
Cách đọc bia mộ Hồi giáo: kiểu chữ, niên đại và đá tái sử dụng
Nhận biết chữ Kufic và naskh, ngày mất, dấu hư hại và dấu vết tái sử dụng trên các bia mộ có hồ sơ bảo tàng.
Để đọc một bia mộ Hồi giáo cổ, hãy bắt đầu từ vật liệu đá và mặt đang thấy trước mắt. Quan sát đường viền, bề mặt xung quanh chữ và hướng của các dòng. Sau đó tra hồ sơ bảo tàng để biết vật liệu, kiểu chữ và sự kiện được nhắc đến trong văn khắc. Ngày ghi trong minh văn mộ chí có thể cho biết một người mất khi nào. Cạnh, mặt sau hoặc hình dạng của tấm đá có thể giúp giải thích nó được dùng ra sao vào một thời kỳ khác.
Bia đá là một vật tưởng niệm bằng đá, thường dựng đứng. Trong danh mục, từ bia mộ có thể chỉ tấm đá, một phần của công trình tưởng niệm lớn hơn hoặc vật đã được sửa hình để đánh dấu mộ. Tấm đá vôi đánh bóng ở Aswan, bia bazan từ vùng Biển Đỏ và một số ví dụ bằng đá cẩm thạch cho thấy cách đọc chứng cứ của từng hiện vật. Đôi khi một minh văn duy nhất chạy qua hai mặt. Ở những tấm đá khác, hai mặt lưu lại hai lần sử dụng riêng.
Bắt đầu từ vật liệu và hình dạng
Bảo tàng Anh ghi hiện vật 1868,1102.432 là bia mộ bằng đá vôi đánh bóng, chế tác tại Aswan. Bia dài 51,5 cm, rộng 21,75 cm. Hình ảnh cho thấy đường bao và cách xếp chữ bên trong. Hồ sơ nêu loại đá và cách đánh bóng bề mặt. Hãy ghi rõ căn cứ cho từng quan sát. Ánh sáng có thể khiến bề mặt trong ảnh sáng hoặc tối hơn. Khi ghi loại đá trong chú thích, dùng nhận định trong hồ sơ. Bảo tàng Anh, bia mộ đá vôi từ Aswan 1868,1102.432.
So sánh với bia mộ bazan 1928,0305.1 của cùng bảo tàng. Hồ sơ ghi nơi phát hiện hoặc tiếp nhận là Dahlak Kebir ở Biển Đỏ. Hiện vật cao 65 cm, rộng 31 cm. Giám tuyển mô tả đá bazan tối màu được đẽo thô thường thấy ở bia Dahlak và giải thích cách người thợ hạ nền đá quanh chữ. Ảnh có thể cho thấy kết cấu bề mặt và các mép nét khắc. Nhận định đây là bazan đến từ hồ sơ hiện vật. Bảo tàng Anh, bia mộ bazan từ Dahlak Kebir 1928,0305.1.
Xem kiểu chữ và cách tạo nét khắc
Bảo tàng mô tả chữ Aswan là Kufic và chữ Dahlak là naskh. Hai tên gọi chỉ hai kiểu chữ. Khi mô tả minh văn, cũng có thể nói rõ cách người thợ xử lý bề mặt. Trên bia bazan, nét chữ nổi lên vì phần nền xung quanh bị đẽo thấp. Hãy tìm bóng mảnh ở mép chữ và xem thêm một góc ảnh nếu có. Bài hướng dẫn các kiểu thư pháp Ả Rập giúp đối chiếu hình dạng chữ cái. Bài về chữ khắc trên tiền xu Hồi giáo thời kỳ đầu đưa ra một ví dụ khác về cách hình dạng của bề mặt ảnh hưởng đến bố cục chữ.
Giám tuyển mô tả bố cục trên bia Dahlak có hình hốc tường với một chiếc đèn treo phía trên. Hồ sơ phân biệt người quá cố với người khắc chữ. Tên người thợ được đọc là Abd al-Rahman ibn Abi Harami al-Makki. Giám tuyển giải thích thành tố al-Makki trong tên của cả hai người là dấu hiệu liên hệ với Mecca. Ô nơi phát hiện hoặc tiếp nhận vẫn ghi Dahlak Kebir. Địa danh trong tên người và địa điểm gắn với hiện vật là hai loại thông tin riêng. Bảng thuật ngữ kiến trúc thánh đường Hồi giáo giải thích công dụng của mihrab trong công trình. Trên bia này, hốc tường và chiếc đèn thuộc bố cục khắc trên đá.
Xác định ngày khắc trên bia nói về sự kiện nào
Bảo tàng Anh đọc ngày mất trên bia Aswan là ngày 14 tháng Dhu al-Hijja năm 554 lịch Hijri. Hồ sơ cho ngày tương ứng là 27 tháng 12 năm 1159. Bia Dahlak ghi năm mất là 584 lịch Hijri, tức năm 1188 Công nguyên. Khi dẫn một mốc thời gian, hãy ghi hệ lịch và sự kiện mà mốc đó nhắc đến. Chữ AH trong hồ sơ tiếng Anh chỉ năm theo lịch Hijri. Ghi ngày nguyên gốc bên cạnh ngày tương ứng do bảo tàng cung cấp giúp người đọc đối chiếu hai cách ghi trong cùng hồ sơ.
Hiện vật EA2006.21 ở Bảo tàng Ashmolean cho thấy các thông tin từ một minh văn có thể có mức độ chắc chắn khác nhau. Bảo tàng ghi ngày mất là ngày 4 tháng Shawwal năm 431 lịch Hijri, tương ứng ngày 17 tháng 6 năm 1040 trong hồ sơ. Theo bảo tàng, người quá cố là một phụ nữ hoặc nhiều khả năng là một bé gái. Tên chưa được xác định chắc chắn. Dựa vào hình dáng, chất liệu đá cẩm thạch và kiểu chữ, bảo tàng cho rằng hiện vật có thể được chế tác ở khu vực Tunisia ngày nay. Minh văn chạy qua hai mặt. Bảo tàng xem cả hai mặt khi thảo luận về niên đại và danh tính. Bài về lời ghi cuối bản thảo và dấu sở hữu cũng cho thấy cách gắn ngày tháng với đúng sự kiện được ghi. Bảo tàng Ashmolean, bia mộ đá cẩm thạch chạm khắc EA2006.21.
Đối chiếu hai mặt của hai tấm bia Ai Cập từng được dùng lại
Tấm đá cẩm thạch 1975,0415.1 ở Bảo tàng Anh là một trong bốn bộ phận từng tạo thành một đài tưởng niệm mộ. Giám tuyển dựa vào cạnh vát và dòng chữ bên ngoài không trọn vẹn để nhận định rằng tấm đá từng ở đầu một vách thấp hoặc một đài tưởng niệm hở. Mặt ngoài có niên đại khoảng thế kỷ IX, mang chữ Kufic trang trí nổi. Theo bảo tàng, công trình được tháo ra và mặt sau của tấm này về sau được khắc chìm bằng kiểu Kufic đơn giản hơn. Mặt sau ghi một trường hợp qua đời vào tháng Jumada II năm 356 lịch Hijri. Phần đọc minh văn ghi năm 967, còn trường niên đại cho dòng khắc sau là 966–967. Ngày ở mặt sau gắn với lần sử dụng tấm đá về sau. Bảo tàng Anh, tấm đá cẩm thạch đài tưởng niệm được dùng lại 1975,0415.1.
Hiện vật 2010.225 tại Bảo tàng Metropolitan là một bia mộ đá cẩm thạch hai mặt khác, được quy về Ai Cập. Bảo tàng định một mặt vào thế kỷ X và mô tả chữ Kufic có nét đậm. Hơn hai thế kỷ sau, người ta đảo đầu tấm đá rồi khắc mặt kia để tiếp tục dùng làm bia mộ. Mặt khắc sau ghi năm mất 646 lịch Hijri, tức 1248–1249. Văn khắc nằm trong một vòm có cột đỡ, với hoa thị ở các góc vòm và đèn treo từ đỉnh vòm. Khi tấm đá bị đảo đầu, cạnh phía trên thay đổi. Hai ảnh trong hồ sơ cho phép so sánh hướng và nét khắc. Bảo tàng Metropolitan, bia mộ hai mặt 2010.225.
Hãy đặt hai hồ sơ cạnh nhau. Ở tấm của Bảo tàng Anh, cạnh vát và văn khắc ngoài không đầy đủ giúp xác định vị trí trong một cấu trúc lớn hơn. Ở tấm của Bảo tàng Metropolitan, hướng đảo và bố cục thứ hai cho thấy đá được dùng lại làm bia như thế nào. Một chú thích chính xác ghi rõ mặt nào trong ảnh và quan sát nào cho biết thứ tự của hai lần khắc.
Nhận ra hình dáng cột cũ của một bia hình trụ
Việc tái sử dụng có thể để lại dấu hiệu trên hình dáng cũng như trên chữ. Bia mộ đá cẩm thạch trắng MXD 276 của Bộ sưu tập Khalili được ghi thuộc Tunisia, cao 112,5 cm. Bộ sưu tập nhận định đây là một cột nhỏ từ cuối thời La Mã hoặc thời Byzantine, về sau được sửa thành bia hình trụ. Hồ sơ mô tả một rãnh sâu gần phía trên và phần chóp bo tròn. Minh văn Kufic có trang trí lá ghi ngày mất là ngày 2 tháng Safar năm 436 lịch Hijri, tương ứng ngày 29 tháng 8 năm 1044 theo danh mục. Ngày này chỉ sự kiện người được nhắc đến qua đời. Mô tả thân cột cho biết căn cứ để nhận ra hình dáng trước đó. Bộ sưu tập Khalili, bia mộ đá cẩm thạch hình trụ MXD 276.
Vật cong cần góc nhìn khác với tấm phẳng. Tìm chóp rồi quan sát dọc thân hình trụ. Trên một ảnh duy nhất, phần chữ chạy theo mặt cong có thể khuất ở rìa ảnh. Xem góc chụp thứ hai hoặc mô tả của bộ sưu tập để phân biệt các dòng trên thân và các dòng vòng quanh đỉnh. Nếu dùng ảnh cận cảnh, hãy ghi rõ ảnh cho thấy phần nào của hình trụ.
Tách dấu hư hại khỏi thông tin vẫn còn đọc được
Bia sa thạch E.38.1930 của Bảo tàng Fitzwilliam cho thấy tầm quan trọng của tình trạng bề mặt. Hồ sơ nói chữ Kufic được bảo tồn kém. Bảo tàng đọc được người quá cố là nữ, mất vào cuối tháng 4 hoặc trong tháng 5 năm 1056. Hồ sơ cũng ghi rằng bề mặt bị đen vì khói. Bảo tàng giải thích dấu vết này là bằng chứng của việc dùng lại bia. Màu đen là quan sát về bề mặt. Việc dùng lại là cách diễn giải của bảo tàng, và hồ sơ không nêu nơi tấm bia được dùng vào thời kỳ sau. Bảo tàng Fitzwilliam, bia sa thạch E.38.1930.
Hồ sơ cho chiều dài 54 cm, chiều rộng 39 cm và chiều sâu 6,5 cm. Có thể dẫn kích thước chính xác, còn ngày mất từ văn khắc vẫn là một khoảng thời gian. Chú thích nên cho biết phần nào còn đọc được và giữ nguyên khoảng đó. Một dòng có vẻ mất trong ảnh độ phân giải thấp đôi khi bị che khuất do hư hại, ánh sáng hoặc góc chụp. Khi hồ sơ chỉ giải đọc được một phần, hãy ghi những gì xác định được và giữ mức độ bất định cho phần còn lại.
Ghi mặt bia, niên đại và nguồn trong chú thích ảnh
Bắt đầu bằng tên bảo tàng và số kiểm kê. Thêm vật liệu, hình dạng và mặt đang mô tả. Nếu là ảnh chi tiết, hãy ghi đó là mặt trước, mặt sau, cạnh hay một phần thân cong. Nêu ngày tháng chỉ ngày mất, niên đại của lần chạm khắc trước do bảo tàng xác định, hay sự kiện khác. Ghi hệ lịch gốc và ngày tương ứng của bảo tàng nếu có đủ hai thông tin. Dùng cách diễn đạt của hồ sơ cho xuất xứ có khả năng hoặc phần đọc chưa chắc chắn.
Tiếp theo, kiểm tra xem người đọc có thể tìm lại bằng chứng không. Với tấm của Bảo tàng Anh, nhắc mặt ngoài khắc sớm và mặt sau khắc muộn. Với tấm của Bảo tàng Metropolitan, ghi việc đảo đầu để tái sử dụng và khung vòm khắc sau. Với bia Fitzwilliam, giải thích rằng khói đen là căn cứ cho nhận định về lần dùng sau. Một ảnh mặt trước và một mốc thời gian thường chỉ thể hiện một phần lịch sử của tấm đá.
Hồ sơ bảo tàng để so sánh bia mộ Hồi giáo
- Bảo tàng Anh, 1868,1102.432 ghi đá vôi đánh bóng, chữ Kufic và ngày mất đọc trên bia Aswan.
- Bảo tàng Anh, 1928,0305.1 mô tả bazan, chữ naskh nổi và cách đọc riêng tên người mất và người khắc.
- Bảo tàng Ashmolean, EA2006.21 ghi một minh văn trải qua hai mặt và khả năng hiện vật đến từ Tunisia.
- Bảo tàng Anh, 1975,0415.1 giải thích công dụng sớm trong đài tưởng niệm và văn khắc muộn ở mặt sau.
- Bảo tàng Metropolitan, 2010.225 ghi hai mặt và cách tấm đá được đảo đầu để dùng lại.
- Bộ sưu tập Khalili, MXD 276 mô tả cột nhỏ được dùng lại, chữ Kufic trang trí lá và ngày mất.
- Bảo tàng Fitzwilliam, E.38.1930 mô tả dấu khói và phần minh văn đọc được trên sa thạch.





