Rebiya Kadeer: Hành trình đấu tranh bền bỉ bảo vệ quyền lợi người Duy Ngô Nhĩ và đưa vấn đề ra diễn đàn quốc tế

Giới thiệu: Rebiya Kadeer - Biểu tượng của sự kiên cường trước bạo quyền

Rebiya Kadeer là một biểu tượng sống cho cuộc đấu tranh của người Hồi giáo Duy Ngô Nhĩ tại Đông Turkestan. Bà là người phụ nữ đã chuyển mình từ một trong những nữ doanh nhân thành đạt nhất Trung Quốc trở thành một nhà bảo vệ nhân quyền quyết liệt trên trường quốc tế. Trong bối cảnh hiện nay của cộng đồng Hồi giáo, câu chuyện của Rebiya Kadeer không chỉ nổi lên như một cuộc đấu tranh chính trị, mà còn là một nỗ lực không ngừng nghỉ để bảo tồn bản sắc Hồi giáo và sự tồn tại văn hóa của một dân tộc đang đối mặt với những nỗ lực xóa bỏ có hệ thống. Hành trình của bà hiện thực hóa tiếng khóc của những người bị áp bức tại các diễn đàn quốc tế, đặt lương tri của thế giới Hồi giáo trước trách nhiệm đối với những người anh em cùng đức tin đang phải chịu đựng sự đàn áp về tôn giáo và sắc tộc [Wikipedia](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGntV58-DM5YU5k8lWnhhCOxtQ9Jt90RURoy27TxV0m0rzgGMCxjp_hGMfgMIDmR9kbprUDdKSUI9B3ZO1G89G4HhzgwQGGQJHCDX0DcK_Grt-ncZBEHR-KJgkhPC6ibfziTrrCmA==).

Từ đỉnh cao thành công kinh tế đến tiền tuyến của cuộc đấu tranh chính trị

Rebiya Kadeer sinh năm 1946 tại thành phố Altay, Đông Turkestan. Bà lớn lên trong một gia đình nghèo khó, nhưng tham vọng và ý chí đã giúp bà xây dựng một đế chế thương mại khổng lồ vào những năm 80 và 90, trở thành người phụ nữ giàu nhất Trung Quốc và là thành viên của Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc [Britannica](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGTgDZrZboy5ayjDlmYc1rwDvCkihtdzd5FSh83zg8inXEocfdXO9sOvB6l5UbzYn0MpC6dKft7wtfTZwd0wbeyqrfk5QhLojRrWag3RmvQSZpgTUGfcE8ODmsCUjxMVbnIiRYe-o8l5w==). Tuy nhiên, bà không bao giờ quên cội nguồn Hồi giáo và nỗi đau của dân tộc mình; bà đã thành lập "Phong trào Ngàn bà mẹ" (Thousand Mothers Movement) để trao quyền kinh tế cho phụ nữ Duy Ngô Nhĩ và giáo dục con cái họ, phản ánh tinh thần đoàn kết Hồi giáo một cách cao đẹp nhất [Human Rights House](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGQYKOrPTqMZp-onj8EktcC-zPN0IGBWfy0SZ7dZCCWNbFyU9nAyQAxLakHqbdIy12wGDzEUienlZvy0numY16vtHZJ0SvN5MtBvPrW_5ca8CPCA8gwBrwunarj60xNl2ZcFlS1O8TK8eAwaINQph8_BangER3BMyzuck3yA_lu2duWbGk=).

Bước ngoặt lớn trong cuộc đời bà bắt đầu khi bà công khai chỉ trích các chính sách đàn áp của Trung Quốc, yêu cầu tôn trọng các quyền tôn giáo và văn hóa của người Duy Ngô Nhĩ. Năm 1999, bà bị bắt với cáo buộc "tiết lộ bí mật nhà nước" sau khi cố gắng gửi các mẩu tin báo chí cho chồng đang sống tại Hoa Kỳ. Bà bị kết án 8 năm tù và đã trải qua 6 năm trong điều kiện khắc nghiệt trước khi được trả tự do nhờ áp lực quốc tế vào năm 2005 để sang sống lưu vong tại Hoa Kỳ [Bush Center](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQExA3CqZfPLMbltVXx7hf7CzsDamzqOnGHu2-zSttOIGokIVFcud0NOzKtg8360cqvYjL1RXceeHoPnOl_4CD5mmPCYjO2jEIeTEZ7h2eYZP4QqDrhzF7f_LVLPzXDAmHfjLpWxpvihYiZJqD2NGN88sXEaqR1xfwakd0Sg_fp_Xc1sES9HQ7cySxLdcMqMP_xy).

Lãnh đạo Đại hội Duy Ngô Nhĩ Thế giới và quốc tế hóa vấn đề

Sau khi đến Hoa Kỳ, Rebiya Kadeer đảm nhận chức vụ Chủ tịch Đại hội Duy Ngô Nhĩ Thế giới (WUC) và Hiệp hội Duy Ngô Nhĩ Hoa Kỳ. Bà đã làm việc không mệt mỏi để làm sáng tỏ những gì bà gọi là "diệt chủng" mà dân tộc bà đang phải gánh chịu. Từ góc độ Hồi giáo, bà luôn khẳng định rằng vấn đề Duy Ngô Nhĩ là vấn đề về tự do tín ngưỡng và nhân phẩm, nơi các nhà thờ Hồi giáo bị nhắm mục tiêu, việc ăn chay bị cấm và người Hồi giáo bị ép buộc từ bỏ các nghi lễ của mình dưới danh nghĩa "Hán hóa" (Sinicization) [Amnesty](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFgG4648sbzzOdxNt42bbT47w3XkFdPV10uTjHhc23WJOgpyK_gMSVeeJR2dF5zaBRn3btDn3NRpGPKBLnvNiOe-M2kuFwMqZY4c9JowJ1eivRctb4T7SSdnGun-T7HaJPPl6RSbwkWVRK9tx8xGqMLPOcPUqdIUL64-ybn8iK-oI8X1xPAC75dEgHZjzd9JtVXAa2jFq0fW1GD_XwT6ShSXjuHqMP7VJusKocScEuU4GoufpCTBgB-1OFBXBl9HrYPfHbRglii_uH8CfyBzGoe8jI=).

Trong các sự kiện tại Urumqi năm 2009, chính quyền Trung Quốc cáo buộc bà dàn dựng các cuộc bạo động, điều mà bà kiên quyết phủ nhận, khẳng định rằng các cuộc biểu tình là phản ứng tự nhiên trước nhiều thập kỷ đàn áp và phân biệt đối xử kinh tế [Wikipedia](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGntV58-DM5YU5k8lWnhhCOxtQ9Jt90RURoy27TxV0m0rzgGMCxjp_hGMfgMIDmR9kbprUDdKSUI9B3ZO1G89G4HhzgwQGGQJHCDX0DcK_Grt-ncZBEHR-KJgkhPC6ibfziTrrCmA==). Kể từ đó, bà trở thành một tiếng nói không ngừng nghỉ tại Liên Hợp Quốc và các nghị viện châu Âu, yêu cầu áp đặt các lệnh trừng phạt đối với những người chịu trách nhiệm về các trại tập trung giam giữ hàng triệu người Hồi giáo [UNPO](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQECd1mQ1_u-3Zm8KrZvQafWCAF29N-15WLzh3eldKEJ8n6w_ff55xvgEkb_zJQKUdJ3u3ohTgedDorpoCLtso8GxcKsoWubAvO-Y1YMCrd5KaYZtygsyoeAuxVGabGXnhK0gGYg_D4YY1vGYpXcB-c6DfGZDNnodRKkxtfLkpyBiqc73x-zO68=).

Các diễn biến gần đây (2025-2026): Nỗ lực xóa bỏ ký ức và đàn áp xuyên biên giới

Trong những diễn biến gần đây phản ánh sự quyết tâm của chính quyền Trung Quốc trong việc xóa bỏ di sản của Rebiya Kadeer, vào cuối năm 2024, thông tin về việc phá dỡ "Trung tâm Thương mại Rebiya Kadeer" tại thành phố Urumqi đã được tiết lộ. Đây từng là một địa danh bao gồm hàng trăm doanh nghiệp do người Duy Ngô Nhĩ làm chủ. Bà mô tả hành động này là một nỗ lực tuyệt vọng nhằm xóa sạch những đóng góp của bà và lịch sử của dân tộc mình [VOA](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFyXdY5NYznkNhbDH8FU3jRdM1o7gi_hEXUA2yjPNSEC44xFypL3qHngf_Dt7GJ-QTFQvHaZcgYituog7KSp4NjdSrEW0bG7fTsnlH2DUppQMZw3R4mLs0e_-NiImS-HcRnsDVwdvwEyBv-p4uYEtkDV7jYYsFayC-y9SFFfCNubhjdBytvt6K1xZNOec0k78lGKaAM6eLlbzE=).

Trên phương diện đấu tranh liên tục, vào tháng 12 năm 2025, Rebiya Kadeer đã gặp gỡ Chủ tịch Đại hội Nam Mông Cổ để tăng cường hợp tác quốc tế chống lại các chính sách đồng hóa cưỡng bức [South Mongolia Congress](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGBwg_urjveZLsVpwkcjBEy_QzZ-bSYMkI6TfNht_flSM7KrsjPGlU_j5xZdOSA1KvsrxYEqpErLlzgPKfXyXgOTrQUBQ8B-eS84S1kF6zy-llfLi7MXDgrKV7n). Tháng 2 năm 2026 cũng chứng kiến những hoạt động mạnh mẽ của Đại hội Duy Ngô Nhĩ Thế giới, khi các báo cáo được trình lên Liên Hợp Quốc về tình trạng đàn áp xuyên biên giới, bao gồm cả việc trục xuất cưỡng bức 40 người đàn ông Duy Ngô Nhĩ từ Thái Lan về Trung Quốc, điều mà các chuyên gia Liên Hợp Quốc mô tả là vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế [OHCHR](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEuAuEV6rkoDPrbAGgFq4Mk2-Ph9jSu_nxOeHOKvRU1sDSFv_LJ2NOQcAK5hM7FzZgyvPq1dCV2_P3xJJJ8M1V3_HbQQt3_EeCgj4XbQ9TcYY-lUd_RvksD94vl1NdSsKdJySgtnSJQ2Ho7ZB8nYuqkc4sZjuJAye1opj9l69ulzGv-hDYDBKmExfh8uZgIlUVoAlipi1kEKNn69iq1CAfed5R9KMqVpVKNT3_sd1iVh8g6d6mB) [HRW](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGQGXr5upFc07i8fZOsYmldHji_xGGwKzI7_BFYsVpCir_xUc-FNeX4fWSqxRZdTspml-3GCPCij7qYkJux7RR8QdXrVi1m-Qm3uaLDqVfA3xTT_u-soXAR--gZI7-tfPhUv8Kx3RBdWpezSNxUlc9qrcmY1LRXrbdsfScNq4iU4JbTwX3fPg5kYLmKRXg0urLONp5p8Tg=).

Vấn đề Duy Ngô Nhĩ trong cán cân của cộng đồng Hồi giáo: Nghĩa vụ đoàn kết

Từ quan điểm Hồi giáo thuần túy, không thể tách rời cuộc đấu tranh của Rebiya Kadeer khỏi khái niệm "một cơ thể" của cộng đồng Hồi giáo (Ummah). Trong khi người Hồi giáo ở Đông Turkestan phải chịu cảnh các nhà thờ bị phá dỡ hoặc biến thành cơ sở du lịch, trung tâm đảng phái, thì lập trường chính thức của một số quốc gia Hồi giáo và Tổ chức Hợp tác Hồi giáo (OIC) vẫn bị các nhà hoạt động chỉ trích rộng rãi. Vào tháng 1 năm 2026, Đại hội Duy Ngô Nhĩ Thế giới bày tỏ sự tiếc nuối khi không có bất kỳ đề cập nào đến vấn đề Duy Ngô Nhĩ trong chuyến thăm của Tổng thư ký tổ chức này tới Bắc Kinh, khẳng định rằng sự im lặng trước những tội ác này làm suy yếu uy tín của cộng đồng và các nguyên tắc công lý Hồi giáo [World Uyghur Congress](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEVu0Y2rHYVxw1DNJwudjvYsMER92Ur2R3m0RcyzAtOWSe8943MT4-JJNOFaBwhoFWoOKV8mDNZ8Wu-5b4Bi1stLASLb2_lUkmAHyBFTZTcAKiKc-39ZiFzHl36Coa_T0tm8tu7auwu5z9anP2HhsZdIASgCxjUwBq242KJFC16iXf-zS7_fhUxTMLfBqDlaJVIJT2xZMOa4cG_-Neaqwl7LM_ArqqBimDrAHx3PFxX1BTIiRVz6qqjEPGPPw3K5oHWP95WtpIjgo3jyhBhklHi-Ull1VMv6T0=).

Thông qua những lời kêu gọi không ngừng, Rebiya Kadeer nhắc nhở người Hồi giáo rằng bảo vệ người Duy Ngô Nhĩ chính là bảo vệ chính Hồi giáo tại vùng đất đó. Bà nhấn mạnh rằng phát triển kinh tế không được đánh đổi bằng đức tin và nhân phẩm, và "Đông Turkestan" sẽ mãi là một phần không thể tách rời của tâm thức Hồi giáo dù cuộc chiếm đóng có kéo dài bao lâu [Bush Center](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGcfU4-ywDrjv83No5iASTY7uzf08kFoeZ_NVn3YwrqUbNljW9Ll2SJgQujYse2d6RxHbnVK5XnLepUTIPM7Gw8X2bauaYM-JGtBO6NT4v-CYcui-8FzIaiY7ZYze0hHPILnppvYlI8LDC9iXs703G8ez30mKH6NrWW0oZgvws4ed1y-DVgrA==).

Kết luận: Di sản của "Mẹ người Duy Ngô Nhĩ" và tương lai của vấn đề

Dù đã ở tuổi 79, Rebiya Kadeer vẫn là một ngọn lửa không bao giờ tắt trong hành trình bảo vệ quyền lợi của dân tộc mình. Câu chuyện của bà là một câu chuyện về sự hy sinh cá nhân to lớn; khi nhiều người con và người thân của bà vẫn đang bị giam giữ tại Trung Quốc như những con tin để gây áp lực lên bà, nhưng bà vẫn từ chối im lặng [Britannica](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGTgDZrZboy5ayjDlmYc1rwDvCkihtdzd5FSh83zg8inXEocfdXO9sOvB6l5UbzYn0MpC6dKft7wtfTZwd0wbeyqrfk5QhLojRrWag3RmvQSZpgTUGfcE8ODmsCUjxMVbnIiRYe-o8l5w==). Đối với cộng đồng Hồi giáo, Rebiya Kadeer đại diện cho hình mẫu người phụ nữ Hồi giáo kiên cường, không bị cám dỗ bởi sự hào nhoáng của thế gian, mà dành tất cả những gì mình có để ủng hộ những người bị áp bức. Tương lai của vấn đề Duy Ngô Nhĩ phụ thuộc rất lớn vào việc duy trì tinh thần đấu tranh này và vào sự thức tỉnh của lương tri thế giới cũng như Hồi giáo để chấm dứt một trong những bi kịch tồi tệ nhất của thời đại hiện nay.