Trung tâm Văn bút Duy Ngô Nhĩ Quốc tế kêu gọi cộng đồng quốc tế quan tâm đến hiện trạng văn học Duy Ngô Nhĩ và tăng cường bảo vệ quyền văn hóa của các nhà văn lưu vong

Dẫn nhập: Cuộc chiến bảo vệ văn minh dưới ngòi bút

Trong thế kỷ 21 hiện nay, khi tiến trình toàn cầu hóa đang nỗ lực xóa nhòa các khác biệt văn hóa, một nền văn minh cổ xưa và rực rỡ — văn minh Duy Ngô Nhĩ — đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng sinh tồn chưa từng có. Là phương tiện truyền tải linh hồn của nền văn minh này, văn học Duy Ngô Nhĩ đang đứng bên bờ vực bị xóa sổ một cách hệ thống. Vào tháng 2 năm 2026, Trung tâm Văn bút Duy Ngô Nhĩ Quốc tế (International Uyghur PEN Center) một lần nữa gửi đi lời kêu gọi khẩn thiết tới toàn cầu, yêu cầu cộng đồng quốc tế, đặc biệt là cộng đồng anh em Hồi giáo (Ummah), quan tâm đến tình cảnh bi thảm của các nhà văn Duy Ngô Nhĩ và thực hiện các hành động thiết thực để bảo vệ quyền văn hóa của các nhà văn lưu vong. Đây không chỉ là cuộc đấu tranh cho tự do ngôn luận, mà còn là một cuộc chiến nhằm bảo vệ di sản văn hóa Hồi giáo và ký ức dân tộc.

Những linh hồn trong ngục tù: Tầng lớp trí thức tinh hoa Duy Ngô Nhĩ bị giam cầm

Theo thống kê mới nhất từ Trung tâm Văn bút Duy Ngô Nhĩ Quốc tế và các tổ chức nhân quyền liên quan, kể từ năm 2017, đã có hơn 500 trí thức, nhà văn, nhà thơ và nghệ sĩ Duy Ngô Nhĩ bị giam giữ hoặc kết án trái phép [Uyghur PEN](https://www.uyghurpen.org). Trong số những linh hồn bị giam cầm này, có không ít những bậc thầy của văn học Duy Ngô Nhĩ đương đại và những người bảo vệ văn hóa dân tộc.

Một trong những trường hợp đau lòng nhất là Giáo sư Rahile Dawut, nhà nhân chủng học nổi tiếng và chuyên gia về văn hóa dân gian Duy Ngô Nhĩ. Năm 2023, có thông tin xác nhận bà đã bị kết án tù chung thân với tội danh được gọi là "gây nguy hiểm cho an ninh quốc gia" [PEN International](https://www.pen-international.org). Tính đến cuối năm 2025, mặc dù cộng đồng quốc tế đã nhiều lần kêu gọi, tung tích cụ thể của bà vẫn chưa rõ ràng [House.gov](https://mjw.house.gov/rahile-dawut-tom-lantos-human-rights-commission). Giáo sư Rahile đã dành cả đời để ghi chép lại văn hóa Mazar và các truyền thống dân gian của người Duy Ngô Nhĩ, những truyền thống chịu ảnh hưởng sâu sắc của chủ nghĩa Sufi Hồi giáo và là cốt lõi của bản sắc dân tộc Duy Ngô Nhĩ. Việc xét xử bà thực chất là một cuộc xét xử nhắm vào cội nguồn của dân tộc Duy Ngô Nhĩ.

Ngoài ra, nhà văn hiện đại nổi tiếng Perhat Tursun đã bị kết án 16 năm tù vì các sáng tác văn học của mình [Uyghur Hjelp](https://www.uyghurhjelp.org). Các tác phẩm của ông, như "Phương Bắc trong sạch", đã khám phá những tình cảnh tồn tại đầy khó khăn của người Duy Ngô Nhĩ trong xã hội hiện đại thông qua những suy tư triết học sâu sắc. Trong khi đó, thành viên của Văn bút Duy Ngô Nhĩ, nhà kinh tế học nổi tiếng Ilham Tohti, sau mười năm bị kết án tù chung thân, vẫn đang trong tình trạng bị cô lập hoàn toàn [PEN America](https://pen.org). Sự vắng mặt của những nhà văn này đã khiến bầu trời văn học Duy Ngô Nhĩ mất đi những vì sao rực rỡ nhất.

Diệt chủng văn hóa: Từ đốt sách đến cấm đoán ngôn ngữ

Trung tâm Văn bút Duy Ngô Nhĩ Quốc tế trong báo cáo thường niên năm 2025 đã chỉ ra rằng, việc tước đoạt quyền văn hóa không chỉ thể hiện qua việc giam giữ các cá nhân, mà còn qua việc phá hủy toàn bộ hệ sinh thái văn hóa dân tộc [Uyghur Hjelp](https://www.uyghurhjelp.org). Tại Đông Turkestan (Tân Cương), sách tiếng Duy Ngô Nhĩ bị gỡ bỏ hàng loạt khỏi kệ sách, thậm chí bị đốt cháy ở những nơi công cộng. Những cuốn sách này bao gồm một lượng lớn văn học cổ điển, tác phẩm tôn giáo và nghiên cứu lịch sử.

Sự hủy diệt mang tính hệ thống hơn là việc xóa bỏ giáo dục bằng tiếng mẹ đẻ. Chính quyền thông qua chính sách gọi là "giáo dục song ngữ", thực chất là đẩy tiếng Duy Ngô Nhĩ ra khỏi hệ thống giáo dục trường học. Đối với người Hồi giáo, ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là phương tiện truyền thừa đức tin và tinh thần của Kinh Qur'an. Khi thế hệ trẻ không thể đọc được chữ viết của tổ tiên, sợi dây liên kết của họ với văn minh Hồi giáo cũng sẽ bị cắt đứt một cách cưỡng chế. Các chuyên gia Liên Hợp Quốc trong tuyên bố vào tháng 1 năm 2026 đã bày tỏ lo ngại sâu sắc về vấn đề này, cho rằng việc tái cấu trúc văn hóa cưỡng bức này vi phạm nghiêm trọng các chuẩn mực nhân quyền quốc tế [OHCHR](https://www.ohchr.org).

Kiên trì trong lưu vong: Sứ mệnh của Trung tâm Văn bút Duy Ngô Nhĩ Quốc tế

Đối mặt với sự đàn áp khắc nghiệt, Trung tâm Văn bút Duy Ngô Nhĩ Quốc tế đã trở thành pháo đài cuối cùng của văn học Duy Ngô Nhĩ ở hải ngoại. Vào ngày 16 tháng 4 năm 2025, tổ chức này đã tổ chức bầu cử ban điều hành mới tại Almaty, Kazakhstan, và ông Aziz Isa Elkun đã tái đắc cử chức Chủ tịch [Uyghur PEN](https://www.uyghurpen.org). Chủ tịch Elkun nhấn mạnh rằng nhiệm vụ cốt lõi của Văn bút là "phá vỡ sự im lặng", lên tiếng cho những đồng bào đang bị tước đi tiếng nói.

Trong cộng đồng lưu vong, các nhà văn Duy Ngô Nhĩ phải đối mặt với thách thức kép: một mặt là bóng đen của sự đàn áp xuyên quốc gia, khi chính quyền cố gắng làm câm lặng các nhà văn hải ngoại bằng cách đe dọa người thân trong nước; mặt khác là sự gian nan trong việc truyền thừa văn hóa. Trong điều kiện thiếu môi trường tiếng mẹ đẻ và kinh phí xuất bản, các nhà văn lưu vong vẫn kiên trì sáng tác. Trung tâm Văn bút Duy Ngô Nhĩ Quốc tế thông qua "Dự án Phục hưng Trực tuyến" và các hội thảo văn học khác nhau, nỗ lực cung cấp nền tảng trưng bày cho các nhà văn lưu vong, đồng thời nỗ lực dịch văn học Duy Ngô Nhĩ sang nhiều ngôn ngữ để thế giới có thể lắng nghe tiếng khóc than và sự kháng cự của dân tộc này [Uyghur PEN](https://www.uyghurpen.org).

Vào tháng 8 năm 2025, tổ chức Cứu trợ Duy Ngô Nhĩ (Uyghur Hjelp) đã tổ chức các hội thảo văn hóa dành cho thanh thiếu niên tại châu Âu, nhằm nuôi dưỡng thế hệ người viết tiếng Duy Ngô Nhĩ mới [Uyghur Hjelp](https://www.uyghurhjelp.org). Những nỗ lực "Waqf văn hóa" (công ích văn hóa) này là chìa khóa để đảm bảo ngọn lửa dân tộc không bị dập tắt.

Trách nhiệm của thế giới Hồi giáo: Từ im lặng đến đoàn kết

Từ góc độ các giá trị Hồi giáo, theo đuổi công lý (Adl) và bảo vệ những người bị áp bức (Mazlum) là nghĩa vụ tôn giáo của mỗi người Hồi giáo. Những đau khổ mà các nhà văn Duy Ngô Nhĩ phải gánh chịu là nỗi đau của toàn bộ cộng đồng Hồi giáo (Ummah). Tuy nhiên, điều đáng tiếc là chính phủ của nhiều quốc gia Hồi giáo, vì những toan tính về địa chính trị và lợi ích kinh tế, đã giữ im lặng trước vấn đề Duy Ngô Nhĩ, thậm chí trong một số trường hợp còn biện hộ cho kẻ áp bức.

Trung tâm Văn bút Duy Ngô Nhĩ Quốc tế kêu gọi các trí thức và nhà lãnh đạo tôn giáo Hồi giáo toàn cầu thức tỉnh. Văn học Duy Ngô Nhĩ chứa đựng trí tuệ Hồi giáo sâu sắc, từ tác phẩm "Phúc Lạc Trí Tuệ" (Kutadgu Bilig) đến thơ ca hiện đại, tất cả đều thể hiện sự theo đuổi chân lý và sự quan tâm đến nhân tính. Bảo vệ các nhà văn Duy Ngô Nhĩ chính là bảo vệ sự đa dạng của văn minh Hồi giáo. Năm 2025, Trung tâm Nghiên cứu Duy Ngô Nhĩ (CUS) đã triển khai các hoạt động vận động tại các quốc gia như Indonesia và Bosnia-Herzegovina, nhằm khơi dậy sự quan tâm của các quốc gia có đa số người Hồi giáo này đối với vấn đề diệt chủng Duy Ngô Nhĩ [Uyghur Times](https://www.uyghurtimes.com). Đặc biệt tại hội nghị diễn ra ở Sarajevo, những người tham gia đã so sánh tình cảnh của người Duy Ngô Nhĩ với vụ diệt chủng Srebrenica, cảnh báo thế giới rằng lời thề "không bao giờ lặp lại" đang đối mặt với thử thách nghiêm trọng.

Hành động của cộng đồng quốc tế: Tăng cường bảo vệ quyền văn hóa

Trung tâm Văn bút Duy Ngô Nhĩ Quốc tế đã đưa ra nhiều đề xuất cụ thể cho cộng đồng quốc tế: 1. **Giải cứu các nhà văn bị cầm tù**: Yêu cầu chính phủ Trung Quốc trả tự do ngay lập tức và vô điều kiện cho Rahile Dawut, Perhat Tursun và tất cả các nhà văn, học giả bị kết tội vì ngôn luận. 2. **Bảo vệ quyền lưu vong**: Chính phủ các nước nên cung cấp tị nạn chính trị và bảo đảm an ninh cho các nhà văn Duy Ngô Nhĩ lưu vong, trấn áp nghiêm khắc các hành vi đàn áp xuyên quốc gia [Campaign for Uyghurs](https://www.campaignforuyghurs.org). 3. **Tài trợ bảo tồn văn hóa**: Các tổ chức văn hóa quốc tế (như UNESCO) nên thiết lập các quỹ chuyên biệt để hỗ trợ việc xuất bản, dịch thuật và bảo tồn kỹ thuật số văn học tiếng Duy Ngô Nhĩ. 4. **Áp lực ngoại giao**: Tại khóa họp thứ 61 của Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc dự kiến diễn ra vào tháng 2 năm 2026, các quốc gia nên đưa ra các kiến nghị chuyên biệt về vấn đề diệt chủng văn hóa Duy Ngô Nhĩ [Campaign for Uyghurs](https://www.campaignforuyghurs.org).

Kết luận: Sức mạnh vĩnh cửu của ngòi bút

Như một nhà thơ Duy Ngô Nhĩ đã nói: "Bạn có thể giam cầm thân thể tôi, nhưng bạn không thể giam cầm tư tưởng của tôi; bạn có thể đốt cháy sách của tôi, nhưng bạn không thể xóa nhòa ký ức của tôi." Cuộc đấu tranh của Trung tâm Văn bút Duy Ngô Nhĩ Quốc tế không chỉ vì sự sinh tồn của một dân tộc, mà còn vì lương tri chung của nhân loại. Dưới sự dẫn dắt của Đấng Allah, công lý có thể đến muộn, nhưng tuyệt đối không bao giờ vắng mặt. Cộng đồng Hồi giáo toàn cầu nên đứng ra, sát cánh cùng các nhà văn Duy Ngô Nhĩ, dùng sức mạnh của ngòi bút để xuyên thủng bóng tối, đón chào ánh sáng của tự do và nhân phẩm.

Hiện trạng của văn học Duy Ngô Nhĩ là tấm gương phản chiếu văn minh nhân loại. Khi chúng ta soi mình vào tấm gương này, chúng ta không chỉ thấy nỗi đau của người Duy Ngô Nhĩ, mà còn thấy lòng dũng cảm bảo vệ chân lý của chính mình. Nguyện cho sức mạnh của ngòi bút mãi trường tồn, nguyện cho những con chữ Duy Ngô Nhĩ lại được tự do tuôn chảy trên mảnh đất Đông Turkestan.