Hiệp hội Nhân quyền Taklamakan Quốc tế chính thức công bố báo cáo nghiên cứu chuyên sâu về bảo vệ nhân quyền và phát triển bền vững khu vực, đồng thời kêu gọi tăng cường đối thoại quốc tế

Lời mở đầu: Tiếng gọi công lý giữa sa mạc và trách nhiệm của cộng đồng Hồi giáo toàn cầu

Vào mùa xuân năm 2026, giữa những biến động địa chính trị phức tạp, ánh nhìn của cộng đồng Hồi giáo toàn cầu (Ummah) một lần nữa đổ dồn về trung tâm của Con đường Tơ lụa cổ đại. Ngày 28 tháng 2 năm 2026, **Hiệp hội Nhân quyền Taklamakan Quốc tế (International Taklamakan Human Rights Association, ITHRA)** đã tổ chức các buổi họp báo đồng thời tại Geneva và Istanbul để chính thức công bố tài liệu tổng hợp mang tên "Công lý và Thịnh vượng: Báo cáo nghiên cứu chuyên sâu về Bảo vệ Nhân quyền và Phát triển Bền vững tại khu vực Taklamakan (2026)". Bản báo cáo dài hàng trăm trang này không chỉ là sự hệ thống hóa tình trạng nhân quyền tại khu vực trong những năm qua, mà còn là sự phản tư sâu sắc về điểm cân bằng giữa "phát triển" và "phẩm giá" dựa trên các giá trị Hồi giáo.

Với tư cách là tổ chức uy tín lâu năm theo dõi quyền lợi của các dân tộc thiểu số Hồi giáo tại Trung Á và vùng lân cận Taklamakan, báo cáo lần này của Hiệp hội được đưa ra đúng vào dịp Hội nghị lần thứ 61 của Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc. Báo cáo chỉ rõ rằng, sự phát triển bền vững thực sự tuyệt đối không thể đánh đổi bằng tự do tín ngưỡng, di sản văn hóa và phẩm giá dân tộc. Trong bối cảnh cộng đồng quốc tế ngày càng quan tâm đến khu vực này, việc công bố báo cáo chắc chắn sẽ cung cấp một tài liệu tham khảo quan trọng dựa trên khảo sát thực địa và phân tích pháp lý cho các quốc gia Hồi giáo và các tổ chức quốc tế [ISHR](https://ishr.ch/latest-updates/rights-groups-urge-high-commissioner-to-address-chinas-deepening-repression/).

Chương 1: Đức tin bị vây hãm – Xung đột giữa tự do tôn giáo và chính sách "Hán hóa Hồi giáo"

Phần đầu tiên của báo cáo đi sâu vào thực trạng đời sống tôn giáo của cộng đồng Hồi giáo tại khu vực Taklamakan. Theo "Báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026" của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch), chính quyền địa phương tiếp tục đẩy mạnh chính sách gọi là "Hán hóa tôn giáo", đánh đồng các tập tục tôn giáo bình thường của người Hồi giáo – như cầu nguyện, ăn chay Ramadan, đeo khăn trùm đầu và đặt tên Hồi giáo cho trẻ em – với "chủ nghĩa cực đoan" [HRW](https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/china).

Nghiên cứu của ITHRA cho thấy, mặc dù chính quyền tuyên bố bảo đảm tự do tôn giáo, nhưng các bằng chứng thực địa chứng minh rằng một lượng lớn các thánh đường Hồi giáo có giá trị lịch sử, lăng mộ thánh (Mazar) và nghĩa trang Hồi giáo đã bị dỡ bỏ hoặc cải tạo dưới danh nghĩa "chỉnh trang đô thị" hoặc "quy hoạch đất đai". Báo cáo trích dẫn so sánh hình ảnh vệ tinh cuối năm 2025, chỉ ra rằng tại nhiều thị trấn ốc đảo ven sa mạc Taklamakan, các yếu tố kiến trúc Hồi giáo truyền thống đang bị xóa bỏ một cách có chủ đích. Đối với người Hồi giáo, thánh đường không chỉ là nơi thờ phụng mà còn là trung tâm gắn kết cộng đồng và kế thừa văn hóa. Sự phá hủy không gian vật lý này thực chất là một sự xói mòn có hệ thống đối với ngôi nhà tinh thần của người Hồi giáo [Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org/en/press-release-wuc-laments-the-lack-of-references-to-uyghurs-or-human-rights-matters-during-the-oic-official-visit-to-china/).

Ngoài ra, báo cáo cũng tiết lộ tình trạng đàn áp liên tục đối với các nhân vật tôn giáo. Tính đến đầu năm 2026, vẫn còn một số lượng lớn các nhà lãnh đạo và học giả tôn giáo bị giam giữ mà không qua quy trình pháp lý đúng đắn. Hiệp hội nhấn mạnh rằng Hồi giáo ủng hộ "trung đạo" (Wasatiyyah) và phản đối mọi hình thức cực đoan, nhưng việc coi chính đức tin là một mối đe dọa không chỉ vi phạm các chuẩn mực nhân quyền quốc tế mà còn làm tổn thương sâu sắc tình cảm của 1,9 tỷ tín đồ Hồi giáo trên toàn thế giới.

Chương 2: Cái giá của sự phát triển – Lao động cưỡng bức và nghịch cảnh sinh tồn dưới danh nghĩa "xóa đói giảm nghèo"

Trong lĩnh vực phát triển kinh tế, báo cáo đưa ra những nghi vấn gay gắt đối với chương trình "chuyển dịch lao động và việc làm" đang được thực hiện tại địa phương. Trong tuyên bố ngày 22 tháng 1 năm 2026, các chuyên gia Liên Hợp Quốc chỉ ra rằng các cáo buộc về lao động cưỡng bức liên quan đến người Duy Ngô Nhĩ, người Kazakh và các dân tộc thiểu số khác vẫn có độ tin cậy cao [OHCHR](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/01/un-experts-alarmed-reports-forced-labour-uyghur-tibetan-and-other-minorities).

Báo cáo nghiên cứu của ITHRA phân tích chi tiết mục tiêu chuyển dịch 13,75 triệu lượt lao động trong kế hoạch 5 năm lần thứ 14 của Tân Cương (2021-2025). Báo cáo chỉ ra rằng, mặc dù chính quyền mô tả đây là một phần của chiến dịch "xóa đói giảm nghèo", nhưng sự chuyển dịch này thường đi kèm với sự giám sát chặt chẽ, giáo dục chính trị cưỡng bức và sự chia cắt lâu dài với gia đình. Trong truyền thống Hồi giáo, gia đình là nền tảng của xã hội; việc chuyển dịch lao động cưỡng bức đã dẫn đến sự xuất hiện của một lượng lớn "trẻ em bị bỏ lại" và "gia đình tan vỡ", điều này đi ngược lại với mục tiêu ban đầu về "việc làm thỏa đáng" và "giảm bất bình đẳng" trong Các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) [UN News](https://news.un.org/zh/story/2026/02/1127141).

Báo cáo đặc biệt quan tâm đến rủi ro đạo đức trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi nhu cầu thế giới về khoáng sản thiết yếu và năng lượng xanh tăng cao vào năm 2026, việc khai thác tài nguyên tại khu vực Taklamakan ngày càng được đẩy nhanh. Tuy nhiên, Hiệp hội nhận thấy rằng mức độ tham gia của cộng đồng Hồi giáo địa phương trong các ngành công nghiệp giá trị cao này là cực kỳ thấp, phần lớn họ bị phân bổ vào các khâu sản xuất cấp thấp hoặc thu hoạch nông nghiệp. Mô hình "phát triển loại trừ" này không những không đạt được sự thịnh vượng chung thực sự mà còn làm sâu sắc thêm hố ngăn cách kinh tế giữa các dân tộc. Hiệp hội kêu gọi các doanh nghiệp đa quốc gia phải thực hiện "thẩm định nhân quyền" để đảm bảo chuỗi cung ứng của họ không liên quan đến bất kỳ hình thức lao động cưỡng bức nào [HRW](https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/china).

Chương 3: Địa chính trị và sự lựa chọn của thế giới Hồi giáo – Đối thoại vượt lên sự im lặng

Phần thứ ba của báo cáo tập trung vào vai trò của cộng đồng quốc tế, đặc biệt là Tổ chức Hợp tác Hồi giáo (OIC). Ngày 26 tháng 1 năm 2026, Tổng thư ký OIC Hissein Brahim Taha đã đến thăm Bắc Kinh và đạt được đồng thuận với các cấp lãnh đạo Trung Quốc về việc tăng cường hợp tác [Uyghur Study](https://uyghurstudy.org/oic-china-engagement-ignores-ongoing-genocide-and-religious-persecution-of-uyghur-muslims/). Tuy nhiên, chuyến thăm này đã vấp phải sự chỉ trích rộng rãi từ các tổ chức nhân quyền và các nhóm người Hồi giáo lưu vong, vì cho rằng nó đã không đề cập một cách thực chất đến tình cảnh của người Hồi giáo Duy Ngô Nhĩ.

ITHRA chỉ ra trong báo cáo rằng các quốc gia Hồi giáo thường phải đối mặt với sự cân nhắc khó khăn giữa lợi ích kinh tế và đạo nghĩa đức tin khi xử lý quan hệ với các cường quốc. Tuy nhiên, Hiệp hội nhấn mạnh rằng theo "Hiến chương Tổ chức Hợp tác Hồi giáo", việc bảo vệ quyền lợi, phẩm giá và bản sắc văn hóa tôn giáo của các cộng đồng Hồi giáo tại các quốc gia không phải thành viên là trách nhiệm chung của tất cả các quốc gia thành viên [HRW](https://www.hrw.org/news/2022/10/05/organisation-islamic-cooperation-should-support-xinjiangs-muslims).

Báo cáo kêu gọi các quốc gia Hồi giáo thực hiện một "con đường trung dung" tích cực và mang tính xây dựng hơn. Điều này bao gồm: 1. **Thiết lập cơ chế đối thoại nhân quyền thường xuyên**: Tận dụng quan hệ đối tác chiến lược giữa OIC và Trung Quốc để thành lập ủy ban chuyên trách về quyền của các dân tộc thiểu số, tiến hành khảo sát thực địa định kỳ. 2. **Thúc đẩy giao lưu văn hóa và giáo dục**: Đảm bảo người Hồi giáo tại khu vực Taklamakan có thể giữ gìn ngôn ngữ và truyền thống văn hóa, hỗ trợ thành lập các cơ sở giáo dục Hồi giáo độc lập thực sự tại địa phương. 3. **Lên tiếng tại các diễn đàn đa phương**: Ủng hộ Liên Hợp Quốc tiến hành điều tra độc lập và minh bạch về tình trạng nhân quyền tại khu vực, thay vì né tránh một cách mù quáng trong các cuộc bỏ phiếu tại Hội đồng Nhân quyền [ISHR](https://ishr.ch/latest-updates/rights-groups-urge-high-commissioner-to-address-chinas-deepening-repression/).

Chương 4: Tầm nhìn về phát triển bền vững – Đề xuất quản trị khu vực lấy con người làm trung tâm

Phần cuối của báo cáo đưa ra đề xuất về "Năm trụ cột" cho sự phát triển bền vững tại khu vực Taklamakan, nhằm cung cấp tư duy mới cho quản trị khu vực trong tương lai:

1. **Tôn trọng đa dạng văn hóa**: Thừa nhận và bảo vệ di sản văn hóa độc đáo của người Duy Ngô Nhĩ, người Kazakh và các dân tộc khác, coi đó là tài sản cốt lõi cho phát triển du lịch và kinh tế khu vực, thay vì là đối tượng cần được "cải tạo". 2. **Bảo đảm tự do thực hành tôn giáo**: Chấm dứt sự can thiệp vào các hoạt động tôn giáo bình thường, khôi phục chức năng cộng đồng của các thánh đường, cho phép cộng đồng Hồi giáo tự quản lý các công việc tôn giáo. 3. **Tăng trưởng kinh tế bao trùm**: Đảm bảo các dân tộc thiểu số địa phương có thể chia sẻ công bằng lợi ích từ việc khai thác tài nguyên và sáng kiến "Vành đai và Con đường", cung cấp đào tạo nghề và hỗ trợ khởi nghiệp chất lượng cao. 4. **Thượng tôn pháp luật và tính minh bạch**: Bãi bỏ các định nghĩa mơ hồ về "gây rối trật tự" và "chủ nghĩa cực đoan", đảm bảo mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của những người bị giam giữ [HRW](https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/china). 5. **Tăng cường đối thoại và hợp tác quốc tế**: Kêu gọi chính phủ Trung Quốc chấp nhận sự giám sát của cộng đồng quốc tế với thái độ cởi mở hơn, giải quyết bất đồng thông qua đối thoại, cùng nhau ứng phó với các thách thức sinh thái khu vực như hạn hán và sa mạc hóa [People's Daily](http://paper.people.com.cn/rmrb/html/2025-09/10/nw.D110000renmrb_20250910_1-16.htm).

Kết luận: Vì tương lai của Taklamakan

Chủ tịch Hiệp hội Nhân quyền Taklamakan Quốc tế đã phát biểu đầy xúc động trong lời kết của buổi họp báo: "Sa mạc Taklamakan đã chứng kiến sự giao thoa của các nền văn minh hàng ngàn năm qua, mỗi hạt cát nơi đây đều mang theo trí tuệ và sự kiên cường của tổ tiên người Hồi giáo. Bản báo cáo chúng tôi công bố hôm nay không phải để tạo ra sự đối đầu, mà là để tìm kiếm sự thật và công lý. Sự phát triển không có phẩm giá là sự hoang tàn, và sự thịnh vượng không có tự do là sự mong manh."

Tại thời điểm then chốt của năm 2026, bản báo cáo này không chỉ là một lời cáo buộc về hiện trạng, mà còn là một lộ trình hướng tới hòa bình và công lý. Cộng đồng Hồi giáo toàn cầu nên đoàn kết, lấy tinh thần công lý của Hồi giáo làm kim chỉ nam, đấu tranh cho những quyền lợi xứng đáng của anh chị em tại khu vực Taklamakan, để vùng đất cổ xưa này một lần nữa tỏa sáng rạng ngời đức tin và văn minh.

***

**Về Hiệp hội Nhân quyền Taklamakan Quốc tế (ITHRA):** Được thành lập vào năm 2018, đây là một tổ chức phi chính phủ chuyên giám sát, nghiên cứu và vận động cho tình trạng nhân quyền của các dân tộc thiểu số Hồi giáo tại khu vực Taklamakan và các vùng lân cận. Thành viên của Hiệp hội bao gồm các học giả luật quốc tế, các nhà hoạt động nhân quyền và các nhà thần học Hồi giáo, có trụ sở chính tại Geneva, Thụy Sĩ.