
Cách đọc khuôn dấu và dấu in trong thế giới Hồi giáo
Phân biệt khuôn dấu với dấu in, đối chiếu nhẫn triện và con dấu có tay cầm, rồi xem tên người và niên đại trên bản chép tay cho biết điều gì.
Khuôn dấu là dụng cụ mang chữ hoặc hoa văn. Dấu in là vết còn lại sau khi hoa văn được chuyển lên vật liệu nhận dấu như giấy, đất sét hoặc sáp. Nhẫn triện là một cách gắn khuôn dấu. Người thợ có thể khắc ngược chữ trên mặt đóng dấu để khi in ra, chữ hiện theo chiều thông thường. Trong danh mục bảo tàng, tên gọi ngắn “con dấu” có thể chỉ dụng cụ hoặc vết in. Hãy xem chất liệu và hình dáng trước, rồi xác định ảnh đang cho thấy mặt nào của hiện vật.
Các hiện vật sau cho thấy những loại dấu hiệu khác nhau. Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan lưu giữ một nhẫn triện có tên người khắc ngược. Bảo tàng Ashmolean có một dấu niêm đất sét của Ai Cập với chữ viền khó đọc và một khuôn dấu bằng đồng thau có tay cầm cố định. Một nghiên cứu của Thư viện Đại học Michigan cho thấy dấu in trong bản chép tay giúp nhận diện một nhân vật như thế nào khi cùng một tên xuất hiện trong các tư liệu khác.
Vì sao mặt khắc có thể phải đọc ngược chiều
Hãy hình dung một họa tiết nhỏ gồm thân cây và một chiếc lá mọc bên cạnh. Nếu đầu lá hướng về bên trái khi nhìn thẳng vào mặt đóng dấu, nó sẽ hướng về bên phải khi nhìn vào dấu đã in. Vị trí và hình dạng của chữ cũng đảo theo cách này. Vì vậy, một cái tên có thể khó nhận ra ngay cả trên khuôn dấu còn nguyên vẹn. Bảo tàng có thể đặt ảnh mặt khắc cạnh hình trình bày họa tiết theo chiều của dấu in. Chú thích giúp xác định bạn đang xem chiều nào.
Chiếc nhẫn 41.160.280 của Bảo tàng Metropolitan có mặt đá lapis lazuli được chạm khắc. Vành nhẫn làm bằng bạc đã gia công, mạ vàng và có phần khảm màu đen. Bảo tàng đọc được tên Hajji Muhammad ibn Mahmud trên viên đá xanh và nói rõ tên được khắc ngược. Bảo tàng cho rằng nhẫn có thể thuộc thế kỷ XVI, với nơi chế tác là Trung Á hoặc Iran. Danh mục đưa ra hai khả năng. Tên trên đá có thể đọc được. Việc chọn một trong hai nơi chế tác cần thêm chứng cứ.
Ở ảnh cận cảnh, trước tiên hãy tìm đường viền của viên đá, sau đó xem các chữ ở bên trong. Ảnh toàn bộ chiếc nhẫn cho thấy viên đá được gắn với vành như thế nào. Ảnh cận mặt nhẫn giúp theo dõi cách sắp xếp chữ. Nếu khuôn không tiếp xúc đều với vật liệu, mép dấu in có thể mờ hơn phần giữa. Một nhóm chữ vẫn có thể đọc được ngay cả khi đường bao của vết in không còn trọn vẹn.
Nhẫn triện, tay cầm cố định và ổ gắn xoay
Vành nhẫn là phần ôm quanh ngón tay. Ổ nạm có thể giữ mặt đóng dấu hoặc tự làm mặt đóng dấu. Tay cầm cố định nhô lên khỏi đế. Có thể quan sát riêng tay cầm và mặt dưới của đế. Những cấu tạo này đều giúp áp mặt khắc vào vật liệu khác. Với một viên đá rời, mặt khắc và chất liệu có thể còn nguyên dù thiếu dấu hiệu về cách lắp ban đầu. Ảnh chụp bên hông cho biết những phần nào của hiện vật còn tồn tại.
Hiện vật EAX.3445 của Ashmolean là một khuôn dấu khắc bằng đồng thau, có đế bầu dục và tay cầm cố định nhỏ với hình trang trí. Danh mục mô tả một dòng chữ liền nét và một niên đại bên dưới. Đường bao của tay cầm tạo nên một phần hình dáng nhìn từ bên cạnh. Khi so với dấu in, hãy xem mặt đáy bầu dục và phần khắc. Trong ảnh chụp từ trên xuống, tay cầm có thể chiếm nhiều diện tích hơn mặt nhỏ chứa hoa văn.
Con dấu Ottoman M.2002.1.561 cuối thế kỷ XIX của Bảo tàng Nghệ thuật Hạt Los Angeles có một cấu tạo khác. Ổ gắn bằng vàng giữ viên thạch anh trong suốt có thể quay quanh một trục. Người dùng có thể đưa một trong ba mặt khắc vào vị trí đóng dấu. Bảo tàng quy hiện vật cho Sultan Abdülhamid II và mô tả ba cách ghi tên ông bằng chữ nastaʿliq trên ba mặt. Vòng nhỏ ở đỉnh được xem là dấu hiệu cho thấy con dấu có thể từng được đeo bằng dây xích. Mỗi mặt có thể tạo vết in riêng dù dùng chung ổ gắn và vòng treo. Muốn phân biệt các dạng chữ, xem hướng dẫn nhận diện thư pháp Ả Rập.
Đất sét và giấy giữ lại những dấu vết nào?
Một dấu niêm đất sét có hình dáng và độ dày riêng. Mặt trước có thể giữ một phần họa tiết được chuyển sang, còn mép và mặt sau có thể cho biết về vật liệu nhận dấu. Dấu in trên giấy nằm trong bố cục của một trang. Có thể xem một dấu ngoài lề cùng những ghi chú bên cạnh, vài dòng đầu hoặc cuối văn bản và các dấu khác trên trang. Ảnh phóng to giúp thấy hoa văn. Ảnh toàn trang cho thấy vị trí người ta đã đóng dấu.
EAX.3463 tại Ashmolean là một dấu niêm bằng đất sét đã in dấu và nung, có nơi chế tác được ghi là Ai Cập. Bảo tàng định niên đại vào thế kỷ VIII hoặc IX. Hiện vật rộng khoảng 1,5 xentimét, có đường bao bầu dục gần tròn và mặt sau lồi. Danh mục mô tả chữ Kufi chạy quanh một ngôi sao ở giữa và ghi rõ cách đọc chữ vẫn chưa chắc chắn. Dù chưa đọc được chữ, người xem vẫn có thể mô tả ngôi sao. Hồ sơ cho biết dấu in và vật liệu nhận dấu, đồng thời không xác định có bộ phận nào còn gắn với hiện vật.
Mực trên giấy giữ một loại vết khác. Có thể mô tả vùng đậm hoặc nhạt và ghi nhận các nét rõ, mờ hay đứt quãng. Màu trên ảnh kỹ thuật số có thể thay đổi theo ánh sáng, bề mặt giấy và tình trạng của dấu in. Cần thêm chứng cứ để nhận diện thành phần mực. Để xem danh mục phân biệt màu quan sát được với vật liệu đã xác định như thế nào, đọc hướng dẫn về mực trong bản chép tay Hồi giáo.
Ngày tháng gắn với sự kiện nào?
Bảo tàng Ashmolean định niên đại cho khuôn dấu đồng thau có tay cầm cố định dựa trên số năm khắc ở đáy. Đó là năm 1331 theo lịch Hijri, tương ứng với năm 1912–1913 Công nguyên. Hồ sơ còn dẫn một nhãn cũ gắn với hiện vật, ghi việc mua vào tháng 6 năm 1916. Niên đại thứ nhất thuộc hình khắc ở đáy, ngày tháng thứ hai thuộc về giai đoạn sau của hiện vật. Nhãn cũ cũng liên hệ con dấu với một nhân viên tuần duyên gần Bodrum. Bảo tàng ghi nhận mối liên hệ này như thông tin từ nhãn.
Hồ sơ Phòng trưng bày Hồi giáo của Bảo tàng Anh ghi 1878,1220.10 là con dấu bằng đá carnelian, kích thước 2,60 × 3,00 xentimét, được thu nhận vào bộ sưu tập năm 1878. Hồ sơ công khai không cho biết năm chế tác. Khi đặt hiện vật cạnh khuôn dấu có niên đại của Ashmolean, hãy ghi rõ mỗi ngày tháng thuộc mục nào. “Thu nhận năm 1878” và “khắc năm 1331 theo lịch Hijri trên mặt dấu” là những thông tin khác nhau. Cần nguồn khác để xác định thời điểm đóng một dấu cụ thể.
Một ngày tháng có thể nằm trong họa tiết được chuyển lên dấu in. Ngày hoàn tất việc sao chép bản thảo có thể xuất hiện ở vị trí khác, chẳng hạn ghi chép cuối bản. Khi mô tả trang, hãy tách hai ngày tháng theo nguồn của chúng. Nếu danh mục có quy đổi lịch, ghi kết quả cạnh ngày tháng theo lịch gốc. Các từ như “có thể” hoặc “khoảng” nên được giữ bên cạnh đúng sự kiện mà chúng bổ nghĩa.
Dấu in giúp lần theo lịch sử của bản chép tay như thế nào?
Trong nghiên cứu của Thư viện Đại học Michigan, Evyn Kropf đối chiếu chứng cứ từ hai bản chép tay tiếng Ba Tư. Ghi chép cuối bản Isl. Ms. 350 ở Michigan cho biết bản sao được hoàn thành tại Delhi khoảng tháng 2 năm 1744, vào năm 1156 theo lịch Hijri, theo lệnh của Shīr Jang Bahādur. Một bản chép tay khác, Suppl. pers. 288 của Thư viện Quốc gia Pháp, có dấu in trên mặt trước tờ thứ nhất, bên cạnh ghi chép kiểm kê. Kropf đọc được tên Muʿizz al-Dawlah Shīr Jang Bahādur và năm 1172 theo lịch Hijri, tương ứng năm 1758–1759 Công nguyên.
Thời gian và bối cảnh phù hợp cho phép liên hệ nhân vật trong dấu in trên bản ở Pháp với người đặt sao chép trong ghi chép cuối bản Michigan. Cách nhận diện này dựa vào hai tư liệu riêng. Tại Michigan, chứng cứ là ghi chép cuối bản. Ở bản chép tay tại Pháp, chứng cứ là dấu in và ghi chép bên cạnh. Nghiên cứu đưa ra một nhận định chi tiết hơn về thân thế của Shīr Jang và xem đó là một khả năng có cơ sở. Khuôn nào tạo dấu và từng bản chép tay đổi chủ như thế nào vẫn là những câu hỏi còn bỏ ngỏ.
Khi dẫn một dấu in, ghi cả mã lưu trữ của bản chép tay lẫn số tờ. Ảnh cắt sát quanh dấu có thể giúp đọc chữ, còn số tờ cho phép người đọc tìm lại toàn trang. Bối cảnh này có ích khi tên gần giống xuất hiện trong một tập khác hoặc khi công trình công bố nhiều cách đọc. Để tìm các loại chứng cứ khác về hành trình của một cuốn sách, xem hướng dẫn truy tìm nguồn gốc bản chép tay Hồi giáo.
Tên người, kiểu chữ và biểu trưng cho biết điều gì?
Khi danh mục cho biết một tên người, hãy hỏi thông tin nào đã được xác định. Cách đọc cho biết các chữ trên mặt khắc hoặc dấu in. Việc quy một hiện vật hay dấu vết cho nhân vật lịch sử cần có thêm chứng cứ. Ai giữ hoặc sử dụng dụng cụ tại một thời điểm cụ thể lại là câu hỏi riêng. Chuyên gia có thể dùng hình dạng chữ để đọc, dùng bối cảnh văn bản để giải thích dấu và dùng ghi chép thu nhận hoặc sử dụng để làm rõ lịch sử hiện vật.
Metropolitan công bố tên khắc trên lapis lazuli và giữ các giới hạn về niên đại và địa điểm chế tác. Dấu niêm Ai Cập tại Ashmolean cho thấy kiểu chữ và hoa văn dù phần chữ chưa có cách đọc chắc chắn. Trường hợp ở Michigan cho thấy có thể đặt tên người vào bối cảnh lịch sử bằng cách xem dấu in có niên đại cùng một tư liệu độc lập về việc đặt sao chép. Một chú thích ngắn cũng có thể cho biết mức độ chắc chắn của từng thông tin và chỉ ghi tên người sở hữu khi chứng cứ đủ rõ.
Bản thân hoa văn có thể có tên. Tughra Ottoman là biểu trưng thư pháp của người cai trị. Khi danh mục nhận ra tughra trên một tài liệu, điều đó cho biết họa tiết là gì. Chất liệu và mô tả kỹ thuật giúp giải thích cách biểu trưng xuất hiện trên tài liệu. Tương tự, nhận ra kiểu chữ nastaʿliq trên mặt dấu là mô tả hình dạng chữ. Việc đọc dấu cho biết nội dung cụ thể. Để xem các tài liệu tập trung vào biểu trưng này, tham khảo hướng dẫn về tughra Ottoman.
Cách đối chiếu hai ảnh trong danh mục
Hãy xem toàn bộ hiện vật hoặc trang trước khi phóng to chữ. Ghi tên bảo tàng hoặc thư viện, số hiện vật hoặc mã lưu trữ, vật liệu và kích thước. Xác định ảnh cho thấy khuôn dấu, dấu in, bản đúc lại về sau hay ảnh lật chiều để đọc. Nếu khuôn có nhiều mặt, dùng số ảnh hoặc chú thích để chỉ rõ mặt đang xem. Ghi lại việc xoay hoặc lật ảnh nếu bạn thực hiện thao tác đó để đối chiếu.
Tìm những chi tiết có thể xác định trên cả hai ảnh. Đường viền ngoài và một nét trang trí bất đối xứng giúp chỉnh chiều trước khi so sánh hình dạng và khoảng cách giữa các chữ. Ngoài từng nét riêng, hãy chú ý vị trí chữ so với đường viền. Một góc thiếu trên dấu in có thể do tình trạng của vật liệu nhận dấu hoặc mặt dấu tiếp xúc không đều. Hai tên gần giống nhau có thể nằm trong những đường viền khác nhau. Hình ảnh tương đồng đáng tin hơn khi kích thước và hồ sơ hiện vật cũng phù hợp.
Hãy mô tả trong phạm vi điều quan sát và kiểm tra được. Với hiện vật rời, có thể ghi đó là viên đá khắc, kèm cách đọc của danh mục và tình trạng chưa rõ ổ gắn ban đầu. Với một dấu trong bản chép tay, có thể ghi số tờ, niên đại thư viện cung cấp và ghi chú ở lề. Hướng dẫn của Hiệp hội Lưu trữ và Hồ sơ giải thích vì sao mô tả dấu in đi kèm ảnh toàn bộ tài liệu nếu tài liệu còn tồn tại. Các thông tin này giúp người đọc kiểm tra lại cách diễn giải.
Nguồn bảo tàng và lưu trữ
- Bảo tàng Ashmolean, phần dẫn nhập danh mục con dấu và bùa hộ mệnh Hồi giáo
- Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, nhẫn triện lapis lazuli 41.160.280
- Bảo tàng Ashmolean, khuôn dấu đồng thau hình bầu dục EAX.3445
- Bảo tàng Nghệ thuật Hạt Los Angeles, con dấu Ottoman có mặt xoay M.2002.1.561
- Bảo tàng Ashmolean, dấu niêm đất sét EAX.3463
- Phòng trưng bày Hồi giáo của Bảo tàng Anh, con dấu carnelian 1878,1220.10
- Thư viện Đại học Michigan, nghiên cứu của Evyn Kropf về Isl. Ms. 350
- Hiệp hội Lưu trữ và Hồ sơ, hướng dẫn lập danh mục và ghi chép về con dấu





