
Bán đảo Ả Rập trước Hồi giáo qua bia khắc, làng xóm và giao thương
Tìm hiểu Ả Rập thế kỷ IV–VI qua chữ khắc có niên đại, đập Ma’rib, nhà ở Dadan và bình vận chuyển ở Fulayj, Oman.
Từ thế kỷ IV đến thế kỷ VI, bán đảo Ả Rập trước Hồi giáo có các khu định cư nông nghiệp, các vương quốc và những cộng đồng kết nối qua sa mạc và biển. Mỗi nơi để lại một loại chứng cứ. Một văn khắc trên đá gần Najran lưu lại ví dụ sớm về chữ Ả Rập. Tại Yemen ngày nay, nhà cai trị Abraha cho khắc một văn bản dài bằng tiếng Saba ở đập Ma’rib. Một ngôi nhà ở Dadan, tây bắc bán đảo, là dấu tích của làng cư trú. Ở Fulayj thuộc Oman, lớp lót và chất bên trong các bình vận chuyển cho thấy hàng hóa được trao đổi.
Khái niệm «trước Hồi giáo» bao quát toàn bộ thời gian trước khi Hồi giáo xuất hiện vào thế kỷ VII. Trọng tâm ở đây là thời Hậu Cổ đại, nhất là các thế kỷ IV đến VI. Một ngày tháng được quy đổi từ lịch của văn khắc và một khoảng thời gian ước tính từ di vật khai quật trả lời hai câu hỏi khác nhau. Đọc các ghi chép cùng nhau giúp tìm hiểu người ta xây gì, viết gì, tin gì, đem theo gì và loại chứng cứ nào có thể làm rõ từng câu hỏi.
Văn khắc có niên đại gần Najran cho biết điều gì về chữ Ả Rập?
Tại Ḥimā, phía bắc Najran ở miền nam Ả Rập Xê Út ngày nay, nhóm Pháp và Ả Rập Xê Út gồm Christian Julien Robin, Ali Ibrahim al-Ghabbān và Saʿīd al-Saʿīd công bố một nhóm văn khắc sớm ở vùng Najran. Một bản khắc trên đá, mang mã Ḥimā-South PalAr 1, ghi ngày tháng mà nhóm công bố quy đổi thành năm 470. Khi ấy, người ta đã dùng một dạng chữ có thể nhận ra là chữ Ả Rập thời đầu. Năm 470 chỉ dùng cho bản khắc này. Những dạng tiếng Ả Rập đã được nói từ trước đó, còn một số chữ viết trước đó có chữ cái hình dáng tương tự.
Chữ viết và ngôn ngữ có lịch sử riêng. Trong nghiên cứu văn khắc ở phía bắc Taif, Ahmad Al-Jallad và Hythem Sidky cho thấy hình dạng chữ và chính tả giúp nhận diện chữ Ả Rập sớm ra sao. Họ bàn về quan hệ với chữ Aram Nabataea, các dạng trung gian và sự khác nhau giữa văn khắc thế kỷ V và VI. Chính văn bản Rīʿ al-Zallālah không ghi ngày tháng. Có thể đặt văn bản bên cạnh những mẫu đã định niên đại mà không gán cho nó cùng một năm. Bài về các kiểu chữ thư pháp Ả Rập giới thiệu những dạng chữ dành cho bản thảo và công trình kiến trúc ở thời kỳ sau.
Người dân Dadan đã xây gì và để lại gì?
Tại Wādī al-Qurā, thuộc AlUla ngày nay, Dự án Khảo cổ Dadan khai quật một công trình lớn ở phía nam di tích. Báo cáo về sự cư trú thời Hậu Cổ đại xác định công trình được sử dụng từ cuối thế kỷ III hoặc đầu thế kỷ IV đến đầu thế kỷ VII. Công trình thuộc một làng hình thành sau khi sinh hoạt trên gò di tích chính chấm dứt vào khoảng giữa thế kỷ III. Nếu chỉ đào trên gò, nhóm khảo cổ có thể đã bỏ qua khu cư trú muộn hơn. Sự dịch chuyển ngay bên trong ốc đảo cho thấy nơi được chọn khai quật có thể thay đổi những gì người ta biết về lịch sử vùng đất.
Nhóm tìm thấy dấu vết cho thấy đây là nhà ở, trong đó có một giếng bên trong và các loại gốm phản ánh thay đổi trong việc chế tác, sử dụng đồ đựng. Các tác giả nhận thấy người ở giai đoạn đầu có vẻ khá giả. Họ nhặt trên bề mặt một mảnh gốm mịn phủ lớp đỏ từ Bắc Phi. Dựa vào hình dáng, mảnh gốm được định niên đại khoảng 325–420. Các loại gốm nhập từ nơi khác được xác định rất ít. Một số thùng lớn để chứa hay vận chuyển có lẽ đến từ phía bắc Hijaz, có thể là Tayma. Báo cáo phân biệt mảnh nhặt trên mặt đất với đồ vật khai quật được. Nguồn gốc xa cho biết đồ vật từng di chuyển. Tuyến đường và tổng lượng trao đổi cần chứng cứ khác.
Giếng và ngôi nhà cho thấy người ở cần bảo đảm nước tại chính nơi sống. Bài về hệ thống tưới tiêu aflaj ở Oman trình bày một trường hợp khác, tập trung vào cách chia nước qua các kênh. Hai hệ thống ở những địa điểm và quy mô khác nhau.
Theo nhóm khảo cổ, ngôi nhà thuộc một làng rộng khoảng một hecta. Giếng và vật dụng giúp hiểu đời sống của một hộ qua nhiều giai đoạn. Với mảnh gốm Bắc Phi tìm thấy gần công trình, hình dáng cho biết thời gian chế tác. Mặt khác, các lớp sử dụng của ngôi nhà cho biết hoạt động diễn ra ở đó khi nào. Hai cách định tuổi trả lời hai việc khác nhau. Thay vì chỉ hỏi Dadan từng giao thương với nơi xa hay không, ta có thể hỏi vật nào gắn chắc với từng giai đoạn sử dụng tại di tích.
Văn khắc nói gì về tôn giáo ở Himyar?
Ở vùng cao thuộc Yemen ngày nay, Vương quốc Himyar để lại các văn khắc bằng tiếng Saba. Văn khắc Garb Bayt al-Ashwal 2 ca ngợi sự trợ giúp của Chúa Trời trong công trình cung điện do Malkikarib Yuha’min và các con trai đặt làm. Bản dịch của Posen Library dùng mốc tháng 1 năm 384. Đó là ghi chép chính thức về công trình của hoàng gia có lời cầu khấn. Câu chữ cho biết những người đặt làm đã mô tả sự giúp đỡ của thần linh ra sao. Khó dùng lời cầu ấy để biết niềm tin hằng ngày của tất cả người xây hoặc sử dụng cung điện.
Một văn khắc khác, Garb Bayt al-Ashwal 1, không có ngày tháng. Trong nghiên cứu Do Thái giáo ở Himyar, Christian Julien Robin đặt nó vào thời của một người đồng trị được nêu tên, khoảng 380–420. Văn khắc cầu khấn Chúa của trời đất và nhắc đến Israel. Robin còn xem một nét khắc nhỏ bằng tiếng Hebrew trong cụm chữ lồng ở giữa. Cả chữ Hebrew lẫn việc nhắc Israel đều cung cấp manh mối về liên hệ với Do Thái giáo. Đặt cạnh lời cầu của vương thất, ví dụ này cho thấy việc chỉ rõ một cộng đồng hoặc dùng thêm một ngôn ngữ mang lại thông tin cụ thể hơn một lời cầu đến vị thần duy nhất.
Văn khắc ở đập Ma’rib nói về quyền lực và tôn giáo
Văn khắc dài CIH 541 đến từ đập Ma’rib. Nó ghi lại sự kiện thời Abraha, nhà cai trị có liên hệ với sự hiện diện của Aksum ở phía nam bán đảo. Văn khắc thường được định niên đại vào năm 548. Phần mở đầu cầu khấn Raḥmānān, Đấng Mêsia và Chúa Thánh Thần. Lời cầu của Kitô giáo được viết bằng tiếng Saba, cũng là ngôn ngữ của những văn bản trước đó với công thức tôn giáo khác. Văn bản nêu tên Abraha, các công việc ở đập và sự kiện chính trị. Bản ấn hành có ảnh chụp, bản chuyển tự và bản dịch cho thấy cách bố trí và những nơi chưa chắc đọc đúng.
Trên cùng một phiến đá có cả lời cầu và lời kể về sửa đập. Khu định cư nông nghiệp phụ thuộc vào đập, và công trình sửa chữa tạo cơ hội để nhà cai trị công bố công lao. Văn khắc lưu lại những việc triều đình muốn nói và người mà họ muốn nêu tên. Nó không ghi hết tín ngưỡng trong vùng hoặc nói rằng mọi cư dân dùng cùng một lời cầu. Đọc cạnh văn khắc trước đó, ta có thể hỏi ai đặt làm và từ ngữ nào thể hiện liên hệ tôn giáo. Biên lai và thư từ hành chính thời Hồi giáo đầu cho thấy một loại hồ sơ hằng ngày thuộc thời kỳ sau, có mục đích khác với bia công cộng.
Bình gốm ở Fulayj, Oman cho biết gì về giao thương?
Fulayj là di tích ở vùng ven biển Al Batinah của Oman, về phía trong đất liền so với cảng Sohar. Các nhà khảo cổ xác định pháo đài được xây từ đầu thế kỷ V đến giữa thế kỷ VI. Báo cáo dự án giữa Anh và Oman giải thích căn cứ gắn địa điểm với sự hiện diện của nhà Sasan cuối thời kỳ. Công trình được tái sử dụng trong giai đoạn Hồi giáo đầu. Các lớp đất giúp phân biệt hoạt động trước khi có pháo đài, khi dùng pháo đài, và lúc tái sử dụng. Một hiện vật ở lớp đất có hồ sơ cung cấp thông tin về niên đại tốt hơn một đồ vật chỉ biết được tìm thấy trong phạm vi chung của di tích.
Nghiên cứu năm 2026 về mười lăm mảnh bình vận chuyển đặt các mẫu vào bối cảnh khai quật và xét lớp lót nhựa bitum. Nhóm tìm được hai nhóm thành phần phù hợp với nguồn bitum ở các vùng khác nhau của tây nam Iran. Năm mẫu có dấu hiệu liên quan đến rượu vang đỏ. Một mảnh đến từ lớp gắn với thời kỳ đầu sử dụng pháo đài. Những mảnh khác có khoảng thời gian rộng hơn, trong đó có giai đoạn tái sử dụng trùng quá trình chuyển sang Hồi giáo đầu kỳ. Kết quả nói lên một phần chất được đựng trong bình và nơi cung cấp vật liệu lót. Đất sét, lớp chống thấm và chất đựng có thể đến từ những nơi khác nhau.
Hình dáng cho thấy đây là vật đựng dùng để vận chuyển. Chất còn lại và thành phần lớp lót gắn địa điểm ở Oman với hoạt động trao đổi qua vịnh Ba Tư và Ấn Độ Dương. Muốn biết tàu nào mang theo một bình hoặc mỗi năm bao nhiêu rượu qua vịnh, cần dữ liệu khác. Bài về hành trình theo gió mùa trong thương mại Ấn Độ Dương giải thích vai trò của gió theo mùa trong những chuyến đi rộng hơn. Ở Fulayj, có thể theo dấu sự di chuyển tại địa phương từ mảnh vật dụng người xưa bỏ lại.
Số hiệu từng mảnh gốm giúp xác định điều mà nghiên cứu cho thấy. Mẫu 3465 có dấu hiệu của rượu và thuộc lớp gắn với việc sử dụng pháo đài. Mẫu 3459 thuộc đợt tái sử dụng, được nhóm định niên đại khái quát từ cuối thế kỷ VI đến cuối thế kỷ VII. Kết quả dương tính khác gồm một mẫu ở lớp sớm hơn và những mảnh có thể đã dịch chuyển trước khi nằm ở vị trí tìm thấy. Năm mẫu dương tính bao gồm nhiều bối cảnh. Khi bàn về những thế kỷ trước Hồi giáo, thông tin lớp đất của mỗi mảnh quan trọng như kết quả hóa học.
So sánh ngày khắc trên đá với niên đại khai quật như thế nào?
Trước hết cần biết đang định thời gian cho việc gì. Năm 470 ở Ḥimā là kết quả quy đổi từ lịch của một dòng chữ cụ thể. Mốc bắt đầu sử dụng nhà Dadan là khoảng thời gian rút từ vật khai quật và bối cảnh. Ở Fulayj cần chắc chắn về lớp đất, vì một dạng bình phổ biến lâu dài có thể xuất hiện ở vài giai đoạn. Tại Ma’rib cần tính riêng ngày khắc văn bản, thời điểm sự kiện mà văn bản kể và lịch sử trước đó của con đập.
Khi đọc nhận định về tôn giáo, hãy xem tài liệu nói lên tiếng nói của tác giả, người đặt làm hay cộng đồng nào. Một văn bản ở cung hay đập thường cho biết điều người đặt làm muốn công bố. Nét khắc có thể là lựa chọn của một cá nhân trên một tảng đá. Với nhận định về giao thương, hãy xem chứng cứ là mảnh gốm, kết quả phòng thí nghiệm hay tài liệu ghi đường đi. Xác định chắc nguồn gốc ngoài địa phương cho thấy đã có liên hệ. Số vật tìm được và hoàn cảnh phát hiện quyết định có thể kết luận thêm điều gì.
Hồ sơ và nghiên cứu để đọc tiếp
- Công bố văn khắc Najran và ấn bản Rīʿ al-Zallālah cho ví dụ chữ Ả Rập thời đầu có ghi hoặc không ghi ngày tháng.
- Báo cáo khai quật Dadan nêu vị trí gò cũ, làng muộn hơn, nguồn gốc và bối cảnh của hàng nhập.
- Văn khắc hoàng gia Himyar, nghiên cứu dấu vết Do Thái giáo trong vương quốc và hồ sơ CIH 541 cho biết ai đặt làm và họ dùng lời cầu nào.
- Báo cáo dự án Fulayj và nghiên cứu chất phủ bitum cùng chất còn lại trong bình cung cấp dữ liệu niên đại và kết quả thí nghiệm.





