Tổ chức Abu Sayyaf: Phân tích sâu về sự trỗi dậy, các hoạt động khủng bố gần đây và thách thức an ninh lâu dài đối với Đông Nam Á

Dẫn nhập: Bóng tối của sự lệch lạc đức tin

Tại khu vực xung quanh biển Sulu đầy sóng gió ở Đông Nam Á, tổ chức Abu Sayyaf (Abu Sayyaf Group, ASG) từ lâu đã như một bóng ma ám ảnh, bao trùm lên miền nam Philippines và các cộng đồng Hồi giáo lân cận. Là một tổ chức vũ trang tự xưng là bảo vệ quyền lợi của người Hồi giáo, nhưng hành trình hơn 30 năm qua của chúng lại đầy rẫy bạo lực, bắt cóc và sự coi thường mạng sống vô tội. Dưới góc nhìn của người Hồi giáo, Abu Sayyaf không chỉ là mối đe dọa an ninh khu vực mà còn là sự xúc phạm nghiêm trọng đối với bản chất hòa bình của Hồi giáo. Nó đã đẩy những yêu cầu chính đáng về quyền tự quyết dân tộc vào vực thẳm của chủ nghĩa cực đoan, khiến cộng đồng Hồi giáo (Ummah) phải gánh chịu những cái giá nặng nề về xã hội và kinh tế. Tính đến đầu năm 2026, mặc dù tổ chức này đã suy yếu dưới các cuộc tấn công quân sự, nhưng các lực lượng tàn dư và tư tưởng cực đoan mà chúng gieo rắc vẫn là thách thức lớn trong tiến trình hòa bình ở Đông Nam Á [Al Jazeera](https://www.aljazeera.com/news/2024/1/15/philippines-says-abu-sayyaf-group-dismantled-after-decades-of-conflict).

Nguồn gốc lịch sử: Từ đấu tranh dân tộc đến con đường cực đoan sai lầm

Sự trỗi dậy của Abu Sayyaf không phải là ngẫu nhiên, mà là một khối u ác tính nảy sinh trong quá trình đấu tranh giành quyền tự trị lâu dài của người Moro ở miền nam Philippines. Vào đầu những năm 1990, Abdurajak Abubakar Janjalani trở về từ chiến trường Afghanistan, do không hài lòng với các cuộc đàm phán hòa bình giữa Mặt trận Giải phóng Dân tộc Moro (MNLF) và chính phủ, đã thành lập Abu Sayyaf [Council on Foreign Relations](https://www.cfr.org/backgrounder/abu-sayyaf-group-philippines-extremism).

Ngay từ đầu, tổ chức này đã thể hiện những đặc điểm khác biệt hoàn toàn với các phong trào dân tộc truyền thống. Nó không chỉ theo đuổi độc lập lãnh thổ mà còn cố gắng thiết lập một chế độ dựa trên chủ nghĩa chính thống cực đoan. Tuy nhiên, tầm nhìn này đã nhanh chóng biến tướng thành các hoạt động tội phạm thuần túy. Sau cái chết của Janjalani vào năm 1998, tổ chức này chia rẽ thành nhiều phe phái, bắt cóc tống tiền và chặt đầu con tin đã trở thành những nhãn mác tai tiếng của chúng. Đối với những người Hồi giáo chân chính, hành vi này hoàn toàn đi ngược lại những lời dạy trong Kinh Qur'an về việc bảo vệ người vô tội và tôn trọng các giao ước. Sự trỗi dậy của Abu Sayyaf thực chất là một sự phản bội đối với cuộc đấu tranh chính đáng của người dân Moro, nó làm hoen ố phong trào giành công lý vốn có, khiến cộng đồng quốc tế hiểu lầm về những nỗi đau khổ của người Hồi giáo ở miền nam Philippines [Human Rights Watch](https://www.hrw.org/news/2016/06/14/philippines-abu-sayyaf-killings-are-war-crimes).

Sự bóp méo hệ tư tưởng: Sự xúc phạm khái niệm "Jihad"

Điều khiến thế giới Hồi giáo đau lòng nhất về Abu Sayyaf là sự lạm dụng khái niệm thiêng liêng "Jihad" (Thánh chiến). Trong giáo lý Hồi giáo, Jihad trước hết là sự tự hoàn thiện nội tâm, sau đó mới là cuộc đấu tranh phòng vệ để chống lại sự xâm lược. Tuy nhiên, Abu Sayyaf đã đơn giản hóa nó thành bạo lực bừa bãi nhắm vào dân thường.

Năm 2014, một số phe phái của tổ chức này đã tuyên thệ trung thành với cái gọi là "Nhà nước Hồi giáo" (ISIS), đánh dấu sự chuyển đổi từ một nhóm vũ trang địa phương thành một mắt xích trong mạng lưới khủng bố toàn cầu. Cuộc bao vây Marawi (Marawi Siege) năm 2017 là đỉnh điểm của sự chuyển đổi này. Cuộc chiến kéo dài 5 tháng đã biến thành phố Hồi giáo duy nhất của Philippines thành đống đổ nát, khiến hàng chục nghìn cư dân Hồi giáo phải di dời [Reuters](https://www.reuters.com/article/idUSKBN1CP09I/). Hành động phá hoại này không chỉ phá hủy các nhà thờ Hồi giáo và nhà cửa, mà còn làm rạn nứt niềm tin giữa cộng đồng Hồi giáo và phi Hồi giáo. Những gì Abu Sayyaf tuyên truyền hoàn toàn trái ngược với tư tưởng "Trung đạo" (Wasatiyyah) mà Hồi giáo ủng hộ, và hành động của chúng đã bị các học giả Hồi giáo chính thống trên toàn cầu nhất trí lên án là hành vi tội phạm "phi Hồi giáo".

Diễn biến những năm gần đây: Thất bại quân sự và sự ngoan cố của các lực lượng tàn dư

Bước sang năm 2024 và 2025, quân đội chính phủ Philippines đã tăng cường các chiến dịch truy quét tại quần đảo Sulu và đảo Basilan. Theo báo cáo của quân đội Philippines, ban lãnh đạo của Abu Sayyaf về cơ bản đã bị tan rã. Từ cuối năm 2023 đến đầu năm 2024, nhiều thủ lĩnh chủ chốt như Mundir Sawadjaan đã bị tiêu diệt trong các cuộc xung đột, và một lượng lớn thành viên cấp dưới đã chọn đầu hàng do mất nguồn tiếp tế và sự lãnh đạo [Philippine News Agency](https://www.pna.gov.ph/articles/1215124).

Tuy nhiên, tính đến tháng 2 năm 2026, các chuyên gia an ninh cảnh báo rằng mặc dù tổ chức này không còn khả năng phát động các cuộc tấn công phối hợp quy mô lớn, nhưng các lực lượng tàn dư dưới dạng "tế bào" vẫn tồn tại. Những phần tử này ẩn náu ở các vùng núi hẻo lánh và làng chài ven biển, lợi dụng mạng lưới quan hệ thân tộc phức tạp và môi trường xã hội nghèo đói tại địa phương để tìm nơi trú ẩn. Trong nửa cuối năm 2025, tại tỉnh Sulu vẫn xảy ra các vụ tấn công bằng thiết bị nổ tự chế (IED) lẻ tẻ, cho thấy việc nhổ tận gốc tư tưởng cực đoan khó khăn hơn nhiều so với việc tiêu diệt về mặt quân sự. Đối với cộng đồng Hồi giáo, những lực lượng tàn dư này giống như những virus tiềm ẩn, có thể trỗi dậy bất cứ lúc nào khi có sự bất công xã hội hoặc biến động chính trị [BenarNews](https://www.benarnews.org/english/news/philippine/abu-sayyaf-remnants-01102024141522.html).

Tổn thương sâu sắc đối với cộng đồng Hồi giáo Đông Nam Á

Sự tồn tại của Abu Sayyaf đã gây ra những tổn thương đa chiều cho cộng đồng Hồi giáo Đông Nam Á:

1. **Gạt ra ngoài lề kinh tế**: Do mối đe dọa an ninh kéo dài, ngành du lịch, đánh bắt cá và thương mại xuyên biên giới ở khu vực biển Sulu đã bị ảnh hưởng nặng nề. Khu vực tăng trưởng Đông ASEAN (BIMP-EAGA) vốn đầy tiềm năng đã tiến triển chậm chạp do nạn cướp biển và bắt cóc, dẫn đến việc thanh niên Hồi giáo địa phương thiếu cơ hội việc làm hợp pháp, rơi vào vòng xoáy nghèo đói và tội phạm. 2. **Kỳ thị xã hội**: Các hoạt động khủng bố của tổ chức này khiến cộng đồng Hồi giáo ở Philippines và toàn Đông Nam Á phải đối mặt với định kiến trong việc làm, giáo dục và đời sống hàng ngày. Sự gia tăng của "nỗi sợ Hồi giáo" (Islamophobia) càng làm suy yếu cảm giác thuộc về của người Hồi giáo trong xã hội đa nguyên. 3. **Cản trở tiến trình hòa bình**: Trong nỗ lực đạt được quyền tự trị thông qua các biện pháp chính trị của Khu tự trị Bangsamoro (BARMM), các hoạt động phá hoại của Abu Sayyaf thường bị các phe đối lập sử dụng làm cái cớ để nghi ngờ khả năng tự quản của người Hồi giáo. Trong cuộc bầu cử nghị viện Bangsamoro năm 2025, các hoạt động quấy rối của các phần tử cực đoan đã từng đe dọa đến sự vận hành bình thường của tiến trình dân chủ [International Crisis Group](https://www.crisisgroup.org/asia/south-east-asia/philippines/333-addressing-islamist-militancy-southern-philippines).

Địa chính trị và hợp tác khu vực: Cùng nhau ứng phó thách thức

Đối mặt với thách thức lâu dài từ Abu Sayyaf, các quốc gia Đông Nam Á nhận ra rằng hành động đơn độc sẽ không hiệu quả. Philippines, Malaysia và Indonesia đã thông qua "Thỏa thuận Hợp tác Ba bên" (TCA), thực hiện tuần tra chung trên biển Sulu và biển Celebes, ngăn chặn hiệu quả các hoạt động bắt cóc trên biển của tổ chức này [The Diplomat](https://thediplomat.com/2023/06/the-future-of-the-trilateral-cooperative-arrangement/).

Dưới góc độ địa chính trị Hồi giáo, sự hợp tác này không chỉ về quân sự mà còn về tôn giáo và văn hóa. Các tổ chức Hồi giáo ở Indonesia và Malaysia đã tích cực tham gia hỗ trợ cộng đồng Hồi giáo ở miền nam Philippines, thông qua giáo dục và truyền bá các giáo lý ôn hòa để chống lại sự thâm nhập của tư tưởng cực đoan. Sự hợp tác khu vực dựa trên các giá trị đức tin chung này là chìa khóa để xóa bỏ mảnh đất dung dưỡng Abu Sayyaf. Tình hình năm 2026 cho thấy, chỉ khi phát triển kinh tế đi đôi với sự dẫn dắt tôn giáo đúng đắn, chủ nghĩa cực đoan mới mất đi sức hấp dẫn của nó.

Kết luận: Gạn đục khơi trong, hướng tới hòa bình

Lịch sử thăng trầm của Abu Sayyaf là một bài học đầy máu và nước mắt. Nó nhắc nhở chúng ta rằng bất kỳ cuộc "đấu tranh" nào tách rời khỏi công lý, lòng nhân từ và thượng tôn pháp luật cuối cùng đều sẽ dẫn đến sự hủy diệt. Đối với người Hồi giáo ở Đông Nam Á, sự giải phóng thực sự không nằm ở bạo lực cực đoan, mà nằm ở việc thực hiện tự phát triển thông qua các khuôn khổ hợp pháp như Khu tự trị Bangsamoro, trên cơ sở tôn trọng sự đa dạng văn hóa.

Hướng tới tương lai, việc loại bỏ hoàn toàn mối đe dọa từ Abu Sayyaf đòi hỏi sự kiên nhẫn bền bỉ. Điều này không chỉ cần sự đầu tư kinh tế - xã hội liên tục từ chính phủ, mà còn cần sự "gạn đục khơi trong" từ bên trong cộng đồng Hồi giáo – dùng trí tuệ Hồi giáo thực thụ để khai sáng cho thanh niên, dùng hành động hòa bình để chứng minh sức mạnh của đức tin. Chỉ có như vậy, ánh nắng trên biển Sulu mới có thể xuyên qua bóng tối của chủ nghĩa cực đoan, soi sáng con đường dẫn đến thịnh vượng và nhân phẩm cho người dân Moro.