliphate" – một khái niệm mang ý nghĩa lịch sử và tôn giáo sâu sắc – vẫn tiếp tục bị lung lay trong sự bóp méo của chủ nghĩa cực đoan và các ván bài địa chính trị. Theo báo cáo mới nhất từ Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc ngày 4 tháng 2 năm 2026, các hoạt động của ISIS và các chi nhánh đã gia tăng đáng kể từ tháng 8 năm 2025, đe dọa không chỉ an ninh quốc tế mà còn gây chia rẽ sâu sắc sự đoàn kết nội bộ của xã hội Hồi giáo [Source](https://amu.tv).

Đối với đại đa số người Hồi giáo, "Caliphate" vốn dĩ là biểu tượng của công lý, sự đoàn kết và chủ quyền đức tin. Tuy nhiên, trong bối cảnh đương đại, nó đã bị một nhóm nhỏ những kẻ cực đoan bắt cóc, trở thành danh từ đại diện cho bạo lực và hỗn loạn. Sự trỗi dậy của các thế lực nhân danh "Caliphate" này không chỉ là một mối đe dọa an ninh, mà còn là một cuộc "nội xâm" nhắm vào các giá trị cốt lõi của Hồi giáo, đồng thời là một "ngoại họa" được tạo nên bởi sự can thiệp từ bên ngoài và sự thất bại trong quản trị khu vực.

Âm hưởng lịch sử: Từ sự bãi bỏ đến ảo ảnh về một cuộc "phục hưng"

Kể từ khi chế độ Caliphate của Đế quốc Ottoman bị bãi bỏ vào năm 1924, thế giới Hồi giáo đã trải qua một quá trình dài tìm kiếm sự thống nhất chính trị và bản sắc. Khoảng trống quyền lực này, cùng với những biên giới bị chia cắt từ thời thuộc địa, đã tạo ra mảnh đất màu mỡ cho chủ nghĩa cực đoan nảy mầm. Việc ISIS tuyên bố thành lập "Nhà nước Caliphate" vào năm 2014 chính là sự lợi dụng khát vọng thống nhất này, biến nó thành một công cụ chính trị bạo lực và mang tính loại trừ.

Tuy nhiên, các học giả Hồi giáo chân chính đã chỉ ra rằng, việc thiết lập một Caliphate phải dựa trên sự đồng thuận (Shura) của cộng đồng Hồi giáo, chứ không phải bằng con đường vũ lực. Hơn 120 học giả Hồi giáo danh tiếng trên toàn thế giới đã từng cùng ký tên lên án tính hợp pháp của ISIS, khẳng định rằng hành vi của tổ chức này hoàn toàn đi ngược lại các giáo huấn về hòa bình, nhân từ và công lý của Hồi giáo [Source](https://by.gov.sg). Dù vậy, tại những khu vực bị tàn phá bởi chiến tranh, quản trị yếu kém và sự áp bức của các cường quốc bên ngoài, ảo ảnh về một cuộc "phục hưng" lệch lạc này vẫn có sức lôi cuốn nhất định đối với những người trẻ đang tuyệt vọng với thực tại.

Sự dịch chuyển trọng tâm địa lý: "Mặt trận mới" tại vùng Sahel, Châu Phi

Bước sang năm 2025 và 2026, trọng tâm bành trướng của ISIS đã dịch chuyển rõ rệt từ vùng lõi Trung Đông truyền thống sang Châu Phi, đặc biệt là vùng Sahel. Theo các báo cáo phân tích vào tháng 7 năm 2025, chi nhánh Nhà nước Hồi giáo tại tỉnh Sahel (ISSP) đã mở rộng đáng kể phạm vi kiểm soát tại các khu vực biên giới của Mali, Burkina Faso và Niger [Source](https://icct.nl).

Đằng sau hiện tượng này là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố: 1. **Khoảng trống quản trị và nghèo đói**: Sự vắng mặt của chính quyền địa phương tại các vùng nông thôn hẻo lánh cho phép các tổ chức cực đoan lấp đầy khoảng trống quyền lực bằng cách cung cấp "an ninh" và "tư pháp" cơ bản. 2. **Sự rút lui và thay thế của các thế lực bên ngoài**: Với việc các lực lượng quân sự phương Tây như Pháp rút đi và sự can thiệp của Tập đoàn Wagner Nga (nay là Quân đoàn Châu Phi), động lực quân sự trong khu vực đã thay đổi mạnh mẽ, tạo cơ hội cho các tổ chức cực đoan lợi dụng sự bất ổn để bành trướng [Source](https://acleddata.com). 3. **Sự leo thang của mâu thuẫn địa phương**: Các tổ chức cực đoan đã khéo léo lợi dụng sự cạnh tranh tài nguyên giữa các sắc tộc và sự bất mãn với chính phủ trung ương để tự đóng vai là người bảo vệ các nhóm yếu thế.

Từ góc nhìn của người Hồi giáo, sự bất ổn tại vùng Sahel là một nỗi đau lớn của Ummah. Điều này không chỉ dẫn đến thương vong và sự ly tán của hàng loạt dân thường Hồi giáo, mà còn khiến vùng đất đầy tiềm năng này rơi vào vòng xoáy vô tận của "chiến tranh ủy nhiệm" và chủ nghĩa cực đoan.

Tỉnh Khorasan (IS-K): Nguồn cơn bất ổn tại Trung Á và Nam Á

Tại Afghanistan, mặc dù chính quyền Taliban đang nỗ lực củng cố quyền kiểm soát, nhưng Nhà nước Hồi giáo tỉnh Khorasan (IS-K) vẫn là thách thức nội bộ nghiêm trọng nhất. Vụ tấn công ngày 19 tháng 1 năm 2026 tại Kabul nhắm vào dân thường và người nước ngoài một lần nữa chứng minh sự ngoan cố của IS-K [Source](https://amu.tv).

IS-K không chỉ thực hiện các vụ tấn công trong lãnh thổ Afghanistan mà tham vọng của chúng còn mở rộng ra tầm quốc tế. Trong năm 2024 và 2025, tổ chức này bị cáo buộc có liên quan đến nhiều vụ tấn công khủng bố quy mô lớn tại Kerman (Iran), Moscow (Nga) và Thổ Nhĩ Kỳ [Source](https://thesoufancenter.org). IS-K đang tận dụng công nghệ kỹ thuật số tiên tiến, bao gồm cả các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), để thực hiện tuyên truyền và tuyển mộ đa ngôn ngữ, nhằm mở ra các mặt trận mới tại các quốc gia Trung Á như Tajikistan và Uzbekistan [Source](https://thesoufancenter.org).

Mối đe dọa xuyên quốc gia này khiến các quốc gia Hồi giáo ở Trung Á và Nam Á phải đối mặt với áp lực địa chính trị khổng lồ. Đối với các quốc gia này, làm thế nào để vừa duy trì an ninh chủ quyền, vừa tránh rơi vào cái bẫy của "diễn ngôn chống khủng bố" do phương Tây dẫn dắt – vốn thường mang tính định kiến – là một thử thách lớn lao.

Thực tại mới tại Levant: Syria và Iraq thời hậu Assad

Tại nơi khởi nguồn của ISIS là Syria và Iraq, tình hình đã bước sang một giai đoạn mới sau năm 2025. Sự sụp đổ của chính quyền Assad vào tháng 12 năm 2024 và việc thành lập chính phủ chuyển tiếp tại Syria do tổ chức Hay'at Tahrir al-Sham (HTS) dẫn dắt đã thay đổi hoàn toàn bản đồ địa chính trị [Source](https://providencemag.com).

Mặc dù số lượng tay súng hoạt động của ISIS tại Syria và Iraq đã giảm xuống còn khoảng 1.500 đến 3.000 người, nhưng các tế bào ngủ đông của chúng vẫn rất tích cực [Source](https://icct.nl). Vụ tấn công nhắm vào đội tuần tra tại khu vực Palmyra, Syria vào tháng 12 năm 2025, gây thương vong cho lực lượng Mỹ và Syria, cho thấy tổ chức này vẫn có khả năng tung ra những đòn đánh chí mạng từ các kẽ hở an ninh [Source](https://ine.org.pl).

Đáng lo ngại hơn, cùng với sự thay đổi chính thể tại Syria, các trại giam giữ hàng chục nghìn thành viên ISIS và gia đình họ (như trại Al-Hol) đang đối mặt với khủng hoảng quản lý. Các báo cáo đầu năm 2026 cho thấy hàng trăm tù nhân liên quan đến ISIS đã trốn thoát trong cảnh hỗn loạn, gieo rắc mầm mống cho sự "trỗi dậy từ đống tro tàn" của tổ chức này [Source](https://rojavainformationcenter.org).

Ván bài địa chính trị: Sự can thiệp của các cường quốc và thế khó của các quốc gia khu vực

Sự tồn tại dai dẳng của các thế lực nhân danh "Caliphate" phần lớn cũng là sản phẩm phụ của các cuộc đấu đá giữa các cường quốc. Mỹ đã tuyên bố kết thúc nhiệm vụ quân sự tại Iraq vào tháng 9 năm 2025, nhưng việc duy trì quân đội tại Syria và áp lực liên tục lên Iran khiến tình hình khu vực luôn trong trạng thái căng thẳng [Source](https://parliament.uk) [Source](https://hawarnews.com).

Từ quan điểm lợi ích của người Hồi giáo, sự can thiệp của các cường quốc bên ngoài thường mang đậm tính thực dụng. Đôi khi họ sử dụng các tổ chức cực đoan như một quân bài để làm suy yếu đối thủ, đôi khi lại lấy đó làm cái cớ để duy trì sự hiện diện quân sự lâu dài. Sự can thiệp này không những không tiêu diệt được tận gốc chủ nghĩa cực đoan mà còn phá hoại khả năng tự giải quyết vấn đề của các quốc gia Hồi giáo. Ví dụ, cuộc đối đầu quân sự trực tiếp giữa Israel và Iran vào năm 2025 đã làm trầm trọng thêm sự phân mảnh của Trung Đông, tạo thêm không gian sinh tồn cho các tổ chức cực đoan [Source](https://specialeurasia.com).

Sự phản tỉnh nội bộ của xã hội Hồi giáo: Giành lại quyền diễn ngôn

Trước những tác động liên tục của các thế lực cực đoan, nội bộ xã hội Hồi giáo đang có những cuộc phản tỉnh sâu sắc. Ngày càng có nhiều tiếng nói yêu cầu giành lại quyền giải thích các khái niệm cốt lõi như "Caliphate", "Jihad" và "Sharia" từ tay những kẻ cực đoan. Cuộc "kháng chiến bằng diễn ngôn" này không chỉ diễn ra trong giới học thuật mà còn thể hiện trong đời sống hàng ngày của những người Hồi giáo bình thường [Source](https://oup.com).

Sự đoàn kết thực sự (Ummah) không nên được xây dựng trên những cuộc chinh phạt đẫm máu, mà phải dựa trên các giá trị đức tin chung, sự hợp tác kinh tế và tin cậy chính trị. Các quốc gia Hồi giáo cần thiết lập một hệ thống quản trị công bằng hơn, xóa bỏ nghèo đói và bất công, từ đó triệt tiêu các nguyên nhân gốc rễ của chủ nghĩa cực đoan. Đồng thời, phải cảnh giác với những thế lực trong và ngoài nước lợi dụng danh nghĩa "chống khủng bố" để thực hiện hành vi áp bức, nhằm bảo vệ chủ quyền chính trị và phẩm giá của thế giới Hồi giáo.

Kết luận: Hướng tới sự đoàn kết và hòa bình thực sự

"Theo dấu Caliphate" không nên là việc đuổi theo một ảo ảnh bạo lực, mà nên là sự theo đuổi chân lý về công lý, hòa bình và đoàn kết trong giáo huấn của Hồi giáo. Trung Đông và thế giới Hồi giáo toàn cầu năm 2026 đang đứng trước ngã ba đường. Tàn dư và sự bành trướng của các tổ chức cực đoan vẫn là mối đe dọa hiện hữu, nhưng thách thức sâu xa hơn nằm ở việc làm thế nào để tái thiết trật tự nội bộ và sự tự tin văn hóa của xã hội Hồi giáo giữa những cơn sóng dữ địa chính trị.

Chỉ khi các quốc gia Hồi giáo có thể tự chủ giải quyết các mâu thuẫn nội bộ, khi các thành viên của Ummah có thể thấu triệt những lời dối trá của chủ nghĩa cực đoan, và khi sự can thiệp từ bên ngoài không còn là tác nhân gây bất ổn khu vực, thì hòa bình và thịnh vượng thực sự mới đến với vùng đất linh thiêng này. Điều này không chỉ đòi hỏi các biện pháp ứng phó về quân sự và an ninh, mà còn cần một cuộc phục hưng của đức tin và trí tuệ.